Adhyaya 33

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तं गिरिवर्ष्माणं पतितं वसुधोपरि । आलिंगितमिव पृथ्व्या गुणिन्या गुणिनं यथा

नारद उवाच—ततः स गिरिवर्ष्मा वसुधोपरि पतितः; गुणिन्या पृथिव्या गुणिनमिव आलिङ्गित इव बभौ।

Verse 2

दृष्ट्वा देवा विस्मितास्ते जयं जगुस्तथा मुहुः । केचित्समीपमागंतुं बिभ्यति त्रिदिवौकसः

तद् दृष्ट्वा देवाः सर्वे विस्मिताः सन्तो मुहुर् मुहुः ‘जय’ इति जगुः। तथापि केचित् त्रिदिवौकसः समीपमागन्तुं भयेन न शेकुः॥

Verse 3

उत्थाय तारको दैत्यः कदा चिन्नो निहंति चेत् । तं तथा पतितं दृष्ट्वा वसुधामण्डले गुहः

‘उत्थाय तारको दैत्यः कदाचिन्नो निहन्यात्’ इति शङ्कया। वसुधामण्डले पतितं तं तथा दृष्ट्वा गुहः प्रत्यचिन्तयत्॥

Verse 4

आसीद्दीनमनाः पार्थ शुशोच च महामतिः । स्तवनं चापि देवानां वारयित्वा वचोऽब्रवीत्

आसीद् दीनमनाः पार्थ, महामतिः शुशोच च। देवानां स्तवनं चापि वारयित्वा वचोऽब्रवीत्॥

Verse 5

शोच्यं पातकिनं मां च संस्तुवध्वं कथं सुराः । पंचानामपि यो भर्ता प्राकृतोऽसौ न कीर्त्यते

‘शोच्यं पातकिनं मां च संस्तुवध्वं कथं सुराः? पञ्चानामपि यो भर्ता प्राकृतोऽसौ न कीर्त्यते।’॥

Verse 6

स तु रुद्रांशजः प्रोक्तस्तस्य द्रुह्यन्न रुद्रंवत् । स्वायंभुवेन गीतश्च श्लोकः संश्रूयते तथा

‘स तु रुद्रांशजः’ प्रोक्तः; तस्य द्रुह्यन् रुद्रंवत्। स्वायम्भुवेन गीतश्च श्लोकः संश्रूयते तथा॥

Verse 7

वीरं हि पुरुषं हत्वा गोसहस्रेण मुच्यते । यथाकथंचित्पुरुषो न हंतव्यस्ततो बुधैः

वीरं पुरुषं हत्वा गोसहस्रेण पापात् प्रमुच्यते। तस्मात् यथाकथञ्चित् अपि पुरुषो न हन्तव्यः—इति बुधैर्निश्चितम्॥

Verse 8

पापशीलस्य हनने दोषो यद्यपि नास्ति च । तथापि रुद्रभक्तोऽयं संस्मरन्निति शोचिमि

पापशीलस्य हनने दोषो यद्यपि न विद्यते। तथापि रुद्रभक्तोऽयमिति संस्मरन् अहं शोचामि॥

Verse 9

तदहं श्रोतुमिच्छामि प्रायाश्चित्तं च किंचन । प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यतोपि महदर्जितम्

तदहं किंचन प्रायश्चित्तं श्रोतुमिच्छामि। यतः प्रायश्चित्तकर्मभिः अर्जितं महदेनोऽपैति॥

Verse 10

इति संशोचतस्तस्य शिवपुत्रस्य धीमतः । वासुदेवो गुरुः पुंसां देवमध्ये वचोऽब्रवीत्

इति संशोचतः तस्य धीमतः शिवपुत्रस्य। देवमध्ये वासुदेवो गुरुः पुंसां वचोऽब्रवीत्॥

Verse 11

श्रुतिः स्मृतिश्चेतिहासाः पुराणं च शिवात्मज । प्रमाणं चेत्ततो दुष्टवधे दोषो न विद्यते

श्रुतिः स्मृतिश्चेतिहासाः पुराणं च शिवात्मज। प्रमाणं चेत् ततो दुष्टवधे दोषो न विद्यते॥

Verse 12

स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः पुमान् । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्

यः क्रूरोऽघृणः पुमान् परप्राणैः स्वप्राणान् प्रपुष्णाति, तस्य वध एव श्रेयः; यतोऽस्य दोषात् जनाः अधः पतन्ति विनाशं यान्ति।

Verse 13

अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्या पचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम्

अन्नदातृणि भ्रूणहा स्वकिल्बिषं मार्ष्टि; पत्यौ व्यभिचारिणी भार्या; गुरौ शिष्यः; याज्ये याजकः; राजनि च स्तेनः किल्बिषं निक्षिपति।

Verse 14

पापिनं पुरुषं यो हि समर्थो न निहंति च । तस्य तावंति पापानि तदर्धं सोऽप्यवाश्रुते

यः समर्थोऽपि पापिनं पुरुषं न निहन्ति, तस्य तावन्ति पापानि भवन्ति; तेषां च अर्धं स एवावाश्रुते।

Verse 15

पापिनो यदि वध्यंते नैव पालनसंस्थितैः । ततोऽयमक्षमो लोकः कं याति शरणं गुह

हे गुह, यदि पालनसंस्थितैः पापिनो न वध्यन्ते, तर्हि अयमक्षमः लोकः कं शरणं याति?

Verse 16

कथं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्तते विश्वधारकाः । तस्मात्त्वया पुण्यमाप्तं न च पापं कथंचन

कथं यज्ञा वेदाश्च विश्वधारकाः प्रवर्तेरन्? तस्मात् त्वया पुण्यमेव प्राप्तं, न च पापं कथंचन।

Verse 17

अथ चेद्रुद्रभक्तेषु बहुमानस्तव प्रभो । तत्र ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं महोत्तमम्

अथ यदि, प्रभो, रुद्रभक्तेषु तव बहुमानः स्यात्, तर्हि तत्राहं ते महोत्तमं प्रायश्चित्तं कीर्तयिष्यामि।

Verse 18

आजन्मसंभवैः पापैः पुमान्येन विमुच्यते । आकल्पांत च वा येन रुद्रलोके प्रमोदते

येन पुमान् आजन्मसम्भवैः पापैः विमुच्यते, येन च आकल्पान्तं रुद्रलोके प्रमोदते।

Verse 19

कृते पापेऽनुतापो वै यस्य स्कन्द प्रजायते । रुद्राराधनतोऽन्यच्च प्रायश्तित्तं परं न हि

कृते पापेऽनुतापो वै यस्य, स्कन्द, प्रजायते; रुद्राराधनतः अन्यत् परं प्रायश्चित्तं न हि।

Verse 20

न यस्यालमपि ब्रह्मामहिमानं विवर्णितुम् । श्रुतिश्च भीता यं वक्ति किं तस्मात्परमं भवेत्

यस्य महिमानं विवर्णितुं ब्रह्मापि नालम्; यं श्रुतिश्च भीता संयतं वक्ति—तस्मात् परं किं भवेत्?

Verse 21

अकांडे यच्च ब्रह्मांडक्षयोद्युक्तं हलाहलम् । कण्ठे दधार श्रीकण्ठः कस्तस्मात्परमो भवेत्

अकाण्डे यत् ब्रह्माण्डक्षयोद्युक्तं हलाहलं समुत्थितम्; श्रीकण्ठः कण्ठे दधार—तस्मात् परमोऽपरः कः?

Verse 22

दुःखतांडवदीनोऽभूदण्डसंकीर्णमानसः । मारमारश्च यो देवः कस्तस्मात्परमो भवेत्

दुःखताण्डवस्य स्वामी दीनोऽपि सञ्जातः, अण्डसंकीर्णमानसो यः। मारस्य हन्ता यो देवः—कस्तस्मात् परमो भवेत्॥

Verse 23

वियद्व्यापी सुरसरित्प्रवाहो विप्रुषाकृतिः । बभूव यस्य शिरसि कस्तस्मात्परमो भवेत्

वियद्व्यापी सुरसरित्प्रवाहो विप्रुषाकृतिः। यस्य शिरसि बभूव—कस्तस्मात् परमो भवेत्॥

Verse 24

यज्ञादिकाश्च ये धर्मा विना यस्यार्चनं वृथा । दक्षोऽत्र सत्यदृष्टांतः कस्तस्मात्परमो भवेत्

यज्ञादयः सर्वधर्मा विना यस्यार्चनं वृथा। दक्षोऽत्र सत्यदृष्टान्तः—कस्तस्मात् परमो भवेत्॥

Verse 25

क्षोणी रथो विधिर्यंता शरोऽहं मन्दरो धनुः । रथांगे चापि चंद्रार्कौ युद्धे यस्य च त्रैपुरे

त्रैपुरयुद्धे यस्य क्षोणी रथोऽभूत्, विधिर्यंता; अहं शरः, मन्दरो धनुः। चन्द्रार्कौ रथाङ्गे—तस्य परं किम्॥

Verse 26

आराधनं तस्य केचिद्योगमार्गेण कुर्वते । दुःखसाध्यं हि तत्तेषां नित्यं शून्यमुपासताम्

केचिद्योगमार्गेण तस्य आराधनं कुर्वते। नित्यं शून्यमुपासतां तत्तु दुःखसाध्यं हि॥

Verse 27

तस्मात्तस्यार्चयेल्लिंगं भुक्तिमुक्ती य इच्छति । सृष्ट्यादौ लिंगरूपी स विवादो मम ब्रह्मणः

तस्मात् यो भुक्तिं मुक्तिं च इच्छति स तस्य लिङ्गम् अर्चयेत्। सृष्ट्यादौ मया ब्रह्मणा च जातविवादे स एव लिङ्गरूपेण प्रादुरभवत्॥

Verse 28

अभूद्यस्य परिच्छेदे नालमावां बभूविव । चराचरं जगत्सर्वं यतो लीनं सदात्र च

यदा तस्य परिमाणं ज्ञातुम् उद्यतौ, तदा वयं सर्वथा नालम् अभूव। यस्मात् यस्मिन् च सदैव चराचरं जगत् सर्वं लीयते॥

Verse 29

तस्माल्लिंगमिति प्रोक्तं देवै रुद्रस्य धीमतः । तोयेन स्नापयेल्लिंगं श्रद्धया शुचिना च यः

तस्माद् देवैः धीमतः रुद्रस्य ‘लिङ्गम्’ इति प्रोक्तम्। यः श्रद्धया शुचिना च तोयेन लिङ्गं स्नापयेत्॥

Verse 30

ब्रह्मादितृणपर्यंतं तेनेदं तर्पितं जगत् । पंचामृतेन तल्लिंगं स्नापयेद्यश्च बुद्धिमान्

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं तेनैव तर्पितं जगत्। यश्च बुद्धिमान् पञ्चामृतेन तल्लिङ्गं स्नापयेत्॥

Verse 31

तर्पितं तेन विश्वं स्यात्सुधया पितृभिः समम् । पुष्पैरभ्यर्चयेल्लिंगं यथाकालोद्भवैश्चयः

तेन विश्वं तर्पितं स्यात् पितृभिः सह सुधया। यश्च यथाकालोद्भवैः पुष्पैः लिङ्गम् अभ्यर्चयेत्॥

Verse 32

तेन संपूजितं विश्वं सकलं नात्र संशयः । नैवेद्यं तत्र यो दद्याल्लिंगस्याग्रे विचक्षणः

तेन कर्मणा समग्रं विश्वं संपूजितं भवति, नात्र संशयः। यो विचक्षणो भक्तो लिङ्गस्याग्रे तत्र नैवेद्यं ददाति, स सर्वव्यापकां पूजाम् आप्नोति।

Verse 33

भोजितं तेन विश्वं स्याल्लिंगस्यैवं फलं महत् । किमत्र बहुनोक्तेन स्वल्पं वा यदि व बहु

तेन विश्वं भोजितं स्यात्; लिङ्गपूजायाः एतत् महत् फलं। किमत्र बहुनोक्तेन—स्वल्पं वा बहु वा यदर्प्यते।

Verse 34

लिंगस्य क्रियते यच्च तत्सर्वं विश्वप्रीतिदम् । तच्च लिगं स्थापयेद्यः शुचौ देशे सुभक्तितः

लिङ्गाय यत्क्रियते तत्सर्वं विश्वप्रीतिदं भवति। यश्च शुचौ देशे सुभक्तितो तत् लिङ्गं स्थापयति, तस्य कर्म सर्वहितकरम्।

Verse 35

स सर्वपापनिर्मुक्तो रुद्रलोके प्रमोदते । यन्नित्यं यजतो यज्ञैः फलमाहुर्मनीषिणः

स सर्वपापनिर्मुक्तो रुद्रलोके प्रमोदते। यन्नित्यं यजतो यज्ञैः फलमाहुर्मनीषिणः, तत्फलमस्य भवति।

Verse 36

तच्च स्थापयतो लिंगं शिवस्य शुभलक्षणम् । यथाग्निः सर्वदेवानां मुखं स्कन्द प्रकीर्त्यते

तच्च स्थापयतो लिङ्गं शिवस्य शुभलक्षणम्। यथाग्निः सर्वदेवानां मुखं, स्कन्द, प्रकीर्त्यते, तथा अस्यापि महिमा।

Verse 37

तथैव सर्वजगतां मुखं लिंगं न संशयः । प्रारंभान्मुच्यते पापैः सर्वजन्मकृतैरपि

तथैव सर्वजगतां मुखं लिङ्गं न संशयः। प्रारम्भादेव मुच्यते पापैः सर्वजन्मकृतैरपि॥

Verse 38

अतीतं च तथागामि कुलानां तारयेच्छतम् । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पक्वेष्टं शैलमेव च

अतीतानागतानां च कुलानां तारयेच्छतम्। मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पक्वेष्टं शैलमेव च॥

Verse 39

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाच्छतगुणं फलम् । कलशं तत्र चारोप्य एकविंशत्कुलैर्युतः

कृतमायतनं दद्यात् क्रमाच्छतगुणं फलम्। कलशं तत्र चारोप्य एकविंशत्कुलैर्युतः॥

Verse 40

आकल्पांतं रुद्रलोके मोदते रुद्रवत्सुखी । एवंविधफलं लिंगमतो भूयोऽप्यधो न हि

आकल्पान्तं रुद्रलोके मोदते रुद्रवत्सुखी। एवंविधफलं लिङ्गमतो भूयोऽप्यधो न हि॥

Verse 41

तस्मादत्र महासेन लिंगं स्थापितुमर्हसि । यदुक्तमेतदश्लीलं यदि किंचन चात्र चेत्

तस्मादत्र महासेन लिङ्गं स्थापितुमर्हसि। यदुक्तमेतदश्लीलं यदि किंचन चात्र चेत्॥

Verse 42

तद्ब्रवीतु महा सेन स्वयं साक्षी महेश्वरः । एवं वदति गोविंदे साधुवादो महानभूत्

तद् ब्रवीतु महासेनः; स्वयं साक्षी महेश्वरः। एवं गोविन्दे वदति, “साधु साधु” इति महान् साधुवादोऽभवत्॥

Verse 43

महादेवो ह्यथालिंग्य स्कन्दं वचनब्रवीत् । यद्भवान्मम भक्तेषु प्रकरोति कृपां पराम्

अथ महादेवः स्कन्दम् आलिङ्ग्य वचनम् अब्रवीत्— यद् भवान् मम भक्तेषु परां कृपां प्रकरोति॥

Verse 44

तेनापि परमा प्रीतिर्मम जाता तवोपरि । किं तु यद्भगवानाह वासुदेवो जगद्गुरुः

तेनैव मम तवोपरि परमा प्रीतिर् जाता। किं तु यद् भगवान् आह वासुदेवो जगद्गुरुः॥

Verse 45

तत्त्था नान्यथा किंचिदत्र प्रोक्तं हि विष्णुना । यो ह्यहं स हरिर्ज्ञेयो यो हरिः सोऽहमित्युता

तत्तथा नान्यथा; अत्र विष्णुना यत् प्रोक्तं तत् सत्यम्। ‘योऽहं स हरिर्ज्ञेयः, यो हरिः सोऽहम्’ इति निश्चितम्॥

Verse 46

नावयोरंतरं किंचिद्दीपयोरिव सुव्रत । एनं द्वेष्टि स मां द्वेष्टियोन्वेत्येनं स माऽनुगः

नावयोर् अन्तरं किंचिद् दीपयोरिव, सुव्रत। एनं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि; योऽन्वेति एनं स ममानुगः॥

Verse 47

इति स्कन्द विजानाति स मद्भक्तोन्यथा न हि

इति स्कन्द विजानाति स मद्भक्तोन्यथा न हि

Verse 48

स्कन्द उवाच । एवमेवास्मि जानामि त्वां च विष्णुं च शंकर

स्कन्द उवाच । एवमेवास्मि जानामि त्वां च विष्णुं च शंकर

Verse 49

यच्च लिंगकृते प्राह हरिर्मां धर्मवत्सलः । खे वाणी तारकवधे एवमेव पुराह माम्

यच्च लिंगकृते प्राह हरिर्मां धर्मवत्सलः । खे वाणी तारकवधे एवमेव पुराह माम्

Verse 50

लिंगं संस्थापयिष्यामि सर्वपापा पहं ततः । एकं यत्र प्रतिज्ञा मे गृहीतास्य वधाय च

लिंगं संस्थापयिष्यामि सर्वपापा पहं ततः । एकं यत्र प्रतिज्ञा मे गृहीतास्य वधाय च

Verse 51

द्वितीयं यत्र निःसत्त्वसत्यक्तः शक्त्याऽसुरोऽभवत् । तृतीयं यत्र निहतो हत्या पापोपशांतिदम्

द्वितीयं यत्र निःसत्त्वसत्यक्तः शक्त्याऽसुरोऽभवत् । तृतीयं यत्र निहतो हत्या पापोपशांतिदम्

Verse 52

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणमाहूय प्राह पावकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि शीघ्रं त्वं कर्तुमर्हसि

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणमाहूय पावकिः प्राह— “त्वं शीघ्रं त्रीणि शुद्धानि लिङ्गानि कर्तुमर्हसि।”

Verse 53

वचनाद्बाहुलेयस्य निर्ममे देववर्द्धकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि न्यवेदयत तानि च

बाहुलेयस्य वचनात् देववर्द्धकिः त्रीणि शुद्धानि लिङ्गानि निर्ममे, तानि च समर्पयामास।

Verse 54

ततो ब्रह्मादिभिः सार्धं विष्णुना शंकरेण च । पूर्वं संस्थापयामास पश्चिमायामदूरतः

ततः ब्रह्मादिभिः सार्धं विष्णुना शङ्करेण च सह, पश्चिमायामदूरतः पूर्वदिशि तद् लिङ्गं पूर्वं संस्थापयामास।

Verse 55

प्रतिज्ञेश्वरमित्येव लिंगं परमशोभनम् । अष्टम्यां बहुले चात्र चैत्रे स्नात्वा उपोष्य च

तत् परमशोभनं लिङ्गं ‘प्रतिज्ञेश्वरम्’ इत्येव ख्यातम्। अत्र चैत्रमासे बहुलेऽष्टम्यां स्नात्वा उपोष्य च…

Verse 56

पूजां च जागरं कृत्वा मुच्येत्पारुष्यपापतः । इत्याह स्कंदप्रीत्यर्थं स्वयं तत्र महेश्वरः

…पूजां च जागरं कृत्वा पारुष्यपापात् मुच्येत। इति स्कन्दप्रीत्यर्थं तत्र स्वयं महेश्वरः प्रोवाच।

Verse 57

ततो द्वितीयं लिंगं तु वह्निकोणाश्रितं तथा । स्थापयामास सरसो यत्र शक्तिर्विनिर्ययौ

ततः द्वितीयं लिङ्गं वह्निकोणाश्रितं तथा सरसः समीपे यत्र शक्तिर्विनिर्ययौ तत्र स्थापयामास।

Verse 58

कपालेश्वरमित्येव लिंगं पापापहं शुभम् । शक्तिं च तामभिष्टूय स्थापयामास तत्र च

कपालेश्वरमित्येव लिङ्गं पापापहं शुभम्। तां शक्तिं चाभिष्टूय तत्रैव स्थापयामास।

Verse 59

कपालेश्वरसांनिध्यं देवीं कापालिकेश्वरीम् । तत्र चोत्तरदिग्भागे शक्तिच्छिद्रं प्रचक्षते

कपालेश्वरसांनिध्ये देवीं कापालिकेश्वरीम्। तत्रोत्तरदिग्भागे शक्तिच्छिद्रं प्रचक्षते।

Verse 60

पातालगंगा यत्रास्तिं सर्वपापहरा शिवा । तत्र स्नात्वा ददौ स्कंदः कृपयाभिपरिप्लुतः

यत्र पातालगङ्गा सर्वपापहरा शिवा प्रवहति, तत्र स्कन्दः स्नात्वा कृपयाभिपरिप्लुतो दानं ददौ।

Verse 61

तदा तोयं तारकाय सहितः सर्वदैवतैः

तदा सर्वदैवतैः सहितः तारकाय तत्तोयं तर्पणरूपेण ददौ।

Verse 62

काश्यपेयाय वज्रांगतनयाय महात्मने । रुद्रभक्ताय सतिलमक्षय्योदकमस्त्विति

काश्यपेयाय वज्राङ्गतनयाय महात्मने । रुद्रभक्ताय चैतत् सतिलमक्षय्योदकं प्रतिष्ठतामिति (इति स उवाच)।

Verse 63

ततो महेश्वरः प्रीतः प्राह स्कंदस्य श्रृण्वतः । चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे मधौ चैवात्र यो नरः । स्नात्वोपोष्य समभ्यर्च्य कपालेश्वरमीश्वरीम्

ततो महेश्वरः प्रीतः स्कन्दस्य शृण्वतः प्राह—मधुमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां यो नरः अत्र स्नात्वा उपोष्य समभ्यर्च्य कपालेश्वरमीश्वरीं…

Verse 64

तेजोवधसमुद्भूतपातकेन स मुच्यते

तेजोवधसमुद्भूतपातकात् स निश्चयेन मुच्यते।

Verse 65

अस्यामेव तिथौ सोमः शिवयोगश्च तैतिलम् । षड्योगः शक्तिच्छिद्रेयो दिनं रुद्रं जपन्निशि । स्नात्वात्र सशरीरो वै रुद्रलोकं व्रजीष्यति

अस्यामेव तिथौ सोमशिवयोगे तैतिलं शुभम् । शक्तिच्छिद्रे षड्योगे दिनं रुद्रं जपन् निशि पूजयन् । अत्र स्नात्वा सशरीरो वै रुद्रलोकं व्रजीष्यति।

Verse 66

कपालेशस्य सांनिध्ये शक्तिच्छिद्रं हि कीर्त्यते । तस्य तुल्यं परं तीर्थं पृथिव्यां नैव विद्यते

कपालेशस्य सान्निध्ये शक्तिच्छिद्रं हि कीर्त्यते । तस्य तुल्यं परं तीर्थं पृथिव्यां नैव विद्यते।

Verse 67

इति श्रुत्वा रुद्रवाक्यं स्कंदः प्रीतोऽभवद्भृशम् । देवाश्च मुदिताः सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः

इति श्रुत्वा रुद्रवचनं स्कन्दः परमप्रीतिमानभवत्। सर्वे देवाश्च हृष्टाः सन्तः “साधु साधु” इति सम्यग्जगुः॥