Adhyaya 6

Verse 1

श्रीनारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्

श्रीनारद उवाच—इति श्रुत्वा अहं फाल्गुनो रोमाञ्चपुलकीकृतः। ततः स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणान् इदम् अब्रवम्।

Verse 2

अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः । युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः

अहो धन्यः पिताऽस्माकं, यस्य सृष्टस्य पालकाः युष्मद्विधा ब्राह्मणेन्द्राः। सत्यम् आह पुरा हरिः।

Verse 3

मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् । तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्

मत्तोऽपि अनन्तात् परतः, परस्मात् समस्तभूताधिपतेः परतः, न किञ्चित् अस्ति। ये द्विजेश्वराः मम मार्गवादिनः, तेषां किम् इतरेण?

Verse 4

तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् । यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः

तत् सर्वथा अद्य धन्योऽस्मि; संप्राप्तं जन्मनः फलम्। यद् भवन्तो मया दृष्टाः, पापोपद्रववर्जिताः।

Verse 5

ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः

ततः ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः ॥

Verse 6

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनोचितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः ॥

Verse 7

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम ॥

Verse 8

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पाण्डव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥

Verse 9

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे ॥

Verse 10

परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः । अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः

ब्राह्मणान् परीक्षितुं यूयमत्र प्राप्ताः; इदानीं तु यूयं परीक्षिताः। अहं वः कृतेऽत्रैव स्थास्यामि; तदनुजानीत, हे द्विजाः।

Verse 11

एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् । देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्

एवमुक्तो द्विजान् विलोक्य शातातपोऽब्रवीत्—देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं, नारद; भारत, एतदेव।

Verse 12

किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः । यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते

किं पुनस्तत्रैव महीसागरसंगमे! यत्र स्नातो महातीर्थफलम् सर्वमुपाश्नुते।

Verse 13

पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः । तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः

पुनरेकः महान् दोषो बिभीमो नितरां यतः; तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः।

Verse 14

स्वर्शेषु षोडशं चैकविंशंगृह्णंति नो धनम् । धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्

स्वगृहेषु षोडशं चैकविंशं च नो धनं गृह्णन्ति; तेन धनेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्?

Verse 15

वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् । अर्जुन उवाच । अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः

वरं बुभुक्षया वासो न चौरकरगाः वयम्। अर्जुन उवाच—अद्भुतं खलु विप्र! के हि चौराः प्रकीर्तिताः?

Verse 16

किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः । नारद उवाच । कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा

किं धनं च हरन्त्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः? नारद उवाच—कामक्रोधादयश्चौराः; तप एव धनं तथा।

Verse 17

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः । तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः। तानहं प्राब्रवं पश्चाद्—विजानीत द्विजोत्तमाः।

Verse 18

जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः । भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः

जाग्रतामपि मनुष्याणां चौराः किं न कुर्वन्ति खलाः? भयभीतः आलसश्चाशुचिश्च यः, स कथं पथे धैर्यं लभेत?

Verse 19

तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्

तेन किं नाम संसाध्यं? भूमिस्तं ग्रसते नरम्।

Verse 20

शातातप उवाच । वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् । कर्तुं तदा कथं शक्यमंगजागरणं तथा

शातातप उवाच—वयं चौरभयाद्भीताः; ते महद्धनं हरन्ति। तादृशे काले कथं शक्यं कर्तुमङ्गजागरणं तथा नियमपालनम्?

Verse 21

खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽगता वयम् । तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने

खलाश्चौरा गताः क्वापि; वयं तु नत्वा पुनरागताः। तस्मात् सर्वं संत्यजामो भयभीता वयं, मुने।

Verse 22

प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा । एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्

प्रतिग्रहश्च वै घोरः, षष्ठांशफलदस्तथा। एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतो नाम चाब्रवीत्।

Verse 23

मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् । त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा

मूढबुद्ध्या विना कः नाम महीसागरसङ्गमं त्यजेत्, यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथवा इव?

Verse 24

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः । यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेद् विचक्षणः, यदि स्तम्भतीर्थे वासः क्षणार्धमपि लभ्यते?

Verse 25

भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न । कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्

चौरजं सर्वं भयं वा तत्र किं करिष्यति? ये तु मनसि कुमारनाथं दृढं पालकं कुर्वन्ति, तेषां सर्वभयक्षयः।

Verse 26

साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते । तस्मान्नारद तत्राहमा यास्ये तव वाक्यतः

साहसं विना भूतिर्न कदाचन प्राप्यते। तस्मान्नारद, तव वाक्यतः अहं नूनं तत्र यास्ये।

Verse 27

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे । षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे सन्ति। ते षट्कर्मनिरताः शुद्धाः, लोभदम्भविवर्जिताः।

Verse 28

तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् । इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि

तैः सार्धमागमिष्यामि—ममेदं मतमुत्तमम्। इत्युक्त्वा तद्वचनं शिरसि कृत्वा स आदरात् प्रणनाम।

Verse 29

निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः । शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च

हे पार्थ, खेचरोऽसौ सहसा निवृत्तः, अतिमुदान्वितः। शतयोजनमात्रं हिममार्गमतीत्य च…

Verse 30

केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः । आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः

स तैर्द्विजसत्तमैः सह युक्तः केदारं समुपायात्। स देशक आकाशमार्गेण सुशक्यः, तथा च बिलमार्गेणापि—इति श्रूयते।

Verse 31

अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः

अन्यथा तदतिक्रान्तुं न शक्यते; तथा केवलं स्कन्दप्रसादतः।

Verse 32

अर्जुन उवाच । क्व कलापं च द्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च । कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद

अर्जुन उवाच—कलापग्रामः क्व? बिलेन च कथं शक्यं तत्र गन्तुम्? कथं च स्कन्दप्रसादः स्यात्? एतन्मे ब्रूहि, नारद।

Verse 33

नारद उवाच । केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् । तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्

नारद उवाच—केदारात् हिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम्। तदन्ते पुनर्योजनशतं विस्तृतं तत् कलापकं (कलापकम्)।

Verse 34

तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते । शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः

तदन्ते योजनशतं वासुकार्णवमुच्यते। ततः परं शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्ग इति स्मृतः।

Verse 35

बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् । निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्

बिलेन च यथा शक्यं गन्तुं तत्र शृणुष्व तत्। निरन्नो वै निरुदको देवमाराधयेद् गुहम्॥

Verse 36

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा । तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा। तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत॥

Verse 37

ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् । तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्

ततो गुहात् पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम्। तत्र प्रविश्य गन्तव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्॥

Verse 38

तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् । तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला

तत्र मारकतं लिङ्गमस्ति सूर्यसमप्रभम्। तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला॥

Verse 39

नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् । आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्

नमस्कृत्य च तल्लिङ्गं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम्। आगन्तव्यं स्तम्भतीर्थे समाराध्य कुमारकम्॥

Verse 40

कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् । तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्

निशीथे कोलात् कूपाद्वा जलं समाहरेत्। तेन जलेन पवित्रया मृत्तिकया च नेत्रद्वयस्याञ्जनं कुर्यात्॥

Verse 41

उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे । नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्

तदुद्वर्तनेन देहस्य कदाचित् षष्टितमे पदे। नेत्राञ्जनप्रभावेण पश्यति बिलं मनोहरम्॥

Verse 42

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः । कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्तनतेजसा। कारीषा नाम चात्युग्राः सन्ति, नैव कीटकैर्भक्ष्यते॥

Verse 43

बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् । यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्

बिलमध्ये च सम्पश्यन् सिद्धान् भास्करसन्निभान्। यात्येवं यात्यसौ पार्थ, कलापं ग्राममुत्तमम्॥

Verse 44

तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् । फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्

तत्र चत्वारि वर्षसहस्राण्यायुः प्रकीर्तितम्। फलैरेव भोजनं स्यात्, पुनः पुण्यं न च अर्जयेत्॥

Verse 45

इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् । तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्

इत्येतत् तुभ्यं सम्यक् कथितम्; अतः परं यदभवत् तत् शृणु। तपःसामर्थ्येन सूक्ष्मान् तान् दण्डस्याग्रे निधाय सः…

Verse 46

द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्

अहं द्विजैः सह समायातो मही-सागर-संगमम्।

Verse 47

तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये । ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः

ततः तान् उत्तार्य मया मुक्ताः तीरे पुण्य-जलाशये। ततः मया कृतं स्नानं सह तैः द्विज-सत्तमैः।

Verse 48

निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे । पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः

निःशेष-दोष-दावाग्नौ मही-सागर-संगमे। पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पण-सत्क्रियाः।

Verse 49

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् । भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम्। भास्करं समवेक्षन्तः चिन्तयन्तो हरिं हृदि।

Verse 50

तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः

तस्मिन्नेव तदा काले, हे पार्थ, शक्रपुरोगमा देवाः समागमन्। आदित्यादयः सर्वे ग्रहाः, लोकपालाश्च सर्वतः संगताः॥

Verse 51

देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः । महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे

देवानां योनयः प्रोक्ताः अष्टौ, गन्धर्वाप्सरसां गणाः। तस्मिन् महोत्सवे तदा गीतवादित्रमुत्तमं निनादितम्॥

Verse 52

पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् । तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्

विप्राणां पादप्रक्षालनं कर्तुमहं तदा उद्यतः। तस्मिन्काले च शुश्रावम् अतिथ्यवाक्यतां शुभाम्॥

Verse 53

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् । अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम्। अतीव मनसो रम्यां शिवभक्तिमिवोत्तमाम्॥

Verse 54

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः । किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः—कस्त्वं विप्र, क्व चागतः। किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि, यत्ते मनसि रोचते॥

Verse 55

विप्र उवाच । मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् । आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्

विप्र उवाच—अहं कपिलनाम मुनिः; एतन्नारदाय निवेद्यताम्। प्रार्थनार्थमेवागतोऽस्मि; तच्छ्रुत्वा अहं ततः प्रत्युवाचम्।

Verse 56

धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने । नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्

धन्योऽहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने। तव नास्त्यदेयं अस्माभिः; पात्रं नास्ति तवाधिकम्॥

Verse 57

कपिला उवाच । ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् । अष्टौ विप्रसहस्रामि मम देहीति नारद

कपिला उवाच—ब्रह्मपुत्र, त्वया देयं यदि मे, तर्हि मे शृणुष्व तत्। अष्टौ विप्रसहस्राणि मम देहि, हे नारद॥

Verse 58

भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् । ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो

कलापग्रामवासिनामेषां ब्राह्मणानां भूमिदानं करिष्यामि। अतः, विभो, इदं कार्यं क्रियताम्॥

Verse 59

ततो मया प्रतिज्ञातमेव मस्तु महामुने । त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्

ततो मया प्रतिज्ञातं एवमस्तु महामुने। त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तम॥

Verse 60

श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् । यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्

श्राद्धकाले यथाकाले वा यः अतिथिराश्रममुपागतः सत्कारविहीनो विमुखीभवेत्, तस्य गृहिणः सर्वं कर्म नूनं निष्फलं भवति।

Verse 61

स गच्छेद्रौरवांल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् । अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते

योऽतिथिं नाभिपूजयेत् स रौरवान् लोकान् गच्छेत्; येन तु अतिथिः पूजितः, स देवैरपि पूज्यते।

Verse 62

दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः । ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा

ततः दानैः यज्ञैश्च तस्मिन् स्थाने कपिलो मुनिर्भोजितः; ततः श्रीमान् महामुनिर्हारीतोऽपि तदा आह्वयितः।

Verse 63

पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे । हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः

पादप्रक्षालनार्थं सिद्धदेवसमागमे, हारीतः पुरस्कृत्य तदा वामपादं पुरतः कृत्वा स्थितः।

Verse 64

ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् । विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः

ततः सिद्धाप्सरसां सुपर्वणां मध्ये महान् हासोऽभवत्; पृथिवीं बहुधा विचिन्त्य द्विजाः ‘साधु साधु’ इति प्रशशंसुः।

Verse 65

ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् । सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्

ततो ममापि चेतसि महाञ्शोकवेग उदपद्यत; पूर्वबुधैः प्रोक्ता प्राचीना गाथा सत्येति मया निश्चिता।

Verse 66

सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः । कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्

सर्वेष्वपि कार्येषु ‘हेति’शब्दो निन्दितः; अतिकार्यं कुर्वतां नूनं शिलापातो ध्रुवं भवति।

Verse 67

ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ । धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः

ततोऽहं विप्रानब्रवं—यूयं मूर्खा भविष्यथ; अल्पधनधान्यसम्पन्ना दारिद्र्यकलिलावृताश्च।

Verse 68

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् । तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम्—तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्शपते भवान्।

Verse 69

कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते । ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज

कः शापो दीयते तुभ्यं? शापोऽयमेव ते; ततः पुनर्विमृश्याहं अब्रवं—किमहं कृतवान्, हे द्विज?

Verse 70

तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः

तथाविधस्य तव वामपादप्रदानतः—अशुभसूचकं तिरस्काररूपं पादार्पणं कृतम्।

Verse 71

हारीत उवाच । श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्

हारीत उवाच—शृणु धीमन्, यत्कारणात् मम अन्तःशून्यता जायते।

Verse 72

इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः । प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राहयं तेजो हि शाम्यति

इति हृदि चिन्तयतः—हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः; प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राह्मं तेजो हि शाम्यति।

Verse 73

महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् । ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्

महादानं हि गृह्णन् ब्राह्मणः स्वं शुभं पुण्यं ददाति; दाता च स्वकमशुभं प्रतिग्रहीतारं प्रति यच्छति।

Verse 74

दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् । मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते

दाता प्रतिग्रहीता च परस्परं वचनं मन्येते; यस्तु परं ‘अधःकर’ इति मन्यते स अल्पबुद्धिः प्रहीयते।

Verse 75

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

इति चिन्तयतो मह्यं नारद शून्यताभूद्धिः। निद्रार्तो भयार्तः कामार्तः शोकपीडितश्च जनः शून्यतामेव याति॥

Verse 76

हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च । तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया

हृतस्वोऽन्यचित्तश्च शून्याः खल्वेते भवन्ति च। तस्मादेषु मतिमान् कोपं न कुर्याद् यदि त्वया॥

Verse 77

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने । ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने। ततस्तापान्वितोऽहं तान् ब्राह्मणानब्रवं पुनः॥

Verse 78

धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् । कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्

धिग्मामस्तु दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम्। कुर्वतामविमृश्यैव तत्किं नास्ति यदुद्भवेत्॥

Verse 79

सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् । विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः

सहसा न क्रियां कुर्यात् पदमेतन्महापदाम्। विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसम्पदः॥

Verse 80

सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः । पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले

सत्यं खलु इति महाबुद्धिरुवाच। पुरा हि चिरकारी नामासीत्; पुरा च गिरसां कुले प्रख्यातो ब्राह्मणः कश्चिदासीत्॥

Verse 81

चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्य सुतोऽभवत्। यः चिरेण विमृश्यैव सर्वकार्याणि प्रवर्तते॥

Verse 82

चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते । अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते

चिरकार्याभिसंपत्तेः स चिरकारीति कथ्यते। आलस्यग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावीति कथ्यते॥

Verse 83

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना । व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिकम्या परान्सुतान्

बुद्धिलाघवयुक्तेन दीर्घदर्शिना जनेन। व्यभिचारेण केन स व्यतिक्रम्य परान् सुतान्॥

Verse 84

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति । स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः

पित्रा कुपितेनोक्तः—‘जहीमां जननीम्’ इति। स ‘तथेति’ चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः॥

Verse 85

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

Verse 86

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

Verse 87

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

Verse 88

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

Verse 89

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

Verse 90

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च । सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः

शीलाचारित्रगोत्रस्य धारणाय कुलस्य च प्रवर्तनाय, सोऽहमेवात्मा पित्रा स्वयमेव पुत्रत्वे नियोजितः।

Verse 91

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया

जातकर्मणि यत्पिता ब्रूते, यच्चोपकर्मणि शिक्षयति, तत् पितृगौरवलिप्सोः पर्याप्तं दृढीकाररूपं वचनम्।

Verse 92

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति । तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन

शरीरादीनि सर्वाणि देयानि; पिता त्वेकः प्रयच्छति। तस्मात् पितुर्वचः कार्यं, न कदाचन विचार्यम्।

Verse 93

पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः । पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः

पितुर्वचनकारिणः पातकान्यपि चूर्ण्यन्ते। पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमं तपः।

Verse 94

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः । आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वा देवताः प्रीयन्ते। पितृप्रोक्ताः आशिषोऽस्य पुरुषस्य समीपं भजन्ति।

Verse 95

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति । मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते

यदा पिता अनुमोदते तदा सर्वपापानां निष्कृतिः स्यात्। यथा पुष्पं बन्धनात् प्रमुच्यते, यथा च फलं वृन्तात् विमुच्यते, तथा बन्धनात् जीवः प्रमुच्यते॥

Verse 96

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति । एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं जनयन्, पिता तु स्नेहं न जहाति। एतत् तावत् विचिन्त्यतां—पुत्रस्य पितृगौरवम्॥

Verse 97

पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् । यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः

पितरं प्रति यथा मानः, तथा मातरमपि नाल्पतरस्थाने मन्ये। यतो मय्ययं देहसंघातः मर्त्यत्वे पञ्चभौतिकः॥

Verse 98

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः

अस्य मे जननी हेतुः, यथा पावकस्य अरणिः। माता देहारणिः पुंसः, सर्वार्थानां निर्वृतिप्रदा॥

Verse 99

मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति

मातृलाभे सनाथत्वं, मातृवियोगेऽनाथता। मातृयुक्तो न शोचति, न चैनं स्थावर्यमपि कर्षति॥

Verse 100

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते । पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे ‘अम्बे’ इति प्रतिपद्यते, जननीं यः समाश्रितः; स पुत्रपौत्रसमापन्नः कुलसन्ततिसमन्वितो भवति।

Verse 101

अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् । समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा

अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्; समर्थं वाऽसमर्थं वा, कृशं वाप्यकृशं तथा—मातृदृष्टिः समैव।

Verse 102

रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः । तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः

रक्षयेच्च सुतं माता, नान्यः पोष्यविधानतः; तदा स वृद्धो भवति, तदा भवति दुःखितः—यदा सा नास्ति।

Verse 103

तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः

तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते; नास्ति मातृसमा छाया, नास्ति मातृसमा गतिः।

Verse 104

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा । कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा

नास्ति मातृसमं त्राणं, नास्ति मातृसमा प्रपा; कुक्षिसंधारणाद्धात्री, जननाज्जननी तथा।

Verse 105

अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः । शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा

अङ्गानां वर्धनादम्बा, वीरसूत्वे च वीरसूः। शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा॥

Verse 106

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः । मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः। मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्॥

Verse 107

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन । गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन। गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी॥

Verse 108

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् । स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम्। स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्॥

Verse 109

विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत । एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः

विमृश्य चिरकालं हि चिन्तान्तं नाभ्यपद्यत। एतस्मिन्नन्तरे शक्रो रूपमास्थितः॥

Verse 110

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

Verse 111

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

Verse 112

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

Verse 113

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

Verse 114

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

Verse 115

यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः । त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया

यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि खलु चिरकारिकः। त्राहि मां मातरं चैव मया यत्तप आर्जितम्॥

Verse 116

आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक । एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा

आत्मानं पातके मग्नं पश्यामि शुभनामक। हे चिरकारिक, इत्येवं दुःखितो गौतमोऽचिन्तयत्तदा॥

Verse 117

चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके । चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः

अथ चिरकारिकं पुत्रं ददर्श मातुरुपान्तिके। चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितोऽभवत्॥

Verse 118

शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे । मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि

शस्त्रं त्यक्त्वा स मूर्ध्ना स्थितः प्रसादायोपचक्रमे। मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा भुवि पतितम्॥

Verse 119

पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् । हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते

पत्नीं च जीवतीं दृष्ट्वा परां मुदमवाप सः। हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते॥

Verse 120

बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

सुतं पितुः पादयोर्नतं दृष्ट्वा सा बुद्धिमवाप—भयादेवायं शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोतीति।

Verse 121

ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः

ततः पिता चिरं स्मृत्वा चिरं मूर्ध्न्याघ्राय, चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य ‘चिरंजीव’ इत्युदाहरत्।

Verse 122

चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् । चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्

ततः चिरं मुदान्वितो मेधातिथिः पुत्रमब्रवीत्—‘चिरकारिक, भद्रं ते; चिरं चिरकारी भव।’

Verse 123

चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः । गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः

‘चिराय यत्कृतं सौम्य, चिरमस्मिन् दुःखितः’ इति; एवं विद्वान् गौतमो मुनिसत्तमो गाथाश्चाब्रवीत्।

Verse 124

चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् । चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

चिरेण मन्त्रः संधीयात्; चिरेण कृतं कर्म त्यजेत्। चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति।

Verse 125

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥

Verse 126

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते ॥

Verse 127

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च ॥

Verse 128

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम् ॥

Verse 129

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते ॥

Verse 130

भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते । एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्

भये च साधुपूजायां च विलम्बकारी न प्रशस्यते। इत्युक्त्वा स पुत्रभार्यासहितोऽथाश्रमं प्राप।

Verse 131

ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः । वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः

ततः चिरमुपास्याथ मुनिश्चिरं दिवं याति। वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः॥

Verse 132

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति । केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति। केचित्सदा भविष्यन्ति विप्राः सर्वगुणैर्युताः॥

Verse 133

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः । समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः समीपे। साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्॥

Verse 134

कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः । भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः

कांचनैर्नानाप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः। भार्याभूषणवस्त्रैश्च ब्राह्मणाः कृतार्थीकृताः॥

Verse 135

ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे । हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता

ततः करं समुद्यम्य देवानां संगमे इन्द्रः प्राह—गिरिसुते देवि, हरदेहेनालिङ्गितवामार्धे।

Verse 136

गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् । तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः

यावद्वयं गणाधीशाः, यावत्त्रिभुवनमिदं तिष्ठति; तावन्नन्द्यादिकं स्थानं नारदस्थापितं, सुराः, दृढं स्थास्यति।

Verse 137

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च । द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च; द्विजशापश्च भूयाद्—य इदं स्थानं विलुम्पति।

Verse 138

ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् । एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः । स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म

ततः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र ‘तथेति’ सम्यगुदितम्। एवं मया स्थापितेऽस्मिन् स्थानके मुनिः कापिलं च यथाविधि संस्थापयामास। उभे देवकृते स्थाने प्रसन्ना देवताः पश्चाद् देवसद्म ययुः।