Adhyaya 35
Mahesvara KhandaKaumarika KhandaAdhyaya 35

Adhyaya 35

अस्मिन्नध्याये नारदप्रश्ननिमित्तं देवाः गुहं स्कन्दं प्रणम्य याचन्ते—युद्धे शत्रून् जित्वा विजयी जनः स्तम्भचिह्नं जयस्तम्भं स्थापयेत् इति प्राचीनो धर्मः। तस्मात् स्कन्दविजयस्य स्मरणार्थं विश्वकर्मणा निर्मितं श्रेष्ठं स्तम्भं, लिङ्गपरम्परया संयुक्तं, स्थापयितुं ते निवेदयन्ति। स्कन्दः अनुमन्यते; शक्रप्रमुखा देवाः रणभूमौ जाम्बूनदप्रभं स्तम्भं प्रतिष्ठापयन्ति, मणिरूपैः अलङ्कारैः क्षेत्रं शोभयन्ति। अप्सरसः गाननृत्यैः हर्षं कुर्वन्ति, विष्णुः वाद्यसहायः कथ्यते, दिवि पुष्पवृष्टिः देवप्रसादसूचिका भवति। ततः स्तम्भेश्वराख्यं शिवलिङ्गं त्रिनेत्रपुत्रेण स्कन्देन प्रतिष्ठाप्यते। तस्य समीपे स्कन्दः कूपं निर्माति, यस्य गर्भात् गङ्गा प्रादुर्भवतीति जलपावनता लिङ्गपावनतया सह योज्यते। माघकृष्णचतुर्दश्यां कूपस्नानं कृत्वा पितृतर्पणं यः करोति, तस्य गयाश्राद्धसमं पुण्यं भवतीति विधीयते। गन्धपुष्पैः स्तम्भेश्वरपूजनं वाजपेयसमं महत्फलं ददाति; अमावास्यापौर्णमास्यां श्राद्धं, विशेषतः भूमिसागरसंयोगकल्पे, स्तम्भेश्वरार्चनसहितं पितॄन् तृपयति, पापान् नाशयति, रुद्रलोके महिमानं ददाति। एषा शिक्षा रुद्रेण स्कन्दप्रीत्यर्थं प्रोक्ता, सर्वदेवैः प्रशंसिता प्रतिष्ठा च सफलतां गता इति उपसंहरति।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच । कुमारेण स्थापितोऽत्र कुमारेशस्ततः सुराः । प्रणम्य गुहमूचुश्च प्रबद्धकरसंपुटाः

नारद उवाच। कुमारेण स्थापितोऽत्र कुमारेशस्ततः सुराः। प्रणम्य गुहमूचुश्च प्रबद्धकरसंपुटाः॥

Verse 2

किंचिद्विज्ञापयष्यामो वयं त्वां श्रृणु तत्त्वतः । पूर्वप्रसिद्ध आचारः प्रोच्यते जयिनामयम्

किंचिद्विज्ञापयिष्यामो वयं त्वां शृणु तत्त्वतः। पूर्वप्रसिद्ध आचारः प्रोच्यते जयिनामयम्॥

Verse 3

जयंति ये रणे शत्रूंस्तैः कार्यः स्तंभचिह्नकः । तस्मात्तव जयोद्द्योतनिमित्तं स्तंममुत्तमम्

जयंति ये रणे शत्रूंस्तैः कार्यः स्तम्भचिह्नकः। तस्मात्तव जयोद्द्योतनिमित्तं स्तम्भमुत्तमम्॥

Verse 4

नक्षिपाम वयं यावत्त्मनुज्ञातुमर्हसि । विश्वकर्मकृतं यच्च तृतीयं लिंगमुत्तमम्

नक्षिपाम वयं यावत्त्वमनुज्ञातुमर्हसि। विश्वकर्मकृतं यच्च तृतीयं लिङ्गमुत्तमम्॥

Verse 5

तस्य स्तंभाग्रतसतं च संस्थापय शिवात्मज । एवमुक्ते सुरैः स्कन्दस्ततेत्याह महामनाः

हे शिवात्मज, तस्य स्तम्भस्य अग्रे शतं चिह्नानि संस्थापय। इति सुरैः प्रोक्ते महात्मा स्कन्दः “तथेति” प्रत्युवाच।

Verse 6

ततो हृष्टाः सुरगणाः शक्राद्याः स्तंभमुत्तमम् । जांबूनदमयं शुभ्रं रणभूमौ विनिक्षिपुः

ततः हृष्टाः शक्राद्याः सुरगणाः रणभूमौ शुभ्रं जाम्बूनदमयं उत्तमं स्तम्भं विनिक्षिपुः।

Verse 7

परितः स्थंडिलं दिक्षु सर्वरत्नमयं तु ते । तत्र हृष्टाश्चाप्सरसो ननृतुर्दशधा शुभाः

परितः सर्वदिक्षु ते सर्वरत्नमयं पवित्रं स्थण्डिलं चक्रुः। तत्र हृष्टाः शुभाः अप्सरसः दशधा ननृतुः।

Verse 8

मातरो मंगलान्यस्य जगुः स्कन्दस्य नंदिताः । इंद्राद्या ननृतुस्तत्र स्वयं विष्णुश्च वादकः

स्कन्दस्यार्थं नन्दिताः मातरः मङ्गलानि जगुः। तत्र इन्द्रादयः ननृतुः, स्वयं विष्णुः वादकः अभवत्।

Verse 9

पेतुः खात्पुष्पवर्षाणि देववाद्यानि सस्वनुः । एवं स्तंभं समारोप्य जयाख्यं विश्वनंदकः

खात् पुष्पवर्षाणि पेतुः, देववाद्यानि सस्वनुः। एवं जयाख्यं स्तम्भं समारोप्य विश्वनन्दकः स्कन्दः (अग्रे प्रचक्राम)।

Verse 10

स्तम्भेश्वरस्ततो देवः स्थापितस्त्र्यक्षसूनुना । विरिंचिप्रमुखैर्देवैर्जातानन्दैः समं तदा

ततः स्तम्भेश्वरः देवः त्र्यक्षसूनुना स्थापितः । विरिञ्चिप्रमुखैर्देवैर्जातानन्दैः समं तदा ॥

Verse 11

हरिहरादित्युक्तैस्तैः सेन्द्रैर्मुनिगणैरपि । तस्यैव पश्चिमे भागे शक्त्यग्रेण महात्मना

हरिहरादित्युक्तैस्तैः सेन्द्रैर्मुनिगणैरपि । तस्यैव पश्चिमे भागे शक्त्यग्रेण महात्मना ॥

Verse 12

गुहेन निर्मितः कूपो गंगा तत्र तलोद्भवा । माघस्य च चतुर्दश्यां कृष्णायां पितृतर्पणम्

गुहेन निर्मितः कूपो गङ्गा तत्र तलोद्भवा । माघस्य च चतुर्दश्यां कृष्णायां पितृतर्पणम् ॥

Verse 13

कूपे स्नानं नरः कृत्वा भक्त्या यः पांडुनंदन । गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं तत्फलं लभते स्फुटम्

कूपे स्नानं नरः कृत्वा भक्त्या यः पाण्डुनन्दन । गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं तत्फलं लभते स्फुटम् ॥

Verse 14

स्तंभेश्वरं ततो देवं गन्धपुष्पैः प्रपूजयेत् । वाजपेयफलं प्राप्य मोदते रुद्रसद्मानि

स्तम्भेश्वरं ततो देवं गन्धपुष्पैः प्रपूजयेत् । वाजपेयफलं प्राप्य मोदते रुद्रसद्मनि ॥

Verse 15

पौर्णमास्याममावास्यां महीसागरसंगमे । श्राद्धं कृत्वा च योऽभ्यर्च्चेंत्स्तंभेश्वरमकल्मषः

पौर्णमास्याम् अमावास्यां वा महीसागरयोः संगमे यः श्राद्धं कृत्वा ततः स्तम्भेश्वरं सम्यगभ्यर्चयति, स निःकल्मषो भवति।

Verse 16

पितरस्तस्य तृप्यंति तृप्ता यच्छंति चाशिषः । स भित्त्वा सर्वपापानि रुद्रलोके महीयते

तस्य पितरः तृप्यन्ति; तृप्ताः सन्तोऽस्य आशिषो ददति। स सर्वपापानि भित्त्वा रुद्रलोके महीयते।

Verse 17

इत्याह भगवान्रुद्रः स्कन्दस्य प्रीतये पुरा । एवमेव चतुर्थं च स्थापितं लिंगमुत्तमम्

इत्येवं भगवान् रुद्रः पुरा स्कन्दस्य प्रीतये उवाच। एवमेव चतुर्थं च उत्तमं लिङ्गं स्थापितम्।

Verse 18

प्रणेमुर्देवताः सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः

सर्वा देवताः प्रणेमुः, ते च ‘साधु साधु’ इति जगुः।