Adhyaya 18
नारदः दीर्घं संग्रामवृत्तान्तं कथयति। धनाधिपः कुबेरः जम्भेन सह युध्यते; तस्य प्रसिद्धा गदा घनशस्त्रवृष्टिमपि भित्त्वा जम्भं विदारयति। ततः कुजम्भः शरजालैः गुरुभिः शस्त्रैश्च प्रचण्डं प्रहारं कृत्वा क्षणं कुबेरं पराजित्य धनरत्नयानानि चापहर्तुं प्रवर्तते। युद्धे विस्तीर्णे निरृतिः प्रविश्य दैत्यसेनां विद्रावयति। दैत्यैः तामसी माया प्रवर्तिता, येन सर्वे तमसि स्तब्धा भवन्ति; ततः सावित्रास्त्रेण तमो निवार्यते। वरुणः पाशेन कुजम्भं बद्ध्वा ताडयति; किन्तु महिषो दैत्यनायकः वरुणं निरृतिं च त्रासयति, तौ इन्द्राश्रयं प्रति निवर्तेते। चन्द्रः शीतास्त्रैः दैत्यगणं स्तम्भयति; तेषां धैर्यं क्षीयते, कालनेमिः तान् निगृह्णाति। स मानवाकारमायां वह्निवत् प्रसारं च कृत्वा शीतं प्रत्यवस्थापयति। अन्ते दिवाकरः प्रविश्य अरुणं कालनेमिं प्रति प्रेरयति, शम्बर-इन्द्रजालादिमायाशस्त्रैः भ्रमं जनयति—दैत्याः देवान् दैत्यत्वेन मन्यन्ते—पुनः संहारः प्रवर्तते। विवेकवियोगे शक्तेः चञ्चलता, तथा अस्त्रमाया-दैवपालनैः लोकधर्मस्य पुनर्स्थापनं इति अध्यायस्य बोधः।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । धनाधिपस्य जंभेन सायकैर्मर्मभेदिभिः । दिशोपरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं चाभ्यर्दितं भृशम्
नारद उवाच—जम्भस्य मर्मभेदिभिः सायकैः क्रुद्धेन दिशः सर्वाः परिरुद्धाः, धनाधिपस्य सैन्यं च भृशमभ्यर्दितम्।
Verse 2
तद्दृष्ट्वा कर्म दैत्यस्य धनाध्यक्षः प्रतापवान् । आकर्णाकृष्टचापस्तु जंभमाजौ महाबलम्
तद्दैत्यकर्म दृष्ट्वा प्रतापवान् धनाध्यक्षः आकर्णाकृष्टचापः सन् महाबलं जंभमाजौ समभ्यगच्छत्।
Verse 3
हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेणाग्निवर्चसाम् । स प्रहस्य ततो वीरो बाणानामयुतत्रयम्
अग्निवर्चसां बाणानां सहस्रेण तस्य हृदि विव्याध। ततः स वीरो प्रहस्य बाणानामयुतत्रयम् अमुञ्चत्।
Verse 4
नियुतं च तथा कोटिमर्बुदं चाक्षिपत्क्षणात् । तस्य तल्लाघ्रवं दृषट्वा क्रुद्धो गृह्य महागदाम्
नियुतं तथा कोटिमर्बुदं च क्षणादाक्षिपत्। तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा क्रुद्धो महागदां गृह्य समुत्थितः।
Verse 5
धनाध्यक्षः प्रचिक्षेप स्वर्गेप्सुः स्वधनं यथा । मुक्तायां वै नादोऽभूत्प्रलये यथा
धनाध्यक्षः स्वर्गेप्सुः स्वधनं यथा महागदां प्रचिक्षेप। मुक्तायां तस्यां वै प्रलय इव महान्नादोऽभूत्।
Verse 6
भूतानां बहुधा रावा जज्ञिरे खे महाभयाः । वायुश्च सुमहाञ्जज्ञे खमायान्मेघसंकुलम्
भूतगणानां बहुविधा रावा महाभयङ्कराः खे समुत्पेदिरे। सुमहान् वायुरपि जज्ञे, खं च मेघसङ्कुलं समभवत्॥
Verse 7
सा हि वैश्रवणस्यास्ते त्रैलोक्याभ्यर्चिता गदा । आयांतीं तां समालोक्य तडित्संघातदुर्द्दशाम्
सा गदा हि वैश्रवणस्य, त्रैलोक्येऽभ्यर्चिता सदा। तामायान्तीं समालोक्य तडित्सङ्घातदुर्द्दशाम्॥
Verse 8
दैत्यो गदाविघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह । चक्राणि कुणपान्प्रासाञ्छतघ्नीः पट्टिशांस्तथा
दैत्यो गदाविघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह। चक्राणि कुणपान् प्रासान् शतघ्नीः पट्टिशांस्तथा॥
Verse 9
परिघान्मुशलान्वृक्षान्गिरींश्चातुलविक्रमः । कदर्थीकृत्य शस्त्राणि तानि सर्वाणि सा गदा
परिघान् मुशलान् वृक्षान् गिरींश्चातुलविक्रमः। कदर्थीकृत्य शस्त्राणि तानि सर्वाणि सा गदा॥
Verse 10
कल्पांतभास्करो यद्वन्न्यपतद्दैत्यवक्षसि । स तया गाढभिन्नः सन्सफेनरुधिरं वमन्
कल्पान्तभास्करो यद्वन्न्यपतद्दैत्यवक्षसि। स तया गाढभिन्नः सन् सफेनरुधिरं वमन्॥
Verse 11
निःपपात रथाज्जंभो वसुधां गतचेतनः । जंभं निपतितं दृष्ट्वा कुजंभो घोरनिश्चयः
रथात् निःपपात जंभो वसुधातले गतचेतनः। तं जंभं निपतितं दृष्ट्वा कुजंभो घोरनिश्चयः समुत्थितः।
Verse 12
धनाधिपस्य संक्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः । चक्रे बाणमयं जालं शकुंतस्येव पंजरम्
धनाधिपं प्रति संक्रुद्धो नादेन दिशोऽपूरयत्। शकुन्तस्येव पंजरं बाणमयं जालं चकार।
Verse 13
विच्छिद्य बाणजालं च मायाजालमिवोत्कटम् । मुमोच बाणानपरांस्तस्य यक्षाधिपो बली
तद् बाणजालं विच्छिद्य मायाजालमिवोत्कटम्। यक्षाधिपो बली तस्मै पुनरपि बाणान् मुमोच।
Verse 14
चिच्छेद लीलया तांश्च दैत्यः क्रोधीव सद्वचः । निष्फलांस्तांस्ततो दृष्ट्वा बाणान्क्रुद्धो धनाधिपः
तान् बाणान् दैत्यः लीलया चिच्छेद, क्रोधीव सद्वचः। तान् निष्फलान् दृष्ट्वा धनाधिपः क्रुद्धोऽभवत्।
Verse 15
शक्तिं जग्राह दुर्धर्षां शतघंटामहास्वनाम् । प्रेषिता सा तदा शक्तिर्दारयामास तं हृति
दुर्धर्षां शक्तिं जग्राह शतघण्टामहास्वनाम्। प्रेषिता सा तदा शक्तिर्हृदि तं दारयामास।
Verse 16
यथाल्पबोधं पुरुषं दुःखं संसारसंभवम् । तथास्य हृदयं भित्त्वा जगाम धरणीतलम्
यथाल्पबोधं पुरुषं संसारोत्थं दुःखमभिभवति, तथैव तस्य हृदयं विदार्य धरणीतलं पतितम्।
Verse 17
निमेषात्सोभिसंस्तम्भ्य दानवो दारुणाकृतिः । जग्राह पट्टिशं दैत्यो गिरीणामपि भेदनम्
निमेषमात्रेण स दारुणाकृतिर्दानवः स्वं देहं संस्तभ्य, गिरीणामपि भेदनक्षमं पट्टिशं जग्राह।
Verse 18
स तेन पट्टिसेनाजौ धनदस्य स्तनांतरम् । वाक्येन तीक्ष्णरूपेण मर्माक्षरविसर्पिणा
स तेन पट्टिशेनाजौ धनदस्य स्तनान्तरं जघान, यथा तीक्ष्णरूपं वचनं मर्माक्षरैः प्रसर्पति।
Verse 19
निर्बिभेदाभिजातस्य हृदयं दुर्जनो यथा । तेन पट्टिश घातेन धनेशः ।परिमूर्छितः
तेन पट्टिशघातेन धनेशः परिमूर्छितः; यथा दुर्जनोऽभिजातस्य हृदयं निर्बिभेद।
Verse 20
निषसाद रथोपस्थे दुर्वाचा सुजनो यथा । तथागतं तु तं दृष्ट्वा धनेशं वै मृतं यथा
स रथोपस्थे निषसाद, यथा दुर्वाचः पीडितः सुजनः; तं तथागतं धनेशं दृष्ट्वा ते मृतमिव मेनिरे।
Verse 21
राक्षसो निरृतिर्देवो निशाचरबलानुगः । अभिदुद्राव वेगेन कुजंभं भीमविक्रमम्
राक्षसानां नायकः निरृतिदेवो निशाचरबलानुगः । भीमविक्रमं कुजम्भं प्रति वेगेनाभिदुद्राव ॥
Verse 22
अथ दृष्ट्वातिदुर्धर्षं कुजंभो राक्षसेश्वरम् । नोदयामास दैत्यान्स राक्षसेशरथं प्रति
अथातिदुर्धर्षं राक्षसेश्वरं दृष्ट्वा कुजम्भः । तस्य राक्षसेशरथं प्रति दैत्यान् नोदयामास ॥
Verse 23
स दृष्ट्वा नोदितां सेनां प्रबलास्त्रां सुभीषणाम् । रथादाप्लुत्य वेगेन निरृती राक्षसेश्वरम्
नोदितां सेनां प्रबलास्त्रां सुभीषणां स दृष्ट्वा । निरृतिः राक्षसेश्वरः रथाद् वेगेन आप्लुत्य अवततार ॥
Verse 24
खड्गेन तीक्ष्णधारेण चर्मपाणिरधावत । प्रविश्य दानवानीकं गजः पद्मसरो यथा
तीक्ष्णधारखड्गं चर्म च पाणौ धृत्वा चर्मपाणिः अधावत । दानवानीकं प्रविश्य पद्मसरःप्रवेशी गज इव ॥
Verse 25
लोडयामास बहुधा विनिष्कृत्य सहस्रशः । चिच्छेद कांश्चिच्छतशो बिभेदान्यान्वरासिना
स बहुधा लोडयामास सहस्रशो विनिष्कृत्य । कांश्चिच्छतशश्छित्त्वा, अन्यान् वरासिना बिभेद ॥
Verse 26
संदष्टौष्ठमुखैः पृथ्वीं दैत्यानां सोऽभ्यपूरयत् । ततो निःशेषितप्रायां विलोक्य स्वां चमूं तदा
संदष्टौष्ठमुखैर्दैत्यैः क्रोधवशात् पृथिवी सर्वथा पूरिता तेन। ततः स्वां चमूं निःशेषितप्रायां विलोक्य स तदा समवेक्षत॥
Verse 27
मुक्त्वा धनपतिं दैत्यः कुजंभो निरृतिं ययौ । लब्धसंज्ञस्तु जंभोऽपि धनाध्यक्षपदानुगान्
धनपतिं विमुच्य दैत्यः कुजम्भो निरृतिदिशं ययौ। लब्धसंज्ञो जम्भोऽपि धनाध्यक्षपदानुगान् समालोकयत्॥
Verse 28
जीवग्राहं स जग्राह बद्धा पाशैः सहस्रधा । मूर्तिमंति च रत्ननि पद्मादींश्च निधींस्तथा
जीवग्राहान् स जग्राह पाशैः सहस्रधा बद्धान्। मूर्तिमन्ति च रत्नानि पद्मादीन् निधींश्च तथैवाहरत्॥
Verse 29
वाहनानि च दिव्यानि विमानानि च सर्वशः । धनेशो लब्धसंज्ञस्तु तामवस्थां विलोक्य सः
वाहनानि च दिव्यानि विमानानि च सर्वशः हृतानि। धनेशो लब्धसंज्ञस्तु तामवस्थां विलोक्य सः॥
Verse 30
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च रोषात्ताम्रविलोचनः । ध्यात्वास्त्रं गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके
निःश्वसन् दीर्घमुष्णं च रोषात् ताम्रविलोचनः। ध्यात्वा गारुडमस्त्रं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके॥
Verse 31
मुमोच दानवानीके तं बाणं शत्रुदारणम् । प्रथमं कार्मुकं तस्य वह्निज्वालमदृश्यत
स दानवानीके शत्रुदारणं तं बाणं मुमोच; तस्य कार्मुकात् प्रथमं वह्निज्वाला प्रादुरभवत्।
Verse 32
निश्चेरुर्विस्फुलिंगानां कोटयो धनुषस्तथा । ततो ज्वालाकुलं व्योम चक्रे चास्त्रं समंततः
धनुषः विस्फुलिङ्गानां कोटयो निश्चेरुः; ततः अस्त्रं समन्ततः ज्वालाकुलं व्योम चकार।
Verse 33
तदस्त्रं सहसा दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । संवर्तं मुमुचे तेन प्रशांतं गारुडं तदा
तदस्त्रं सहसा दृष्ट्वा भीमपराक्रमो जंभः संवर्तमस्त्रं मुमोच; तेन तदा गारुडमस्त्रं प्रशान्तम् अभवत्।
Verse 34
ततस्तं दानवो दृष्ट्वा कुबेरं रोषविह्वलः । अभिदुद्राव वेगेन पदातिर्धनदं नदन्
ततः कुबेरं दृष्ट्वा रोषविह्वलो दानवः वेगेन पदातिः धनदं नदन् अभिदुद्राव।
Verse 35
अथाभिमुखमायांतं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः । बभूव संभ्रमाविष्टः पलायनपरायणः
अभिमुखमायान्तं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः कुबेरः संभ्रमाविष्टः पलायनपरायणोऽभवत्।
Verse 36
ततः पलायतस्तस्य मुकुटो रत्नमंडितः । पपात भूतले दीप्तो रविबिंबमिवांबरात्
ततः पलायमानस्य तस्य रत्नविभूषितः मुकुटो दीप्तिमान् भूमौ पपात, अम्बरात् पतितं रविबिम्बमिव।
Verse 37
यक्षणामभिजातानां भग्नं प्रववृते रणात् । मर्तुं संग्राम शिरसि युक्तं नो भूषणाय तत्
“यक्षाणामभिजातानां रणात् भग्नं निवर्तनं न युक्तम्। संग्रामशिरसि मरणमेव युक्तं; भूषणं न, एष एव अस्माकं मानः।”
Verse 38
इति व्यवस्य दुर्धर्षा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । युयुत्सवस्तथा यक्षा मुकुटं परिवार्य ते
इति निश्चित्य दुर्धर्षा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः। युयुत्सवो यक्षा ते पतितं मुकुटं परिवार्य तस्थुः॥
Verse 39
अभिमान धना वीरा धनस्य पदानुगाः । तानमर्षाच्च संप्रेक्ष्य दानवश्चंडपौरुषः
अभिमानधना वीरा धनस्य पदानुगाः। तान् समालोक्य दानवश्चण्डपौरुषोऽमर्षेण दह्यत॥
Verse 40
भुशुण्डीं भीषणाकारां गृहीत्वा शैलगौरवाम् । रक्षिणो मुकुटस्याथ निष्पिपेष निशाचरान्
भुशुण्डीं भीषणाकारां शैलगौरवभारीं गृहीत्वा। मुकुटरक्षिणो निशाचरानथ स निष्पिपेष॥
Verse 41
तान्प्रमथ्याथ नियुतं मुकुटं तं स्वके रथे । समारोप्यामररिपुर्जित्वा धनदमाहवे
तान् प्रमथ्याथ नियुतं मुकुटं तं स्वके रथे समारोप्य, अमररिपुः संग्रामे धनदं जित्वा बभूव।
Verse 42
धनानि च निधीन्गृह्य स्वसैन्येन समावृतः । नादेन महता देवान्द्रावयामास सर्वशः
धनानि च निधीन् गृहीत्वा स्वसैन्येन समावृतः, महता नादेन देवान् सर्वशो द्रावयामास।
Verse 43
धनदोऽपि धनं सर्वं गृहीतो मुक्तमूर्धजः । पदातिरेकः सन्त्रस्तः प्राप्यैवं दीनवत्स्थितः
धनदोऽपि धनं सर्वं गृहीतः, मुक्तमूर्धजः; पदातिरेकोऽतिसन्त्रस्तः प्राप्य दीनवत् स्थितः।
Verse 44
कुजंभेनाथ संसक्तो रजनीचरनंदनः । मायाममोघामाश्रित्य तामसीं राक्षसेश्वरः
कुजंभेनाथ संसक्तो रजनीचरनन्दनः; राक्षसेश्वरः तामसीं मायाममोघामाश्रितवान्।
Verse 45
मोहयामास दैत्येन्द्रो जगत्कृत्वा तमोमयम् । ततो विफलनेत्राणि दानवानां बलानि च
दैत्येन्द्रो जगत् तमोमयं कृत्वा सर्वान् मोहयामास; ततः दानवानां बलानि च विफलनेत्राण्यभवन्।
Verse 46
न शेकुश्चलितुं तत्र पदादपि पदं तदा । ततो नानास्त्रवर्षेण दानवानां महाचमूः
तदा ते तत्र पदादपि पदं चलितुं न शेकुः। ततः नानाविधास्त्रवृष्ट्या दानवानां महाचमूः समन्तात् पराभूता।
Verse 47
जघान निरृतिर्देवस्तमसा संवृता भृशम् । हन्यमानेषु दैत्येषु कुजंभे मूढचेतसि
तमसा भृशं संवृते सति देवशक्तिर्निरृतिः प्रचण्डं जघान। हन्यमानेषु दैत्येषु कुजम्भस्य चेतो मूढमेवाभवत्।
Verse 48
महिषो दानवेन्द्रस्तु कल्पांतां भोदसन्निभः । अस्त्रं चकार सावित्रमुल्कासंघातमंडितम्
दानवेन्द्रो महिषस्तु कल्पान्ताग्निसमप्रभः। सावित्रमस्त्रं चकार उल्कासंघातमण्डितम्॥
Verse 49
विजृंभत्यथ सावित्रे परमास्त्रे प्रातपिनि । प्रणासमगमत्तीव्रं तमो घोरमनंतरम्
अथ परमास्त्रे सावित्रे प्रातपिनि विजृम्भति। अनन्तरं घोरं तमस्तीव्रं प्रणाशमगमत्॥
Verse 50
ततोऽस्त्रविस्फुलिंगांकं तमः शुक्लं व्यजायत । प्रोत्फुल्लारुणपद्मौघं शरदीवामलं सरः
ततोऽस्त्रविस्फुलिङ्काङ्कं तमः शुक्लं व्यजायत। शरदीवामलं सरः प्रोत्फुल्लारुणपद्मौघमिव॥
Verse 51
ततस्तमसि संशांते दैत्येन्द्राः प्राप्तचक्षुषः । चक्रुः क्रुरेण तमसा देवानीकं महाद्भुतम्
ततः तमसि संशान्ते दैत्येन्द्राः प्राप्तचक्षुषः । क्रूरेण तमसा देवानीकं महाद्भुतं व्यामोहयन् चक्रुः ॥
Verse 52
अथादाय धनुर्घोरमिषुं चाशीविषोपमम् । कुजंभोऽधावत क्षिप्रं रक्षोदेवबलं प्रति
अथ घोरं धनुरादाय इषुं चाशीविषोपमम् । कुजम्भोऽधावत क्षिप्रं रक्षोदेवबलं प्रति ॥
Verse 53
राक्षसेन्द्रस्तथायांतं दृषट्वा तं स पदानुगः । विव्याध निशितैर्बाणैः कालाशनिसमस्वनैः
राक्षसेन्द्रस्तथायान्तं दृष्ट्वा तं स पदानुगः । विव्याध निशितैर्बाणैः कालाशनिसमस्वनैः ॥
Verse 54
नादानं न च सन्धानं न मोक्षो वास्य लक्ष्यते । चिच्छेदोग्रैः शरव्रातैस्ताञ्छरानतिलाघवात्
न नादानं न च सन्धानं न मोक्षो वास्य लक्ष्यते । अतिलाघवतोऽग्रैः शरव्रातैस्ताञ्छरान् चिच्छेद ॥
Verse 55
ध्वजं शरेण तीक्ष्णेन निचकर्तामरद्विषः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्
ध्वजं शरेण तीक्ष्णेन निचकर्तामरद्विषः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥
Verse 56
कालकल्पेन बाणेन तं च वक्षस्याताडयत् । स तु तेन प्रहारेण चकम्पे पीडितो भृशम्
कालकल्पेन बाणेन स तं वक्षसि समाहनत्। तेन प्रहारेण स भृशं पीडितश्चकम्पे॥
Verse 57
दैत्येंद्रो राक्षसेन्द्रेण क्षितिकंपेनगो यथा । स सुहूर्तात्समाश्वास्य मत्वा तं दुर्जयं रणे
राक्षसेन्द्रेण दैत्येन्द्रो भूधरो भूकम्पितो यथा। स सुहूर्तात्समाश्वस्य तं रणे दुर्जयं मन्यते॥
Verse 58
पदातिरासाद्य रथं रक्षो वामकरेण च । केशेषु निरृतिं गृह्य जानुनाक्रम्य च स्थितः
पदातिरासाद्य रथं रक्षो वामकरेण च। केशेषु निरृतिं गृह्य जानुनाक्रम्य च स्थितः॥
Verse 59
ततः खड्गेन च शिरश्छेत्तुमैच्छदमर्षणः । ततः कलकलो जज्ञे देवानां सुमहांस्तदा । कुजंभस्य वशं प्राप्तं दृष्ट्वा निरृतिमाहवे
ततः खड्गेन शिरश्छेत्तुमैच्छदमर्षणः। ततः कलकलो जज्ञे देवानां सुमहान् तदा॥ कुजम्भवशमापन्नं दृष्ट्वा निरृतिमाहवे॥
Verse 60
एतस्मिन्नन्तरे देवो वरुणः पाशभृद्धृतः । पाशेन दानवेंद्रस्य बबन्धाशु भुजद्वयम्
एतस्मिन्नन्तरे देवो वरुणः पाशभृद्धृतः। पाशेन दानवेन्द्रस्य बबन्धाशु भुजद्वयम्॥
Verse 61
ततो बद्धभुजं दैत्यं विफलीकृतपौरुषम् । ताडयामास गदया दयामुत्सृज्य पाशभृत्
ततः पाशभृत् दयामुत्सृज्य बद्धभुजं दैत्यं विफलीकृतपौरुषं गदया ताडयामास।
Verse 62
स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं स्रवन् । दधार कालमेघस्य रूपं विद्युल्लताभृतम्
स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं स्रवन्, विद्युल्लताभृत् कालमेघस्य रूपं दधार।
Verse 63
तदवस्थागतं दृष्ट्वा कुजंभं महिषासुरः । व्यावृत्तवदनारावो भोक्तुमैच्छत्सुरावुभौ
तदवस्थागतं कुजंभं दृष्ट्वा महिषासुरो व्यावृत्तवदनारावो सुरावुभौ भोक्तुमैच्छत्।
Verse 64
निरृति वरुणं चैव तीक्ष्णदंष्ट्रोत्कटाननः । तावभिप्रायमा लोक्य तस्य दैत्यस्य दूषितम्
तीक्ष्णदंष्ट्रोत्कटाननः स निरृतिं वरुणं चैव आलोक्य, तावभिप्रायं ज्ञात्वा तस्य दैत्यस्य दूषितं दुराशयं ददर्श।
Verse 65
त्यक्त्वा रथावुभौ भीतौ पदाती प्रद्रुतौ द्रुतम् । जग्मतुर्महिषाद्भीतौ शरणं पाकशासनम्
ततः महिषाद्भीतौ तौ उभौ रथौ त्यक्त्वा पदाती द्रुतं प्रद्रुतौ, पाकशासनं शरणं जग्मतुः।
Verse 66
क्रुद्धोऽथ महिषो दैत्यो वरुणं समुपाद्रवत् । तमंतकमुखासन्नमालोक्य हिमदीधितिः
अथ क्रुद्धो महिषो दैत्यो वरुणं समुपाद्रवत्। तमन्तकमुखासन्नमालोक्य हिमदीधितिश्चन्द्रः सम्यगवेक्षत॥
Verse 67
चक्रे शस्त्रं विसृष्टं हि हिमसंघातमुल्बणम् । वायव्यं चास्त्र मतुलं चंद्रश्चक्रे द्वितीयकम्
हिमसंघातमुल्बणं शस्त्रं हि विससर्ज सः। द्वितीयं चास्त्रमतुलं वायव्यं चन्द्रश्चकार ह॥
Verse 68
वायुना तेन चंडंन संशुष्केण हिमेन च । महाहिमनिपातेन शस्त्रैश्चंद्रप्रणोदितैः
तेन चण्डेन वायुना संशुष्केण हिमेन च। महाहिमनिपातेन शस्त्रैश्चन्द्रप्रণोदितैः॥
Verse 69
गात्राण्यसुरसैन्यानामदह्यंत समंततः । व्यथिता दानवाः सर्वे सीतच्छादितपौरुषाः
गात्राण्यसुरसैन्यानामदह्यन्त समन्ततः। व्यथिता दानवाः सर्वे सीतच्छादितपौरुषाः॥
Verse 70
न शेकुश्चलिंतुं तत्र नास्त्राण्यादातुमेव च । महिषो निष्प्रयत्नश्च शीतेनाकंपिताननः
न शेकुश्चलितुं तत्र नास्त्राण्यादातुमेव च। महिषो निष्प्रयत्नश्च शीतेनाकम्पिताननः॥
Verse 71
अंसमालिंग्य पाणिभ्यामुपविष्टो ह्यधोमुखः । सर्वे ते निष्प्रतीकारा दैत्याश्चंद्रमसा जिताः
स पाणिभ्याम् अंसौ समालिङ्ग्य अधोमुख उपविष्टः। ते सर्वे दैत्याः निष्प्रतीकाराः सन्तश्चन्द्रमसा पराजिताः॥
Verse 72
रणेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा तस्थुस्ते जीवितार्थिनः । तत्राब्रवीत्कालनेमिर्दैत्यान्क्रोधविदीपितः
रणेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा ते जीवितार्थिनः स्थिताः। तत्र क्रोधविदीपितः कालनेमिर्दैत्यानब्रवीत्॥
Verse 73
भोभोः श्रृंगारिणः क्रूराः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः । एकैकोऽपि जगत्कृस्नं शक्तस्तुलयितुं भुजैः
भो भोः शृङ्गारिणः क्रूराः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः। एकैकोऽपि भुजैः शक्तो जगत्कृत्स्नं तुलयितुम्॥
Verse 74
एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम् । एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकसः
एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम्। एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकसः॥
Verse 75
किं त्रस्तनयनाश्चैव समरे परिनिर्जिताः । न युक्तमेतच्छूराणां विशेषाद्दैत्यजन्मनाम्
किं त्रस्तनयनाः सर्वे समरे परिनिर्जिताः। न युक्तमेतच्छूराणां विशेषाद्दैत्यजन्मनाम्॥
Verse 76
राज्ञश्च तारकस्यापि दर्शयिष्यथ किं मुखम् । विरतानां रणाच्चासौ क्रुद्धः प्राणान्हरिष्यति
राज्ञे तारकाय च किं मुखं दर्शयिष्यथ? रणात् विरताः सन्तो यूयं, स क्रुद्धः सन् प्राणान् एव हरिष्यति।
Verse 77
इति ते प्रोच्यमानापि नोचुः किंचिन्महासुराः । शीतेन नष्टश्रुतयो भ्रष्टवाक्याश्च ते तथा
एवं प्रोच्यमानाः अपि ते महासुराः किंचिदपि नोचुः। शीतपीडया नष्टश्रुतयः, तथा च भ्रष्टवाक्याः अभवन्।
Verse 78
मूकास्तथाभवन्दैत्या मृतकल्पा महारणे । तान्दृष्ट्वा नष्टचेतस्कान्दैत्याञ्छीतेन पीडितान्
तस्मिन् महारणे दैत्याः मूकाः अभवन्, मृतकल्पाः इव। तान् नष्टचेतस्कान् शीतपीडितान् दैत्यान् दृष्ट्वा…
Verse 79
मत्वा कालक्षमं कार्यं कालनेमिर्महासुरः । आश्रित्य मानवीं मायां वितत्य च महावपुः
कालक्षमं कार्यं मत्वा महासुरः कालनेमिः मानवीं मायाम् आश्रित्य महावपुः विततान।
Verse 80
पूरयामास गगनं विदिश एव च । निर्ममे दानवेन्द्रोऽसौ शरीरेभास्करायुतम्
स गगनं विदिशश्च पूरयामास। दानवेन्द्रोऽसौ भास्करायुतप्रभं शरीरं निर्ममे।
Verse 81
दिशश्च विदिशश्चैव पूरयामास पावकैः । ततो ज्वालाकुलं सर्वं त्रैलोक्यमभवत्क्षणात्
दिशश्च विदिशश्चैव पावकैः समपूरयत् । ततः क्षणेनैव त्रैलोक्यं सर्वं ज्वालाकुलमभवत् ॥
Verse 82
तेन ज्वालासमूहेन हिमां शुरगमद्द्रुतम् । ततः क्रमेण विभ्रष्टं शीतदुर्दिनमाबभौ
तेन ज्वालासಮूहेन हिमं शीघ्रं व्यगच्छत् । ततः क्रमेण शीतदुर्दिनं विभ्रष्टं समाप्यत ॥
Verse 83
तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः
कालनेमिमायया जातं दानवेन्द्रबलं महत् । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । कोपरक्तान्तलोचनोऽरुणं प्रत्युवाच तीव्ररागेण ॥
Verse 84
दिवाकर उवाच । नयारुण रथं शीघ्रं कालनेमिरथो यतः
दिवाकर उवाच । अरोण शीघ्रं रथं नय, यत्र कालनेमिरथोऽस्ति तत्र ॥
Verse 85
विमर्दे तत्र विषमे भविता भूतसंक्षयः । जित एषशशांकोऽथ वयं यद्बलमाश्रिताः
तत्र विषमे विमर्दे भूतसंक्षयो महान् भविष्यति । एष शशाङ्कध्वजोऽपि जेष्यते, वयं यद्बलमाश्रिताः ॥
Verse 86
इत्युक्तश्चोदयामास रथं गरुडपूर्वजः । रथे स्थितोऽपि तैरश्वैः सितचामरधारिभिः
इत्युक्तो गरुडपूर्वजो रथं त्वरया चोदयामास। रथे स्थितोऽपि स तैः अश्वैः सितचामरधारिभिश्च समुपशोभितः॥
Verse 87
जगद्दीपोऽथ भगवाञ्जग्राह विततं धनुः । शरौघो वै पांडुपुत्र क्षिप्रमासीद्विषद्युतिः
अथ जगद्दीपो भगवान् विततं धनुर्जग्राह। हे पाण्डुपुत्र, विषद्युतिः शरौघः क्षिप्रमेव प्रादुरभूत्॥
Verse 88
शंबरास्त्रेण संधाय बाणमेकं ससर्ज ह । द्वितीयं चेन्द्रजालेनायोजितं प्रमुमोच ह
शंबरास्त्रेण संधाय बाणमेकं ससर्ज ह। द्वितीयं चेन्द्रजालेनायोजितं प्रमुमोच ह॥
Verse 89
शंबरास्त्रं क्षणाच्चक्रे तेषांरूपविपर्ययम् । देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्
शंबरास्त्रं क्षणादेव तेषां रूपविपर्ययमकरोत्। देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्॥
Verse 90
मत्वा सुरान्स्वकानेव जघ्ने घोरास्त्रलाघवात् । कालनेमी रुषाविष्टः कृतांत इव संक्षये
स्वकानिव सुरान् मत्वा घोरास्त्रलाघवात् स तान् जघान। रुषाविष्टः कालनेमिः संक्षये कृतान्त इव बभूव॥
Verse 91
कांश्चित्खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः । कांश्चिद्गदाभिर्घोराभिः कांश्चिद्धोरैः परश्वधैः
कांश्चित् तीक्ष्णेन खड्गेन जघान, कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः; कांश्चिद्घोरगदाभिः, कांश्चिद्धोरैः परश्वधैः।
Verse 92
शिरांसि केषाचिदपातयद्रथाद्भुजांस्तथा सारथींस्चोग्रवेगान् । कांश्चित्पिपेषाथरथस्य वेगात्कांश्चित्तथात्यद्भुतमुष्टिपातैः
केषाञ्चित् शिरांसि रथादपातयत्, तथा केषाञ्चिद्भुजान् सारथींश्चोग्रवेगान्; कांश्चित् रथवेगात् पिपेष, कांश्चिदत्यद्भुतमुष्टिपातैः।