Adhyaya 1
अध्याय आरभ्यते यत्र मुनयः दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितानां पञ्चानां पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं तथा सर्वतीर्थयात्राफलप्रदत्वं पृच्छन्ति। उग्रश्रवाः कुमारसम्बद्धां पावनीं कथां प्रवर्तयन् तानि तीर्थानि अतिशयप्रभाववन्ति इति निरूपयति। ततः राजवीरः अर्जुनः (फाल्गुनः) पञ्चतीर्थानि प्रति गच्छति। तपस्विनः कथयन्ति—एतानि स्नातॄन् ग्राहाः गृह्णन्ति, अतः जनैः परिहृतानि। अर्जुनः तु धर्मार्थं भयेन न निवर्तितव्यमिति निश्चित्य, विशेषतः सौभद्रतीर्थे जलं प्रविश्य ग्राहेण गृहीतः सन् तं बलात् उद्धृतवान्; स च ग्राहः दिव्याभरणभूषिता अप्सरारूपा स्त्री अभवत्। सा निवेदयति—वयं सख्यः ब्राह्मणतपस्विनः तपो विघ्नयितुं प्रयत्नवन्तः; तेन शप्ताः जलचरग्राहत्वं नियतकालं प्राप्नुमः, महापुरुषेण जलात् आकृष्य मुक्तिः स्यात् इति। ततः स ब्राह्मणः कामनिग्रहं, गृहस्थधर्मव्यवस्थां, वाक्-शरीरसंयमं च उपदिशति, उत्तमाधमाचारयोः भेदं दृष्टान्तैः प्रकाशयन्। नारदः मार्गदर्शकः प्रादुर्भूय शप्तान् दक्षिणपञ्चतीर्थेषु नयति; अर्जुनस्य क्रमस्नानात् तेषां शापमोक्षः सिद्ध्यति। अन्ते अर्जुनः चिन्तयति—कथं धर्ममार्गे एतादृशा विघ्नाः अनुमताः, कथं च रक्षकाः निवारयितुं न शक्ताः—इत्यादि प्रश्नैः परं विवेचनं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीमुनय ऊचुः । दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च । तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च
श्रीमुनय ऊचुः—दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पञ्च च, तानि ब्रूहि विशालाक्ष; वर्णय च यथाप्रसिद्धानि।
Verse 2
सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च । तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
येषु सर्वतीर्थफलं नारदाद्याः वदन्ति, तेषां तीर्थानां चरितं माहात्म्यं च श्रोतुमिच्छामहे वयम्।
Verse 3
उग्रश्रवा उवाच । श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम् । द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः
उग्रश्रवा उवाच—शृणुध्वं अद्भुतपुण्यसत्कथां कुमारनाथस्य महाप्रभावम्। द्वैपायनो यन्मम पूर्वमाह, हर्षाबुरोमोद्गमचर्चिताङ्गः।
Verse 4
कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः । या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता
कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः, या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता।
Verse 5
मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः । नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम
मध्वाचारसमन्वितो यः कश्चिन्मानवोऽसौ भतीर्थं निषेवते सेवते च, तस्य नियतं ब्रह्मलोके वासो भवति, यथा मम।
Verse 6
ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च । पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः
ब्रह्मलोकादपि विष्णुलोकः श्रेष्ठः, ततोऽपि शिवलोकः परतरः; तथापि पुत्रेऽत्यन्तप्रियत्वात् गुहलोको महत्तम इति कीर्त्यते।
Verse 7
अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता । नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्
अत्र फाल्गुनस्य या आश्चर्यकथा पुरा नारदेन पुरेरिता, तां मुनिश्रेष्ठाः! अहं वो विस्तरेण वक्ष्यामि।
Verse 8
पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः । समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च
पुरा कस्यचिन्निमित्ते करीटी मणिकूटतः प्रस्थितः, दक्षिणसमुद्रं प्रति गत्वा पञ्च तीर्थानि स्नातुं समभ्यागात्।
Verse 9
वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः । कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्
भयात् तापसाः सदा यानि तीर्थानि वर्जयन्ति, तानि (कथ्यन्ते); कुमारेशस्य पूर्वदिशि मुनेः प्रियं तीर्थमस्ति।
Verse 10
स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम् । बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्
द्वितीयं तीर्थं स्तम्भेशस्य, सौभद्रमुनेः प्रियं; अन्यच्च बर्करेश्वरं नाम, पौलोम्याः परमप्रियं उत्तमं तीर्थम्।
Verse 11
चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम् । भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्
चतुर्थं महाकालं, तथा करंधमं नृपप्रियं; पञ्चमं भरद्वाजस्य तीर्थं सिद्धेशाख्यं हि।
Verse 12
एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः । तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च
एतानि पञ्च तीर्थानि कुरुपुङ्गवो ददर्श; तपस्विभिर्वर्जितानि, महापुण्यानि तानि च।
Verse 13
दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन् । तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च
पार्श्वे नारदीयान् महामुनीन् दृष्ट्वा स पप्रच्छ—‘इमानि रम्याणि तीर्थानि, प्रभावोऽप्यद्भुतो हि वः।’
Verse 14
किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः । तापसा ऊचुः । ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्
‘किमर्थं ब्रूत वर्ज्यन्ते सदैव ब्रह्मवादिभिः?’ इति। तापसा ऊचुः—‘एषु पञ्च ग्राहाः वसन्ति, तपोधनान् हरन्ति च।’
Verse 15
अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन । इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे
अत एतानि तीर्थानि वर्ज्यन्ते कुरुनन्दन । इति श्रुत्वा महाबाहुः गमनाय मनो दधे ॥
Verse 16
ततस्तं तापसाः प्रोचुथंतुं नार्हसि फाल्गुन । बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा
ततः तं तापसाः प्रोचुः—गन्तुं नार्हसि फाल्गुन । बहवो भक्षिता ग्राहैः राजानो मुनयस्तथा ॥
Verse 17
तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि । स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव
त्वं द्वादशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि । स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतङ्गव्रतो भव ॥
Verse 18
अर्जुन उवाच । यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् । धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः
अर्जुन उवाच । यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् । धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः ॥
Verse 19
धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः । तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्
धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मन्दधीः । तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत् ॥
Verse 20
यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम् । तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु
यज्जीवितं चाचिरांशुसमानं क्षणभङ्गुरं, तच्चेद्धर्मकृते याति—यातु; दोषः कोऽत्र ननु?
Verse 21
जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च । यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः
जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च—धर्मकृते येषां त्यज्यन्ते, त एव भुवि मानवाः।
Verse 22
तापसा ऊचुः । एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम् । सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्
तापसा ऊचुः—एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम्। सदा धर्मे रतिर्भूयात्; याहि, स्वं कुरु वाञ्छितम्॥
Verse 23
एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः
एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः। जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः॥
Verse 24
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम् । विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थमुत्तमम्। विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः॥
Verse 25
अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान् । निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्
अथ महान् अन्तर्जलचरः ग्राहः जले तं पुरुषव्याघ्रं कुन्तीपुत्रं धनञ्जयं निजग्राह।
Verse 26
तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः
तं विस्फुरन्तं जलेचरम् आदायैव कौतेयः महाबाहुः बलिनां वरः बलेन उदतिष्ठत्।
Verse 27
उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता
उद्धृतश्चैव सः ग्राहः यशस्विना अर्जुनेन; स कल्याणी नारी बभूव सर्वाभरणभूषिता।
Verse 28
दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा । तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः
दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा; तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः विस्मयं जगाम।
Verse 29
तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी
तां स्त्रियं परमप्रीतः स इदं वचनम् अब्रवीत्—का वै त्वमसि कल्याणि? कुतो वा जलचारिणी?
Verse 30
किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि । नार्युवाच । अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी
“किमर्थं त्वया महत्पापमिदं कृतम्?” इति पृष्टा सा नारी प्राह— “कौन्तेय, अहं ह्यप्सरा देवारण्यनिवासिनी।”
Verse 31
इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल । मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः
“महाबल, अहं धनपतेः सदा प्रिया; मम नाम वर्चा। मम चतस्रः सख्यः अन्याः सन्ति— सर्वाः शुभाः कामगमाः।”
Verse 32
ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्
“ताभिः सार्धं देवराजनिवेशनात् प्रयाता अहम्। ततः सर्वाः वयं ब्राह्मणं च अनिकेतनं ददृशिम।”
Verse 33
रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम् । तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्
“स रूपवान् अध्यीयानः एकाकी एकान्तचारिणः। वीर, तस्य तपसा तत् वनं तेजसा आवृतम्।”
Verse 34
आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्
“स आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेव अन्वभासयत्। तस्य तादृशं तपो दृष्ट्वा, रूपं च अद्भुतदर्शनम्…”
Verse 35
अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता
अवतीर्णा वयं तस्मिन् देशे तपोविघ्नं चिकीर्षवः। अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता च॥
Verse 36
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत। गायन्त्यो ललमानाश्च लोभयन्त्यश्च तं द्विजम्॥
Verse 37
स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन । नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले
स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथञ्चन। नाकम्पत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले॥
Verse 38
सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः
सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ। ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः॥
Verse 39
ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम । आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्
ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम। आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्॥
Verse 40
रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः । अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज
रूपेण वयसा चैव कामदर्पेण च दर्पिताः । वयमयुक्तं कृतवत्यः; हे द्विज, नः क्षन्तुमर्हसि ॥
Verse 41
एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन । यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः
एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन । यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः ॥
Verse 42
अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्
अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा इति मन्यन्ते धर्मचिन्तकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम् ॥
Verse 43
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम् । शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वन्ति पालनम् । शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥
Verse 44
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवान् शूरः रविसोमसमप्रभः ॥
Verse 45
ब्राह्मण उवाच । भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि । अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्
ब्राह्मण उवाच— भवतीनां चरित्रेण मम चेतः परिमुह्यति। अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत् पापाय प्रवर्तनम्॥
Verse 46
मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता
यदि जनो मस्तकस्थायिनं मृत्युं पश्येत्, तदा आहारोऽपि न रोचेत; किमु तदानीम् अकार्यकारिता॥
Verse 47
आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम् । तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः
आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम्। तृणवत् क्रियते कैश्चिद् योषिन्मूढैर्दुराधरैः॥
Verse 48
तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः । को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्
तान् वयं समपृच्छामो— जनिर्वः किंनिमित्ततः? को वा लाभोऽत्र? एतद् मनसा सुविचार्य सह प्रोच्यताम्॥
Verse 49
न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते । केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः
न चैताः परिनिन्दामो, जनिर्याभ्यः प्रवर्तते। केवलं तान् विनिन्दामो ये च तासु निरर्गलाः॥
Verse 50
यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये । तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन
यतः पद्मभुवैव विश्ववृद्ध्यर्थं मिथुनं सृष्टम्, तत्तथैव नूनं परिपालनीयम्; अत्र कश्चिदपि दोषो नास्ति।
Verse 51
या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे । गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्
या बान्धवैः प्रदत्ता वह्निद्विजसमागमे, तया सह गार्हस्थ्यपालनं धन्यम्; सा हि सर्वदं भवति।
Verse 52
यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम् । साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः
यथाप्रकृत्या पुंयोषितौ परस्परं यत्नेनापि; साध्यमानौ गुणहेतू स्याताम्, असाधितौ तु दोषहेतू अपि।
Verse 53
एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम् । गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्
एवं यत्नेन साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम्; महते गुणाय भूयात्, असाधितं तु दोषायापि।
Verse 54
पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः । साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः
पुरे पञ्चमुखे द्वाःस्थः एकादशभटैर्युतः; नार्या सह बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः?
Verse 55
यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः । विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा
यश्च स्त्रिया सह समायोगः पञ्चयज्ञादिकर्मभिश्च, स विश्वोपकृतये सृष्टः; किन्तु मूढैः खलु स अन्यथा विकृततया साध्यते।
Verse 56
अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा । तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः
अहो शृणुध्वम्; नो चेद् वः शुभा शुश्रूषा न जायते, तथापि बाहू उद्धृत्य रोरूयामः—कः खलु शृणोति?
Verse 57
षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च । विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः
षड्धातुसारं तद्वीर्यं समं बलवत्त्वेन; तथापि कुयोनौ विनिक्षेपे सति, तस्य विषये यमेन इदं प्रोक्तम्।
Verse 58
प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः । पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः
प्रथमं च औषधीद्रोग्धा, आत्मद्रोग्धा ततः पुनः; पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा, यात्यन्धं शाश्वतीः समाः।
Verse 59
मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा । भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्
मनुष्यं पितरः देवाः मुनयः मानवास्तथा; भृतानि चोपजीवन्ति, तदर्थं नियतो भवेत्।
Verse 60
वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः । दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्
वाचा मनसा च जिह्वया करैः श्रोत्रैश्च यः संयमः, स एव सत्-तीर्थं कथ्यते; ततोऽन्यत् काकतीर्थं परं, हीनमशुचि च।
Verse 61
काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः । हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्
यत्र काकप्राये नरे तामसा जनाः रमन्ते, तं ‘हंसः’ इति देवा किं प्रयोजनं मन्येरन्? एतद् विचिन्त्यताम्।
Verse 62
एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि । अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः
एवंविधं विश्वनिर्माणं त्रिलोक्याश्च स्मरतो हृदि, कथं मनः पापे रमेत?
Verse 63
तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः । यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्
इदं हि शास्त्रदृष्टं अन्यैर्मर्त्यैः; अहो स्त्रियः! यमलोके मया प्रत्यक्षं दृष्टम्—कथं ततो मुह्येयम्?
Verse 64
भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः । ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च
भवतीषु कः कोपः? ये यदर्थं निर्मिताः, ते तमर्थं एव कुर्वन्ति; एतत् सत्यम्—मम वचः स्वीकृत्यताम्।
Verse 65
शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम् । परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्
‘शतं’, ‘सहस्रम्’, ‘विश्वं च’—एते सर्वेऽपि शब्दा अक्षयस्य वाचकाः स्युः। किन्तु ‘शतं’ यत् परिमाणतया निर्दिष्टं, तदक्षय्यवाचकं न भवति।
Verse 66
यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले । उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः
यदा च यूयं ग्राहभूताः सन्त्यः जले पुरुषान् गृह्णथ, तदा स्थले स्थितः कश्चित् पुरुषसत्तमः जलात् तान् उत्कृष्य उद्धरति।
Verse 67
तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ । अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन । कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः
तदा यूयं सर्वाः पुनः स्वं स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ। मे कदाचन हसितेऽपि अनृतं नोक्तपूर्वम्। कल्याणस्य सुसंमिश्रस्य यथा शुद्धिः जायते, तथा एव वः वरः परिणामः।
Verse 68
नार्युवाच । ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्
नारी उवाच—ततोऽभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्।
Verse 69
अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः । क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्
तस्माद्देशादपसृत्य सुदुःखिताः अचिन्तयाम—‘क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरं प्राप्स्यामः?’
Verse 70
समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः । ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत
येन नः स्वं रूपं पुनरापादयेत् तं समागच्छेमेति। एवं वयं मुहूर्तमात्रमिवेह चिन्तयामास्म, हे भारत।
Verse 71
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम् । सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्
ततो वयं महाभागं देवर্ষिं नारदम् अद्राक्ष्म। तममितद्युतिं देवर্ষिं दृष्ट्वा सर्वा वयं तमेव निश्चलदृष्टयः अभवाम।
Verse 72
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः । स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्
तमभिवाद्य, हे पार्थ, वयं व्यथितानना स्थिताः स्म। स च नः दुःखमूलं पप्रच्छ; वयं च तस्मै सर्वं न्यवेदयाम।
Verse 73
श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् । दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै
तत् सर्वं यथातत्त्वं श्रुत्वा स इदं वचनमब्रवीत्—दक्षिणे सागरेऽनूपे पञ्च तीर्थानि सन्ति वै।
Verse 74
पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम् । तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः
तानि पुण्यानि रमणीयानि; तानि गच्छत मा चिरम्। तत्रस्थो वः पाण्डवो धनञ्जयः पुरुषव्याघ्रः।
Verse 75
मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः । तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः
मोक्षयिष्यति नः शुद्धात्मा दुःखादस्मान्न संशयः। तस्य वाक्यं श्रुत्वा हे वीर सर्वे वयमिहागताः॥
Verse 76
त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव । त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्
त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पाण्डव। त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्॥
Verse 77
श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात् । ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः
श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात्। ग्राहभूतान् समुद्धृत्य यथापूर्वान् अकरोत् स पाण्डवः॥
Verse 78
ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः । गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः
ततः प्रणम्य तान् वीरान् जयाशिषः समाप्य च। गन्तुं कृताभिलाषोऽथ प्राह पार्थो धनञ्जयः॥
Verse 79
एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते । कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्
एष मे हृदि सन्देहः सुदृढः परिवर्तते। कस्माद्वो नारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्॥
Verse 80
सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः । स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्
सर्वोऽपि जनोऽतिहीनोऽपि स्वपूज्यदेवस्यार्थसाधने समर्थो भवति। तर्हि स्वपूज्यतीर्थेष्वेव वासं नारदः कथं त्वां प्रोक्तवान्?
Verse 81
तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च । सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्
तथैव नवदुर्गासु अतिबलासु सतीषु च। सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि सन्निधौ, वोऽत्र स्थितिः कथं भवति?
Verse 82
एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम् । तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्
एषामेकैकः खलु देवानपि निवारयितुं शक्तः। तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वाः सन्ति; ताः त्वां कथं न वारयामासुः?
Verse 83
इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः । महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ
इति चिन्तयतः मम मनो भृशं दोलायते। महत् मे कौतुकं जातं; सत्यं वदितुमर्हथ।
Verse 84
अप्सरस ऊचुः । योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्
अप्सरस ऊचुः—योग्यं पृच्छसि कौन्तेय; पुनरुत्तरां दिशं पश्य।