Adhyaya 12

Verse 1

नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः

नारद उवाच—अथ ते पार्थ संयमस्थं महामुनिं ददृशुः। इति ‘कूर्माख्यान’नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 2

जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्

तदा ते लोमशाख्यं ददृशुः—त्रिषवणस्नानात् कपिलाः जटाः शिरसा धारयन्तं, आज्यसिक्तमिवानलं दीप्तिमन्तम्।

Verse 3

सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्

स विप्रसत्तमः सव्यहस्ते छायार्थं तृणौघं बिभ्रत्, दक्षिणे चाक्षमालां धारयन्, मैत्रमार्गगः समचरत्।

Verse 4

अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते

यो भूमिचारिणः प्राणिनो दुर्वुक्ताद्यैरप्यहिंसन्, जप्येन सिद्धिमेति—स मैत्रो मुनिरुच्यते।

Verse 5

बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्

बकं भूपं द्विजोलूकगृध्रकूर्मांश्च विलोक्य, कलापग्रामे तं चिरन्तनतपोनिधिं नेमुः।

Verse 6

स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्

स्वागतासनसत्कारेण तेनातिसत्कृताः ते यथोचितं तुष्टाः सन्तः हृदि स्थितं कार्यं तस्मै न्यवेदयन्।

Verse 7

कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः

कूर्म उवाच—अयं इन्द्रद्युम्नो नाम अवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः। कीर्तिलोपात् वेधसा नाकपृष्ठतः अयं निरस्तः।

Verse 8

मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्

सत्तम, मार्कण्डेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारं कृत्वा, पुनःपातादिभीषणं स्वर्गं नायं कामयते।

Verse 9

भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्

भवता अनुगृहीतोऽयम् इह महोदयम् इच्छति। अतः, भगवन्, मया प्रणोदितः अयं भूपः तव शिष्यः; त्वत्सकाशम् इह आनीतः। साधु ब्रूहि—अस्य वांछितं किम्?

Verse 10

परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्

परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम्; विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्।

Verse 11

अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च

अप्रणोद्येषु पापेषु साधुभिः प्रोक्तमसंशयम्—तैः सह सङ्गतिः परस्परं विद्वेषं जनयति, अन्यतरस्य च मरणमपि करोति।

Verse 12

अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्

अप्रमत्तो मुनिरेष प्रणोद्येषु सहाय्यं प्रयच्छति। तदेवेति भवान् एवं धर्मं वेत्ति—कुतो वयं तदन्यथा वेदेम?

Verse 13

लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्

लोमश उवाच—कूर्म, त्वया अद्य नः प्रोक्तं सर्वं युक्तमेव। तत् धर्मशास्त्रोपनतं, अस्मान् च पुरातनं उपदेशं स्मारितवान्।

Verse 14

ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः

ब्रूहि राजन् सुविश्रब्धं, हृदयस्थितं सन्देहं प्रकाशय। कस्ते किमब्रवीत्? शेषं वद; अहं न संशयः व्याख्यास्यामि।

Verse 15

इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः

इन्द्रद्युम्न उवाच—भगवन्, प्रथमं मम प्रश्रः एवोच्यताम्। ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थे रवौ, तवाश्रमे शीतलच्छायाश्रयो न किम्?

Verse 16

कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः

कुटीमात्रापि या छाया तृणैः स्वहस्तधृतैः शिरसि धार्यते, सा अपि पर्याप्ता मन्यते।

Verse 17

लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः

लोमश उवाच—मर्तव्यमवश्यं, अयं कायः नूनं पतिष्यति। अनित्यभवमध्यगैः कस्यार्थं गृहं क्रियते?

Verse 18

यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति

यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं वा पीतममृतमुत्तमम्, तस्यैवोचितं वक्तुं—‘इदं मे श्वो भविष्यति’।

Verse 19

इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः

इदं दिनं युगसहस्रेष्वपि भविष्यदिति मन्यते स्म; तदप्यद्यत्वमापन्नम्। मरणावधेः का कथा?

Verse 20

कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद

कारणानुगतं कार्यम्—इदं वपुः शुक्रादेवाभूत्। क्षालिताङ्गारवदस्य कथं विशुद्धिरायाति, वद।

Verse 21

तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम

तदर्थमपि पापं क्रियते, ये शत्रुषड्वर्गेण जिताः। ते कृत्येषु कुर्वन्तोऽपि कथं न लज्जन्ते, हे नृपसत्तम॥

Verse 22

तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्

तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः, सिकताद्वयसमुद्भवः। निगमोक्तं पठन् शृण्वन्, इदं जीविष्यते कथम्॥

Verse 23

तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः

तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम्। हृदयस्थं न जानन्ति, ह्यपि मृत्युं शतायुषः॥

Verse 24

दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्

दन्ताश्चलाः, चला लक्ष्मीः, यौवनं जीवितं नृप। चलाचलमिदं सर्वं विदित्वा दानमाचरेत्; एवं गृहं नृणामपि चञ्चलम्॥

Verse 25

इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः

इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम्। कस्यार्थे क्रियते राजन्, कुटजादि-परिग्रहः॥

Verse 26

इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव

इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव

Verse 27

लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्

लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्

Verse 28

पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः

पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः

Verse 29

नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः

नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः

Verse 30

इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा

इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा

Verse 31

लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्

लोमश उवाच—शृणु भूप, प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम्। शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्॥

Verse 32

अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्

अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीव भूतले। भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्॥

Verse 33

ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः

ततो मया महल्लिङ्गं जालिमध्यगतं तदा। मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैव विदूरतः॥

Verse 34

ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः

ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शाम्भवम्। तल्लिङ्गं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः॥

Verse 35

अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम

अथ क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं श्रीकण्ठं तं नमस्य च। पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम॥

Verse 36

ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्

ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः। शिवलिङ्गस्य सकृद् स्नापनात् कमलैः सकृत्पूजनाच्च॥

Verse 37

स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः

स्मरन् पूर्वविलसितं जगदिदं मिथ्यैव सत्याभासं च। अविद्यामयं विज्ञाय मूकत्वमेव समास्थितवान्॥

Verse 38

तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्

तेन विप्रेण वार्धक्ये महेश्वरः समाराधितः। ‘प्राप्तोऽहम्’ इति वचनेन मे नाम ‘ईशान’ इति कल्पितम्॥

Verse 39

ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः

ततः स विप्रो वात्सल्यात् मम बहून् अगदान् अकरोत्। ‘मूकत्वं व्यपनेष्यामि’ इति निश्चयं चकार॥

Verse 40

मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा

मन्त्रवादान् बहून् वैद्यान् उपायान् अपरान् अपि सः अयोजयत्। पितरौ च महामायासम्बद्धमनसौ तथैव चेष्टताम्॥

Verse 41

निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्

तेषां मूढतां निरीक्ष्य तदा मम मनसि हास्यं समुत्पन्नम्। अथ यौवनमासाद्य निशि निजं गृहं त्यक्तवानहम्॥

Verse 42

संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः

कमलैः शंभुं सम्यक् संपूज्य ततः शयनमभ्यगामम्। ततः पितरि प्रमीते मूढैः अहं परित्यक्तोऽभवम्॥

Verse 43

संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा

अथ संबंधिभिः प्रतीतः फलाहारमवस्थितः। तेनैव तुष्टः ईशं बहुविधैरब्जैः पूजयामि स्म॥

Verse 44

अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्

अथ वर्षशतस्यान्ते वरदः शशिशेखरः। प्रत्यक्षोऽभवत्; याचितोऽहं—‘देहि जरामरणसंक्षयम्’॥

Verse 45

ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते

ईश्वर उवाच—नामरूपभृतां देहिनाम् अजरामरता नास्ति। ममापि देहपातो भवेत्; अतः जीविते अवधिं वृणु॥

Verse 46

इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा मया तदा निवेदितम्—कल्पान्ते सर्वसंक्षये मम मरणं भवतु; तावत् केवलं रोमपातोऽस्तु।

Verse 47

ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः

ततो मेऽभीप्सितो वरः—“तव गणो भूयाम्” इति। तथेत्युक्त्वा स भगवान् हरः पुनरदर्शनं गतः।

Verse 48

अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्

अहं तदा प्रभृति तपसि निष्ठां गतः। शिवपूजनात् ब्रह्महत्यादिभिः पापैः अपि जनो मुच्यते।

Verse 49

ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्

ब्रध्नाब्जैः, इतरैर्वा कमलैः—नात्र संशयः। एवं कुरु महाराज; त्वमपि वाञ्छितं प्राप्स्यसि।

Verse 50

हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च

हरभक्तस्य जनस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम्। तथापि बहिःप्रवृत्तिं गृहीत्वा ज्ञानकर्मेन्द्रियादीनां यथास्थानं बोधनीयम्।

Verse 51

लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ

सदाशिवे नित्यं लयः—एषोऽमर्त्यः पन्था इति कथ्यते। बहिर्योगस्य दुष्करत्वात् शिवः स्वयमेव तं प्रतिपादयामास।

Verse 52

पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्

पञ्चभिर्भूतैः कृतमार्चनं निश्चयेन विशिष्टफलप्रदम्। तथापि क्लेशकर्मविपाकाद्यैः आशयैश्च सह संबद्धमेव भवति।

Verse 53

ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

ईशानं समाराध्य प्रणवं जपन् मुक्तिमवाप्नुयात्। सर्वपापक्षये जाते शिवे दृढा भवति भावना।

Verse 54

पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्

पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा। दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्।

Verse 55

दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्

दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा। दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्।

Verse 56

अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्

अल्पपुण्यैः जनैः दुष्प्रापं पुरुषोत्तमस्य पूजनम्।

Verse 57

लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः

लक्षेण धनुषां योगः, तदर्धेन हुताशनः। पात्रं शतसहस्रेण; रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः॥

Verse 58

इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्

इति मया तव, महीपते, अखिलं उक्तम्। महेश्वरं समाराध्य यथायुः दीर्घम् अभवत् इति॥

Verse 59

न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्

न दुर्लभं न दुष्प्रापं न च असाध्यं महात्मनाम्। शिवभक्तिं कृतवतां पुंसां त्रिलोक्याम् इति निश्चितम्॥

Verse 60

नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति

नन्दीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् सिद्धिम् आलोक्य, को राजन् शंकरं न नमस्यति॥

Verse 61

श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्

श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्

Verse 62

यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्

यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्

Verse 63

एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्

एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्