Adhyaya 7

Verse 1

अर्जुन उवाच । महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं कीर्तितं त्वया । विस्मयः परमो मह्यं प्रहर्षश्चोपजायते

अर्जुन उवाच—महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं त्वया कीर्तितम्; मम परमो विस्मयः प्रहर्षश्चोपजायते।

Verse 2

तदहं विस्तराच्छ्रोतुमिदमिच्छामि नारद । कस्य यज्ञे मही ग्लाना वह्नितापाभितापिता

तस्मादहं नारद, इदं वृत्तान्तं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। कस्य यज्ञे मही ग्लाना, वह्नेः तीव्रतापेनाभितापिता बभूव?

Verse 3

नारद उवाच । महादाख्यानमाख्यास्ये यथा जाता महीनदी । श्रृण्वन्नेतां कथां पुण्यां पुण्यमाप्स्यसि पांडव

नारद उवाच—महदाख्यानं ते कथयिष्यामि, यथा ‘मही’ नाम नदी जाता। एतां पुण्यां कथां शृण्वन्, हे पाण्डव, पुण्यमवाप्स्यसि।

Verse 4

पुराभूद्भूपतिर्भूमाविन्द्रद्युम्न इति श्रुतः । वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः

पुरा भूमौ इन्द्रद्युम्न इति श्रुतो भूपतिरभूत्। स वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः।

Verse 5

उचितज्ञो विवेकस्य निवासो गुणसागरः । न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनम्

उचितज्ञो विवेकनिवासो गुणसागर एव सः। न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनं यत्…

Verse 6

तदीयपूर्तधर्मस्य चिह्नेन न यदंकितम् । कन्यादानानि बहुधा ब्राह्मेण विधिना व्यधात्

तदीयपूर्तधर्मचिह्नेन यन्नाङ्कितं स्थानं नाभवत्। स बहुधा कन्यादानानि ब्राह्मेण विधिना व्यधात्।

Verse 7

भूपालोऽसौ ददौ दानमासहस्राद्धनार्थिनाम् । दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठेन दुन्दुभिः

स भूपालो धनार्थिनां सहस्रपर्यन्तं याचकान् दानैः सन्तोषयामास। दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठस्थितदुन्दुभिनादेन नगरं निनादयामास॥

Verse 8

ताड्यते तत्पुरे प्रातः कार्यमेकादशीव्रतम् । यज्वना तेन भूपेन विच्छिन्नं सोमपायिनाम्

तत्पुरे प्रातःकाले दुन्दुभिः ताड्यते—“एकादशीव्रतं कार्यम्” इति। यज्वा स भूपः सोमपायिनां प्रवृत्तिं तदा विच्छिन्नां चकार॥

Verse 9

स्वरणैरास्तृता दर्भैर्द्व्यंगुलोत्सेधिता मही । गंगायां सिकता धारा वर्षतो दिवि तारकाः

स्वर्णवर्णैर्दर्भैः आस्तृता, द्व्यङ्गुलोत्सेधिता च मही बभूव। गङ्गायां सिकताधारा प्रवहति स्म, दिवि च तारकाः वर्षन्ति स्म॥

Verse 10

शक्या गणयितुं प्राज्ञैस्तदीयं सुकृतं न तु । ईदृशैः सुकृतैरेष तेनैव वपुषा नृपः

प्राज्ञैः बहूनि गणयितुं शक्यानि, न तु तदीयं सुकृतपरिमाणम्। ईदृशैः सुकृतैः स नृपः तेनैव वपुषा दिव्यतां प्राप्तवान्॥

Verse 11

धाम प्रजापतेः प्राप्तो विमानेन कुरूद्वह । बुभुजे स तदा भोगान्दुर्लभानमरैरपि

कुरूद्वह, स विमानेन प्रजापतेर्धाम प्राप्तवान्। तदा स अमरैरपि दुर्लभान् भोगान् उपभुक्तवान्॥

Verse 12

अथ कल्पशतस्यांते व्यतीते तं महीपतिम् । प्राह प्रजापतिः सेवावसरायातमात्मनः

अथ कल्पशतस्यान्ते व्यतीते स महीपतिः । सेवावसरसम्प्राप्तं तमात्मनः प्रजापतिः प्राह ॥

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इंद्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम । न स्तातव्यं मदीयेद्य लोके क्षणमपि त्वया

ब्रह्मोवाच । इन्द्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम । न स्थातव्यं मदीयेऽद्य लोके क्षणमपि त्वया ॥

Verse 14

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति । सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम्

इन्द्रद्युम्न उवाच । कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति । सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम् ॥

Verse 15

ब्रह्मोवाच । न पुण्यं केवलं राजन्गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् । विना निष्कल्मषां कीर्ति त्रिलोकीतलविस्तृताम्

ब्रह्मोवाच । न पुण्यं केवलं राजन् गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् । विना निष्कल्मषां कीर्तिं त्रिलोकीतलविस्तृताम् ॥

Verse 16

तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले । संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम्

तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले । संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम् ॥

Verse 17

यदि वांछा महीपाल मम धामनि संस्थितौ

यदि वांछसि, महीपाल, मम धामनि संस्थितुं…

Verse 18

इन्द्रद्युम्न उवाच । मदीयं सुकृतं ब्रह्मन्कथं भूमौ भवेदिति । किं कर्तव्यं मया नैतन्मम चेतसि तिष्ठति

इन्द्रद्युम्न उवाच— ब्रह्मन्, मदीयं सुकृतं कथं भूमौ भवेदिति? किं कर्तव्यं मया? एतन्न मे चेतसि तिष्ठति।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । बलवानेष भूपाल कालः कलयति स्वयम्

ब्रह्मोवाच— बलवान् एष भूपाल कालः; कलयति स्वयमेव।

Verse 20

ब्रह्मांडान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम् । तदेतदेव मन्येऽहं तव भूपाल सांप्रतम्

ब्रह्माण्डान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम्? तदेतदेव मन्येऽहं तव, भूपाल, सांप्रतम्।

Verse 21

यत्कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वाभ्येहि पुनर्दिवम् । शुश्रुवानिति वाचं स ब्रह्मणः पृथिवीपतिः

यत् कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वा, अभ्येहि पुनर्दिवम्— इति ब्रह्मणो वाचं शुश्रुवानः स पृथिवीपतिः।

Verse 22

पश्यतिस्म तथात्मानं महीतलमुपागतम् । कांपिल्यनगरे भूयः पप्रच्छात्मानमात्मना

स तदा स्वात्मानं महीतलमुपागतं पश्यति स्म। पुनः कांपिल्यनगरे समागत्य स्वयमेव मनसा आत्मानं विषये पप्रच्छ।

Verse 23

नगरं स तदा देशमप्राक्षीदिति विस्मितः । जना ऊचुः । न जानीमो वयं भूपमिंद्रद्युम्नं न तत्पुरम्

स विस्मितो नगरं तं देशं च तदा अपृच्छत्। जना ऊचुः—हे भूप, इन्द्रद्युम्नं न वयं जानीमः, न च तत्पुरं विद्मः।

Verse 24

यत्त्वं पृच्छसि भो भद्र कञ्चित्पृच्छ चिरायुषम् । इन्द्रद्युम्न उवाच । कः संप्रति धरापृष्ठे चिरायुः प्रथितो जनाः

‘भो भद्र, यत्त्वं पृच्छसि, तदर्थं चिरायुषं कञ्चित् पृच्छ।’ इन्द्रद्युम्न उवाच—‘अधुना धरापृष्ठे कः चिरायुः प्रथितो जनैः?’

Verse 25

पृथिवीजयराज्येस्मिन्यत्र प्रबूत मा चिरम् । जना ऊचुः । श्रूयते नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः

अस्मिन् पृथिवीजयराज्ये यत्र त्वं प्राग् अल्पकाले राज्यं कृतवान् इव। जना ऊचुः—नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः श्रूयते।

Verse 26

मार्कंडेय इति ख्यातस्तं गत्वा पृच्छ संशयम् । तथोपदिष्टस्तैर्गत्वा तत्र तं मुनिपुंगवम्

स मार्कण्डेय इति ख्यातः; तं गत्वा स्वसंशयं पृच्छ। इति तैः उपदिष्टः स गत्वा तत्र मुनिपुङ्गवं तम् अपश्यत्।

Verse 27

निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् । इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः

निशम्य तत् प्रणिपत्य नृपः स्वहृदि निश्चितं वचः प्राह। इन्द्रद्युम्न उवाच—अतः ‘चिरायुः’ भगवान् इदानीं भूमौ विश्रुतोऽभवत्।

Verse 28

पृच्छाम्यहं भवान्वेत्ति इंद्रद्युम्नं नृपं न वा

अहं त्वां पृच्छामि—भवान् इन्द्रद्युम्नं नृपं वेत्ति वा न वेत्ति वा?

Verse 29

श्रीमार्कंडेय उवाच । सप्तकल्पान्तरे नाभूत्कोपींद्रद्युम्नसंज्ञितः । भूपाल किमहं वच्मि तवान्यत्पृच्छ संशयम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सप्तकल्पान्तरे नाभूत् कश्चिद् इन्द्रद्युम्नसंज्ञितः। भूपाल, किं पुनरहं वच्मि? यदन्यत् संशयं पृच्छ तव।

Verse 30

स निराशस्तदाकर्ण्य वचो भूपोग्निसाधने । समुद्योगं तदा चक्रे तं दृष्ट्वाह तदा मुनिः

तद्वचः श्रुत्वा भूपस्याग्निसाधननिश्चयं स निराशोऽभवत्; तथापि तत्क्षणं समुद्योगं चकार। तं तथा सज्जमानं दृष्ट्वा मुनिरिदं प्राह।

Verse 31

मार्कंडेय उवाच । मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र वाचं श्रृणुष्व मे । एति जीवंतमानंदो नरं वर्षशतादपि

मार्कण्डेय उवाच—मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र; मम वाक्यं शृणुष्व। नरः वर्षशतादपि जीवन् आनन्दं न प्राप्नोति, शोकं तु प्राप्नुयात्।

Verse 32

तत्करोमि प्रतीकारं तव दुःखोपशांतये । श्रृणु भद्र ममास्तीह बको मित्रं चिरंतनः

तव दुःखोपशान्तयेऽहं प्रतीकारं करिष्यामि। शृणु भद्र, ममात्र चिरन्तनं मित्रं बकः अस्ति॥

Verse 33

नाडीजंघ इति ख्यातः स त्वा ज्ञास्यत्यसंशयम् । तस्मादेहि द्रुतं यावदावां तत्र व्रजावहे

नाडीजङ्घ इति ख्यातः स त्वां निःसंशयं ज्ञास्यति। तस्मादेहि द्रुतं, यावत् आवां तत्रैव व्रजावहे॥

Verse 34

परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम् । यदि ज्ञास्यत्यसंदिग्धमिंद्रद्युम्नं स वक्ष्यति

परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम्। यदि स इन्द्रद्युम्नं निःसन्दिग्धं जानाति, स वक्ष्यति॥

Verse 35

तौ प्रस्थिताविति तदा विप्रेंद्रनृपपुंगवौ । हिमाचलं प्रति प्रीतौ नाडीजंघालयं प्रति

तदा तौ प्रस्थितौ—विप्रेन्द्रनृपपुङ्गवौ। प्रीतौ हिमाचलं प्रति, नाडीजङ्घालयं प्रति॥

Verse 36

बकोऽथ मित्रं स्वं वीक्ष्य चिरकालादुपागतम् । मार्कंडेयं ययौ प्रीत्युत्कंठितः सम्मुखं द्विजैः

अथ बकः स्वं मित्रं चिरकालादुपागतम् वीक्ष्य। प्रीत्युत्कण्ठितो द्विजैः सह मार्कण्डेयस्य सम्मुखं ययौ॥

Verse 37

कृतसंविदभूत्पूर्वं कुशलस्वागतादिना । पप्रच्छानंतरं कार्यं वदागमनकारणम्

पूर्वं कुशलस्वागतादि कृत्वा कृतसंविदं सः, अनन्तरं कार्यं पप्रच्छ— “आगमनकारणं मे वद।”

Verse 38

मार्कंडेयोथ तं प्राह बकं प्रस्तुतमीप्सितम् । इंद्रद्युम्नं भवान्वेत्ति भूपालं पृथिवीतले

अथ मार्कण्डेयः बकं प्रति प्रस्तुतमभिधाय प्राह— “भवान् पृथिवीतले इन्द्रद्युम्नं भूपालं वेत्ति किम्?”

Verse 39

एतस्य मम मित्रस्य तेन ज्ञातेन कारणम् । नो वायं त्यजति प्राणान्पुरा वह्निप्रवेशनात्

एतस्य मम मित्रस्य कारणं तेन ज्ञातम्; नायं प्राणान् त्यजति— पूर्वनिश्चयात् वह्निप्रवेशे प्रवृत्तः।

Verse 40

एतस्य प्राणरक्षार्थं ब्रूहि जानासि चेन्नृपम्

एतस्य प्राणरक्षार्थं, यदि नृपं जानासि, तर्हि ब्रूहि— केनास्य जीवनं रक्ष्यते।

Verse 41

नडीजंघ उवाच । चतुर्दश स्मराम्यस्मि कल्पान्विप्रेंद्र सांप्रतम् । आस्तां तद्दर्शनं वार्तामपि वा न स्मराम्यहम्

नडीजङ्घ उवाच— “विप्रेन्द्र, साम्प्रतं चतुर्दश कल्पान् स्मरामि; तद्-दर्शनं तावत्, वार्तामपि न स्मराम्यहम्।”

Verse 42

इंद्रद्युम्नो महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले । एतावन्मात्रमेवाहं जानामि द्विजपुंगव

इन्द्रद्युम्नो नाम महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले; एतावन्मात्रमेवाहं जानामि, द्विजपुङ्गव।

Verse 43

नारद उवाच । ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान् । पप्रच्छ राजा को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा । यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः

नारद उवाच—ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान्। पप्रच्छ राजा—को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा, यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः॥

Verse 44

नाडीजंघ उवाच । घृतकंबलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः । दीर्घमायुरिदं विप्र शापाद्बकवपुः श्रृणु

नाडीजङ्घ उवाच—घृतकम्बलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः। दीर्घमायुरिदं विप्र; शापाद्बकवपुः, शृणु॥

Verse 45

पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि । पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः

पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि; पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः॥

Verse 46

बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः । चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक

बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः; चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक॥

Verse 47

अथ मारकतं लिंगं देवतावसरात्पितुः । चापल्याद्वालभावाच्चापहृत्य निहितं मया

अथ देवतावसरे पितुः मारकतं लिङ्गं मया चापल्याद् बालभावाच्चापहृत्य गूढं निहितम्।

Verse 48

घृतस्य कुंभे संक्रांतौ मकरस्योत्तरायणे । अथ प्रातर्व्यतीतायां निशि यावत्पिता मम

घृतकुम्भे निक्षिप्ते मकरस्य संक्रान्तौ उत्तरायणे, निशि प्रातर्व्यतीतायां यावत् तावत् मम पिता…

Verse 49

निर्माल्यापनयं चक्रे तावच्छून्यं शिवालयम् । निशम्य कांदिशीको मां पप्रच्छ मधुरस्वरम्

निर्माल्यापनयं चक्रे; तावच्छून्यं शिवालयम्। निशम्य कांदिशीको मां मधुरस्वरेण पप्रच्छ।

Verse 50

वत्स क्व नु त्वया लिंगं नूनं विनिहितं वद । दास्यामि वांछितं यत्ते भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्

“वत्स, क्व नु त्वया लिङ्गं नूनं विनिहितं वद। दास्यामि वाञ्छितं यत्ते, भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्।”

Verse 51

ततो मया बालभावाद्भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः । घृतकुंभांतराकृष्य भद्रलिंगं समर्पितम्

ततो मया बालभावाद् भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः घृतकुम्भान्तराकृष्य भद्रलिङ्गं समर्पितम्।

Verse 52

अथ काले तु संप्राप्ते प्रमीतोऽहं नृपालये । जातो जातिस्मारस्तावदानर्ताधिपतेः सुतः

अथ काले तु संप्राप्ते नृपालयेऽहं प्रमीतः । ततोऽनर्ताधिपतेः सुतो जातोऽहं जातिस्मरत्वसमन्वितः ॥

Verse 53

घृतकंबलमाहात्म्यान्मकरस्थे दिवाकरे । अपि बाल्यादवज्ञानात्संयोगाद्घृतलिंगयोः

घृतकम्बलमाहात्म्याद् मकरस्थे दिवाकरे । बाल्यादवज्ञानतोऽपि संयोगाद्घृतलिङ्गयोः ॥

Verse 54

ततः संस्थापितं लिंगं प्राग्जन्म स्मरता मया । ततः प्रभृति लिंगानि घृतेनाच्छादयाम्यहम्

ततः संस्थापितं लिङ्गं प्राग्जन्म स्मरता मया । ततः प्रभृति लिङ्गानि घृतेनाच्छादयाम्यहम् ॥

Verse 55

पितृपैतामहं प्राप्य राज्यं शक्त्यनुरूपतः । ततः प्रसन्नो भगवान्पार्वतीपतिराह माम्

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्य शक्त्यनुरूपतः । ततः प्रसन्नो भगवान् पार्वतीपतिराह माम् ॥

Verse 56

पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकंबलपूजया । प्रयच्छाम्यस्मि त राज्यमधुनाभिमतं वृणु

पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकम्बलपूजया । प्रयच्छाम्यस्मि ते राज्यं अधुनाभिमतं वृणु ॥

Verse 57

ततो मया वृतः प्रादाद्गाणपत्यं मदीप्सितम् । कैलासे मां शिवो नित्यं संतुष्टः प्राह चेति च

ततः मया वृतः सन् स मदीप्सितं गाणपत्याधिपत्यं प्रादात्। कैलासे च नित्यं संतुष्टः शिवो मां प्रति एवमपि प्राह॥

Verse 58

तेनैव हि शरिरेण प्रणतं पुरतः स्थितम् । अद्यप्रभृति संक्रांतौ मकरस्यापरोपि यः

तेनैव हि शरीरेण प्रणतः पुरतः स्थितः स्यात्। अद्यप्रभृति मकरसंक्रान्तौ यः कश्चिदपरोऽपि एवं करोति॥

Verse 59

घृतेन पूजां कर्तासौ भावी मम गणः स्फुटम् । इत्युक्त्वा मां शिवो भद्र गणकोटीश्वरं व्यधात्

घृतेन पूजां कर्ता स भविता मम गणः स्फुटम्। इत्युक्त्वा भद्रः शिवो मां गणकोटीश्वरं व्यधात्॥

Verse 60

प्रतीपपालकंनाम संस्थितं शिवशासनम् । ततः कामादिभिः षड्भिः पदैश्चंक्रमणात्मिकाम्

प्रतीपपालकं नाम शिवशासनं संस्थितम्। ततः कामादिभिः षड्भिः प्रेरितोऽहं पदैः पदैश्चंक्रमणात्मकोऽभवम्॥

Verse 61

निसर्गचपलां प्राप्य भ्रमरीमिव तां श्रियम् । नैवालमभवं तस्या धारणे दैवयोगतः

निसर्गचपलां श्रियम् भ्रमरीमिव प्राप्य ताम्। दैवयोगतः तस्या धारणे नैव समर्थोऽभवम्॥

Verse 62

विचचार तदा मत्तः किलाहं वारणो यथा । कृत्याकृत्यविचारेण विमुक्तोऽतीव गर्वितः

तदा अहं मत्तवारण इव विचचार; कर्तव्याकर्तव्यविवेकात् विमुक्तोऽतीव गर्वितश्चाभवम्।

Verse 63

विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा । आपदां पात्रतामेति सिंधूनामिव सागरः

विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा आपदां पात्रतामेति, तथा नदीनां जलं गृह्णन् सागरः तेषां पात्रं भवति।

Verse 64

अथ काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे यदृच्छया । विचरन्नगमं शैलं हिमानीरुद्धकंदरम्

अथ काले कियन्मात्रे व्यतिक्रान्ते, यदृच्छया विचरन् हिमानीरुद्धकन्दरं शैलमगमम्।

Verse 65

तपस्यति मुनिस्तत्र गालवो भार्यया सह । सदैव तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः

तत्र गालवो मुनिः भार्यया सह तपस्यति; सदा तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः।

Verse 66

ब्राह्मणस्य हि देहोयं नैवैहिकफलप्रियः । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं नैव ऐहिकफलप्रियः; इह कृच्छ्रतपसे, प्रेत्यानन्तसुखाय च।

Verse 67

तस्य भार्याऽतिरूपेण विजिग्ये विश्ववर्णिनी । तन्वी श्यामा मृगाक्षी सा पीनोन्नतपयोधरा

तस्य भार्या अतिरूपवती विश्ववर्णिनीव सर्वास्त्रीर् अतिजिगाय। सा तन्वी श्यामा मृगाक्षी पीनोन्नतपयोधरा च बभूव।

Verse 68

हंसगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी । विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा

हंसगद्गदसंभाषा सा मत्तमातङ्गगामिनी। विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा चासीत्।

Verse 69

निम्ननाभिर्विधात्रैषा निर्मिता संदिदृक्षुणा । विकीर्णमिव सौंदर्यमेकपात्रमिव स्थितम्

निम्ननाभिरियं देवी विधात्रा संदिदृक्षुणा निर्मिता। विकीर्णमिव सौन्दर्यम् एकपात्रमिव तस्यां स्थितम्।

Verse 70

ततोऽविनीतस्तां वीक्ष्य भद्र गालववल्लभाम् । अहमासं शरव्रातैस्ताडितः पुष्पधन्विना । विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः

ततोऽविनीतोऽहं तां वीक्ष्य भद्रां गालववल्लभाम्। पुष्पधन्विना शरव्रातैस्ताडितोऽहमासम्। विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः।

Verse 71

यावन्न हरिणाक्षीणामपांगविवरेक्षिताः । मया व्यवसितं चित्ते तदानीं तां जिहीर्षुणा

यावन्न हरिणाक्षीणामपाङ्गविवरेक्षिताः मया। तावच्चित्ते व्यवसितं दृढम्; तदानीं तां जिहीर्षुणा तद् विचचाल।

Verse 72

इति चेति हरिष्यामि तपसा रक्षितां मुनेः । अस्याः कृते यदि शपेन्मुनिस्तत्र पराभवः

इति चेत्—तपसा मुनेः रक्षितामपि तामहं हरिष्यामि। अस्याः कृते यदि मुनिः मां शपेत्, तदा मम पराभवो भवेत्॥

Verse 73

मम भावी भवेदेषा भार्या मृत्युरुतापि मे । तस्माच्छिष्यो भवाम्यस्य शुश्रूषानिरतो मुनेः

एषा मम भाविनी भार्या भवेत्, मृत्युरपि वा मे। तस्मात् अहं मुनेरस्य शिष्यः भवामि, शुश्रूषायां निरतः॥

Verse 74

प्राप्यांतरं हरिष्यामि नास्य योग्येयमंगना । इति व्यवस्य विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय गालवम्

अन्तरं प्राप्य तामहं हरिष्यामि; नास्य योग्येयमङ्गना। इति व्यवस्य, विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय, गालवं समुपागमत्॥

Verse 75

नमस्कृत्य वचोऽवोचमिति भाव्यर्थनोदितः । तथा मतिस्तथा मित्रं व्यवसायस्तथा नृणाम्

नमस्कृत्य वचोऽवोचम्, भाव्यर्थेन प्रेरितः। तथा मतिस्तथा मित्रं तथा व्यवसायो नृणाम्॥

Verse 76

भवेदवश्यं तद्भावि यथा पुंभिः पुरा कृतम् । विवेकवैराग्ययुतो भगवंस्त्वासमुपस्थितः

अवश्यं तद्भावि भवति, यथा पुंभिः पुरा कृतम्। विवेकवैराग्ययुतो, भगवन्, त्वामुपस्थितोऽस्म्यहम्॥

Verse 77

शिष्योऽहं भवता पाठ्यं कर्णधारं महामुनिम् । अपारपारदं विष्णुं विप्रमूर्तिमुपाश्रितम्

शिष्योऽहं तव, भगवन्; मां पाठय महामुने। अपारसंसारसागरस्य कर्णधारं, अपारपारदं विष्णुं, विप्रमूर्तिमुपाश्रितं त्वां शरणं प्रपद्ये।

Verse 78

नमस्ये चेतनं ब्रह्मा प्रत्यक्षं गालवाख्यया । अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम्

नमस्ये चेतनं ब्रह्म प्रत्यक्षं गालवाभिधम्। अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टोऽहं तद्विषपीडितः॥

Verse 79

उपदेशमहामंत्रैर्मां जांगुलिक जीवय । महामोहमहा वृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः

उपदेशमहामन्त्रैर्मां जाङ्गुलिक जीवय। महामोहमहावृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः॥

Verse 80

त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत् । अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः

त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत्। अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः॥

Verse 81

छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना । भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्

छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना। भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्॥

Verse 82

समिद्दर्भान्मूलफलं दारूणि जलमेव च । आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम्

समिद्धर्भान् मूलफलानि दारूणि जलमेव च । आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम् ॥

Verse 83

इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् । तदाऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः

इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् । तदाऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः ॥

Verse 84

ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् । विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने

ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् । विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने ॥

Verse 85

स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् । स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः

स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् । स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः ॥

Verse 86

अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला । तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी

अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला । तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी ॥

Verse 87

इदमन्तरमित्यंतर्विचिंत्याहं प्रहर्षितः । मलिम्लुचाकृतिर्भूत्वा निशीथे तामथाहरम्

इदमन्तरमिति मनसि विचिन्त्याहं प्रहृष्टोऽभवम्। मलिम्लुचाकृतिं धृत्वा निशीथे तां ततः समाहरम्॥

Verse 88

विललाप तदा बाला ह्रियमाणा मयोच्चकैः । मैवं मैवमिति ज्ञात्वा मां स्वरेणाब्रवीन्मुनिम्

तदा बाला मयोच्चकैर्ह्रियमाणा विललाप ह। मां ज्ञात्वा स्वरेणोच्चैर्मैवं मैवमिति मुनिमब्रवीत्॥

Verse 89

बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकंचुकमाश्रितः । हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव

बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकञ्चुकमाश्रितः। हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव॥

Verse 90

तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोप्वेषोद्य मलिम्लुचः । मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव

तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोऽप्येषोऽद्य मलिम्लुचः। क्रोधवेषधरो मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव॥

Verse 91

तद्वाक्यसमकालं स प्रबुद्धो गालवो मुनिः । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा गतिस्तम्भं व्यधान्मम

तद्वाक्यसमकाले स प्रबुद्धो गालवो मुनिः। तिष्ठ तिष्ठेति मामुक्त्वा मम गतिस्तम्भं व्यधान्मुनेः॥

Verse 92

ततश्चित्राकृतिरहं स्तम्भितो मुनिनाऽभवम् । व्रीडितं प्रविशामीव स्वांगानि किल लज्जया

ततः चित्राकृतिरहं मुनिना स्तम्भितोऽभवम्। लज्जया व्रीडितोऽहं स्वाङ्गेष्वेव प्रविशामीव॥

Verse 93

ततः प्रकुपितः प्राह मामभ्येत्याथ गालवः । तद्वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहमभवं बकः

ततः प्रकुपितो गालवो मामभ्येत्येदमब्रवीत्। वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहं बकतां गतः॥

Verse 94

गालव उवाच । बकवृत्तिमुपाश्रित्य वंचितोऽहं यतस्त्वया । तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम

गालव उवाच। बकवृत्तिमुपाश्रित्य वञ्चितोऽहं यतस्त्वया। तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम॥

Verse 95

इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः । परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः

इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः। परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः॥

Verse 96

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते। यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्॥

Verse 97

ततः सती सा मत्स्पर्शदूषितांगी तपस्विनी । मया विमुक्ता स्नात्वा मां तथैवानुशशाप ह

ततः सा सती तपस्विनी मत्स्पर्शदूषिताङ्गी मया विमुक्ता स्नात्वा च, तत एव मां तथैवानुशशाप।

Verse 98

एवं ताभ्यामहं शप्तो ह्यश्वत्थपर्णवद्भयात् । कंपमानः प्रणम्योभाववोचं तत्र दम्पती

एवं ताभ्यां शप्तोऽहं भयात् अश्वत्थपर्णवद् कम्पमानः, तत्र दम्पती प्रणम्य विनयेन वाक्यमवोचम्।

Verse 99

गणोऽहमीश्वरस्यैव दुर्विनीततरो युवाम् । निरोधमेवं कुरुतं भगवंतावनुग्रहम्

गणोऽहमीश्वरस्यैव, दुर्विनीततरोऽस्म्यहम्। भगवंतौ युवां, एतद् दोषं निरोध्य मय्यनुग्रहं कुरुतम्।

Verse 100

वाचि क्षुरो नावनीतं हृदयं हि द्विजन्मनाम् । प्रकुप्यंति प्रसीदंति क्षणेनापि प्रसादिताः

वाचि क्षुर इव द्विजन्मनां स्वभावः, हृदयं तु नवनीतसदृशं नातिदूरम्। ते क्षणेन प्रकुप्यन्ति, क्षणेन प्रसीदन्ति; प्रसादिताः क्षणेनैव प्रसन्ना भवन्ति।

Verse 101

त्वयि विप्रतिपन्नस्य त्वमेव शरणं मम । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम्

त्वयि विप्रतिपन्नस्य मम त्वमेव शरणम्। भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलम्बनं भवति।

Verse 102

गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदम् । विषदंता हि जायन्ते दुर्विनीतस्य सम्पदः

गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदं; दुर्विनीतस्य तु सम्पदः विषदन्ता इव जायन्ते।

Verse 103

विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः । नैवोभयं विदुर्नीचा विनाऽनुभवमात्मनः

विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः; नीचास्तु नैव जानन्ति द्वयमप्यात्मानुभवात् विना।

Verse 104

दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः

दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा, न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः।

Verse 105

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदा मदांधानामेत एव सतां दमाः

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः; एते मदा मदांधानाम्, एत एव सतां दमाः।

Verse 106

नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम् । तैः श्रियश्चपला वाच्यं नीयंते मादृशैर्जनैः

नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम्; तैः श्रियश्चपला नूनं नीयन्ते मादृशैर्जनैः।

Verse 107

तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ शापांतं मेऽधुना कुरु । दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचारा हि साधवः

तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ, शापान्तं मेऽधुना कुरु। दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचाराः हि साधवः॥

Verse 108

इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया । प्रसादप्रवणो भूत्वा शापांतं मे तदा व्यधात्

इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया। प्रसादप्रवणो भूत्वा शापान्तं मे तदा व्यधात्॥

Verse 109

गालव उवाच । छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि । यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि

गालव उवाच। छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि। यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि॥

Verse 110

इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते । हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च

इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते। हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च॥

Verse 111

राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानु भावान् । शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्

राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानुभावान्। शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्॥