Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

सूत उवाच—ततः पाण्डवो देवैरपि पूजितं द्विजैः परिवृतं नारदं मुनिवरम् अभिगम्य सर्वान् यथाविधि प्रणनामोपजग्राह च।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

ततः नारदः तमुवाच—जयारातिधनंजय, देवेषु ब्राह्मणेषु च धर्मे ते बुद्धिः सुसंस्थिता वर्तते।

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

कच्चिद् एतां महायात्रां वीर द्वादशवार्षिकीम् आचरन् न खिद्यसे, अथ वा न कुप्यसे च?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

पाण्डव, तीर्थयात्रासु मुनीनामपि चेतांसि विघ्नमूलतः श्रेयसां खिद्यन्ति परिकृप्यन्ति च।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

कच्चिन् नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पाण्डव? अत्राङ्गिरसा गीतां गाथामेतां हि वयं शुश्रुम।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

यस्य हस्तौ पादौ च मनश्च सुसंयतं, यस्य सर्वाः क्रियाः निर्विकाराः; स एव तीर्थयात्राफलमश्नुते।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

तस्मादेतदुपदेशं हृदि धारय; किं वा त्वं तात मन्यसे—यस्य भ्राता युधिष्ठिरः, सखा च केशवः?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैर्नृणां शिक्षणं क्रियते; वयं हि धर्मगुरवः, तेन विष्णुना स्थापिताः।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

विष्णुना चात्र द्विजान्प्रति गीता गाथा श्रूयते।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगद् आ श्वपचाद् विकुण्ठः; सोऽहं भवद्भिरुपलब्धसुतीर्थकीर्तिः, स्वबाहुमपि छिन्द्यां यः प्रतिकूलवर्ती।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमः—येषां कुशलकामुकः। ते सर्वे कुशलिनः सन्ति, यादवाः पाण्डवास्तथा॥

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः। धृतराष्ट्रस्य शासनाद् वीरवर्मा नृपो हतः॥

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

स हि राज्ञामजेयोऽभूद् यथापूर्वं बलिर्बली। कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्॥

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः। अतीव मुदितः प्राह—तेषामकुशलं कुतः॥

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः। अहं च शक्त्या नियतस् तीर्थानि विचरन्ननु॥

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

आगतः अस्मि तीर्थमेतद्धि; प्रमोदोऽतीव मे हृदि। तीर्थानां दर्शनं धन्यम्, अवगाहस्ततोऽधिकफलदः॥

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

तस्मान्माहात्म्यश्रवणं तीर्थस्येति और्वोऽपि मुनिरब्रवीत्। तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने॥

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

एतेनैव श्राव्यमेतद् यत्त्वयाङ्गीकृतं मुने। त्वं हि त्रिलोकीं विचरन् वेत्सि सर्वां हि सारताम्॥

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

तदेतत् सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये, त्वया हृतं महत्त्वम्॥

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

नारद उवाच। उचितं तव पार्थैतद् यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान्। गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः। साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैश्चान्वहं प्रगतिः॥

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

यथा पापिनामसदालापैः प्रतिदिनमायुः क्षीयते, तथा अहं अस्य तीर्थस्य बहून् गुणान् कीर्तयिष्यामि।

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

यथा श्रुत्वा त्वं विजानासि यत् मया युक्तमङ्गीकृतम्; पुरा अहं, हे पार्थ, कपिलानुगः सन् त्रिलोकीं विचरन्।

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

गतवान् ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम्; स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः।

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव; तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः।

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

उपविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च; एतस्मिन्नन्तरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः।

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

ते हि नित्यं ब्रह्मणा जगद्दर्शनार्थं प्रहीयन्ते। अथ पितामहः कृतप्रणामान् तान् समासीनान् दृष्ट्वा (उवाच)।

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

चक्षुषामृतकल्पेन तान् प्लावयन्निव स उवाच— कुत्र कुत्र विचीर्णं वः? किं दृष्टं श्रुतमथापि वा?

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

किञ्चिदेव अद्भुतं ब्रूत, श्रवणाद् येन पुण्यता। एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः (स अग्रेऽभवत्)।

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

सुश्रवा नाम स ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान्— प्रभोः पुरतः मम विज्ञप्तिः यथा दीपो रवेस्तथा।

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

तथापि मे वाच्यं खलु, परार्थं तव प्रेरितेन। मुनिः कात्यायनोनाम, श्रुत्वा धर्मान् पुनर्बहून् (इति)।

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

सारतत्त्वजिज्ञासया स एकाङ्गुष्ठे स्थित्वा शतं समाः तपश्चचार। ततः दिव्या वाणी तमुवाच— “कात्यायन, शृणु।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

पुण्ये सरस्वतीतीरे सारस्वतं मुनिं पृच्छ। स धर्मज्ञः धर्मसाध्यं सारं ते निवेदयिष्यति।

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

इति श्रुत्वा मुनिवरः तं मुनिश्रेष्ठमुपेत्य। शिरसा भूमौ प्रणम्य हृदि स्थितं प्रश्नमपृच्छत्।

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

केचित् सत्यं प्रशंसन्ति, परे तपः शौचमेव च। केचित् सांख्यं प्रशंसन्ति, योगमन्ये परं विदुः।

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

केचित् क्षमां प्रशंसन्ति तथैव भृशमार्जवम्। केचिन्मौनं प्रशंसन्ति, केचिदाहुः परं श्रुतम्।

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

सम्यग्ज्ञानं केचिदिह प्रशंसन्ति, केचिद्वैराग्यमुत्तमं मन्यन्ते। अग्निष्टोमादिकर्माणि चापरे परं श्रेय इति विदुः॥

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

आत्मज्ञानं परं केचिद्विदुः, यत्र समलोष्टाश्मकाञ्चनम्। इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः पृथग्भवन्ति॥

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘किं श्रेयः’ इति वादिनो जनाः व्यामोहमेव गच्छन्ति। तस्मादेतेषु यत्परं कृत्यं तन्महात्मभिरनुष्ठेयम्॥

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

धर्मज्ञ, मम सर्वार्थसाधकं यत्, तत् वक्तुमर्हसि॥

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

सारस्वत उवाच—यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु। छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च; वाराङ्गनानेत्रभङ्गस्वद्वद्भङ्गुरमेव तत्॥

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

धनं आयुः यौवनं भोगाश्च जलचन्द्रप्रतिबिम्बवत् चञ्चलाः। बुद्ध्या सम्यक् परामृश्य स्थाणोः (शिवस्य) दानाश्रयं समाश्रयेत्॥

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

दानवान् पुरुषः पापं कर्तुं नालम् इति श्रुतिः। तथा स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुतिरपि॥

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

सावर्णिना पुरा कीर्तिते गाथे द्वे शृणु। वृषो हि भगवान् धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्॥

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते। दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा॥

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

क्रोधपङ्के मदग्राहे लोभबुद्बुदसङ्कटे। मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते॥

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

संसारसागरमध्ये मज्जमानं जनं हर एक एव तारयति। दानं सद्वृत्तं व्रतानि वाक्संयमः कीर्तिः धर्मश्च तथा आयुरपि तस्मिन्नाश्रये सिद्ध्यति।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

असारात्कायात् सारं परोपकाररूपं समुद्धरेत्। धर्मे रागः श्रुतौ चिन्ता दाने चोत्तमं व्यसनं—एतानि श्रेष्ठानि।

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यं जन्मनः परमं फलम्। अस्मिन् भारतदेशे जन्म लब्ध्वा चाध्रुवं मानुष्यं प्राप्य, परमार्थाय यत्नः कार्यः।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

आत्मनः श्रेयः यदि न कुर्यात्, तदा चिरं स्वात्मानं वञ्चयति। देवादसुराणां सर्वेषामपि मानुष्यं अतिदुर्लभम्।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

तत् मानुष्यं संप्राप्य तथा आचरितव्यं यथा नरकं न गच्छेत्। मानुष्यं सर्वस्य मूलं, तथा सर्वार्थसाधकमपि।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

यदि लाभे न यत्नस्ते, मूलं रक्ष प्रयत्नतः। महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया॥

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

गन्तुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते। अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः॥

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः। तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः। दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्॥

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

कात्यायन उवाच। दानस्य तपसो वापि भगवन् किं च दुष्करम्। किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्॥

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

सारस्वत उवाच। न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन। मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्॥

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

धनार्थं प्रियान् प्राणान् अपि परित्यज्य, महालोभवशात् जनाः महाभयकरं समुद्रं, अटवीं, गिरिं च प्रविशन्ति।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

केचन सेवां प्रपद्यन्ते या स्मृतौ श्ववृत्तिरिति कीर्तिता; अपरे तु हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं च समाश्रयन्ति।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

इह दुःखार्जितं धनं प्राणेभ्योपि गरीयः; आयासशतलभ्दस्य तस्य परित्यागः सुदुष्करः।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

धनिनः धनं तदेव यद्ददाति यदश्नाति च; मृतस्य तु शेषे अन्ये क्रीडन्ति—दारैः धनैश्च।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

अहन्यहनि याचमानं गुरुं मन्येऽहं; यः दिनेदिने दर्पणमार्जनमिव आत्मशुद्धिं जनयति।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

दीयमानं न क्षीयते, प्रत्युत भूय एव वर्धते। यथा कूपः सततमुत्सिच्यमानः शुद्धो भवति बहूदकश्च॥

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

एकजन्मसुखहेतोः सहस्राणि विलापयेत्। प्राज्ञस्तु एकजन्मनि पुण्यं संचिनोति यत् जन्मसहस्रेषु धारयेत्॥

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

मूर्खो दारिद्र्यभयादिह न ददात्यर्थान्। प्राज्ञस्तु परलोके दारिद्र्यशङ्कया अर्थान् विसृजति॥

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

किं धनेन करिष्यन्ति देहिनो भङ्गुराश्रयाः। यदर्थं धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम्॥

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

अक्षरद्वयमभ्यस्तं पुरा ‘नास्ति नास्ति’ इति यत्। तदेवेदानीं विपरीतं ‘देहि देहि’ इति समुपस्थितम्॥

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

यावन्तो जनाः कृपणं देहीति बोधयन्ति, तथापि अदानेन यः अपमानः स एव तिष्ठति। भवानपि एवंविधां गतिं मा प्राप्नुयात्।

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

अर्थी ‘मे देहि’ इति वदति दातुरेव उपकाराय; यतः दाता ऊर्ध्वं प्रयाति, प्रतिग्राही तु अधस्तिष्ठति।

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

अदत्तदानात् दरिद्रता व्याधिः मूढता च सदा परप्रेष्यकर्म च जायते; ते हि दुःखस्यैव भाजनानि भवन्ति।

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

धनवान् अदातारः, दरिद्रः वा अतपस्वी—उभौ कण्ठे महाशिलां बद्ध्वा अम्भसि मोक्तव्यौ इव।

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

शतेषु शूरो जायते, सहस्रेषु पण्डितः; शतसहस्रेषु वक्ता, दाता तु जायेत वा न वा।

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

प्रतर्द्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम् ॥

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

ब्रह्मदत्तोऽपि पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । द्विजाग्र्येभ्यः ‘शङ्ख’नाम निधिं दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान् ॥

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

सहस्रजिच्च राजर्षिर्महायशाः प्राणानिष्टान् । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति सञ्चिन्त्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव ॥

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

सोऽपि मोहं परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत् ॥

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

नारद उवाच—सुश्रवसा यथोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूर्ब्रह्मा हर्षाश्रुपूरितलोचनः सन् मुहुर्मुहुः तं प्रशशंस।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

साधु ते व्याहृतं वत्स; एवमेतन्न चान्यथा। सारस्वतः सत्यतया प्राह, श्रुतिरपि तथैव सत्यं ब्रवीति।

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

दानं यज्ञानां वरूथं, दक्षिणा लोके पवित्रा। दानेन सर्वभूतानि दातारमुपजीवन्ति। दानेनारातयः शम्यन्ति, दानेन द्विषन्तोऽपि मित्रा भवन्ति। दाने सर्वं प्रतिष्ठितं; तस्माद्दानं परमं वदन्ति।

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले, तत्र दानं निषेवेत; तच्च नौरिव तरणाय निर्मितम्।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

इति सञ्चिन्त्य मया पुष्करे द्विजाः स्थापिताḥ; गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशेऽपि द्विजाः सृष्टाः (निवेशिताः)।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

श्रीहरिद्वयेन तथा श्रीगौर्या वेदवित्तमाः प्रतिष्ठापिताः। रुद्रेण नागराः स्थापिताश्च, पार्वत्या शक्तिपूरसमुद्भवाश्च जनाः।

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

श्रीमाले तथा लक्ष्म्या, एवं चान्यैः सुरोत्तमैः। लोकोद्धरणकाङ्क्षया नानाग्रहाराः प्रदत्ताः।

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

न हि दानफलेऽस्माकं काचिदपि काङ्क्षा सुरोत्तमाः। साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्।

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

ब्राह्मणाः कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशकैः। वर्णांस्त्रीन् समुद्धरन्ति, ततो द्विजाः पूज्यतमा मताः।

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

दानं चतुर्विधं प्रोक्तं—दानमुत्सर्ग एव च। कल्पितं संश्रुतं चेति, तत्क्रमात् परिकीर्तितम्।

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

वापीकूपतडागवृक्षविद्यास्थानदेवालयानां तथा मठप्रपागृहाश्रयक्षेत्राणां दानं यदस्ति, स एव ‘उत्सर्ग’ इति कथ्यते।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

एतान्युपजीवन्नपि कश्चिन्नरः किञ्चित्पुण्यं लभते; यावद्द्विज दाता दानं न विसृजति, तावत्स षष्ठमंशं प्राप्नोति।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

तस्मादेतासां सर्वासां दानक्रियाणां मध्ये विप्राणां सम्यक्संस्थापनमेव परम्; देवसंस्थापनं च तथा, यतो धर्मस्तन्मूल एव प्रतिष्ठितः।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

यावद्देवतायतनं तिष्ठति, यावच्च ब्राह्मणगृहं तिष्ठति; तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशः समुपतिष्ठति।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

एषो हि स्वल्पप्रयासो वाणिज्योपमः, पुनर्बहुफलप्रदः; जीर्णोद्धारे तु एतदेव पुण्यं द्विगुणं भवतीति प्रकीर्तितम्।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

तस्मादहं अपि एतद् ब्रवीमि, हे सुरसत्तमाः—दानसमं किञ्चिदपि नास्ति। सत्यं, इति सारस्वतो जगौ।

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

नारद उवाच—इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम्। साधु साध्विति मोदन्तः सुराश्चाहं सुविस्मिताः।

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

ततः सभाविसर्गान्ते सुरम्ये मेरुमूर्धनि। उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिन्तयम्।

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

सत्यमाह विरञ्चिस्तु; स किमर्थं तु जीवति। येनैकमपि तद्धृतं नैव, येन कृतार्थता न।

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम्। कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे।

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

अनर्हे यद्दानं दत्तं, अर्हे च न प्रदत्तं यदा भवति। अर्हानर्हविवेकस्य दुष्करत्वाद् दानधर्मः खलु दुष्करः॥

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

देशे काले च पात्रे च शुद्धचित्तेन यः सदा। न्यायार्जितं ददात्यर्थं, स तस्य फलमश्नुते यौवनेऽपि॥

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

तमोवृतो यः क्रोधेन वा दानं प्रयच्छति। तस्य दानफलं भुङ्क्ते गर्भस्थोऽपि न संशयः॥

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

बालत्वेऽपि विनश्येत यः दम्भहेतोः प्रदत्तवान्। अन्यायार्जितवित्तं च दत्तं चार्थहेतुकं तथा॥

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

वृद्धत्वे हि विनश्येत नरो नात्र विचारणा। तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः। शुभार्जितं प्रयच्छेत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः॥

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

तदेतन्निर्धनत्वात् कथं नाम सम्भविष्यति—इति जनाः शङ्कन्ते। तथापि पुरा पुराणेषु निर्मलाः मुनयः यद्वाक्यं प्रोचुः, तत् सत्यमेव।

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कदाचन। पार्श्वस्थितं दरिद्रं जनाः शप्तमिवाभिशस्तं प्रपश्यन्ति।

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

दारिद्र्यं पातकं लोके मन्यन्ते—कस्तत् प्रशंसितुमर्हति? पतितः सर्वैः शोच्यते, निर्धनश्चापि शोच्यते।

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

यस्य कृशाश्वाः कृशधनं कृशभृत्याः कृशातिथ्यं च, स एव ‘कृश’ इति प्रोक्तः; न तु केवलं शरीरकृशः कृश इति।

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

अर्थवान् दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः। शशिसमवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते।

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

ज्ञानवृद्धाः तपोवृद्धाः ये च वृद्धा बहुश्रुताः—ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकरा इव।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

यद्यप्ययं त्रिभुवनेऽर्थोऽस्माकं न पराग्नहि, तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

अथवा एतत्पुरा सर्वं सुस्फुटं चिन्तयिष्यामि; पूर्वं तु किञ्चिद्योग्यं स्थानकं विलोकयामि।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

स बहुप्रकारं चिन्तयित्वा देशान् ग्रामान् नगराणि चाश्रमान् निरीक्ष्य, बहून् पर्यटन्नपि नाप्तवान् हितं स्थानं यत्र विप्रान् स्थापये।