Adhyaya 37

Verse 1

श्रीनारद उवाच । बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन । यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा

श्रीनारद उवाच—अथ तेऽर्जुन बर्बरीतीर्थमाहात्म्यं वक्ष्यामि; यथा शतश्रृङ्गनृपात्मजा बर्बरिका जाता।

Verse 2

कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते । इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्

सा ‘कुमारिका’ इति विख्याता; तस्या नाम्नैवेदं कथ्यते। इदं कौमारिकाखण्डं चतुर्वर्गफलप्रदम्।

Verse 3

यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना । इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्

यया पृथिव्यां नानाग्रामादिकल्पना कृता; यया च भरतखण्डं सम्यक् प्रकल्पितं सुव्यवस्थितम्।

Verse 4

धनंजय उवाच । महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने । कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्

धनञ्जय उवाच—महदेतन्ममाश्चर्यं, श्रोतव्यं परमं मुने। कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्।

Verse 5

कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम् । कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम

कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम्? कथं वा भारतखण्डं शुश्रूषेय सदा मम?

Verse 6

नारद उवाच । अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ । अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्

नारद उवाच—अस्मिन्नव्यक्ते निरालोकेऽवस्थायां प्रधानपुरुषावुभावपि अजौ समागतावेकत्वेन स्थितौ; एतदाख्यानं यथावत् अस्माकं वचनात् शृणुत।

Verse 7

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् । ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वस्वरूपप्रवृत्ताभ्यां समीरितं सत्, ईक्षणमात्रेणैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत।

Verse 8

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत; तन्मुनिभिस्त्रिधा प्रोक्तं सत्त्व-रजस्-तमोभेदतः।

Verse 9

तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः । तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः

तामसादहंकारात् पञ्च तन्मात्राणि जातानीति बुधा वदन्ति; तन्मात्रेभ्यश्च पञ्च भूतविशेषाः तद्भवाः समजायन्त।

Verse 10

सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च । एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः

सात्त्विकादहंकारादिन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च जायन्ते, एकादशं मनश्च; राजसं तु तयोर्द्वयोः प्रवर्तकं विदुः।

Verse 11

चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः । सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत

चतुर्विंशतितत्त्वानि पुरा जातानीति विदुः। सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि, हे भारत॥

Verse 12

बुद्बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम् । शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते

बुद्बुदाकारतां जग्मुः; ततः शुभमण्डं समभवत्। शकटोटिप्रमाणं च ब्रह्माण्डमिदमुच्यते॥

Verse 13

आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम् । ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः

आत्मेति कथितो ब्रह्मा त्रिधा व्यभजदिदं जगत्। ऊर्ध्वे देवा व्यवस्थिताः, मध्ये चैव मनुष्यकाः॥

Verse 14

नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम् । ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्

पाताले नागदैत्याश्च; त्रिधैतत्परिकल्पितम्। ऐकैकं सप्तधा भूत्वा ततस्तेन प्रकल्पितम्॥

Verse 15

पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च । सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्

पातालानि च सप्तैव, द्वीपाः सप्त तथा स्मृताः। स्वर्लोकाः सप्तसप्तैव; सप्त द्वीपान् वदाम्यहम्—शृणु तेषां प्रकल्पनाम्॥

Verse 16

लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते । सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्

लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं प्रकीर्त्यते। सूर्यबिम्बसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्॥

Verse 17

शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम् । तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्

शाकद्वीपं द्विगुणतो जम्बूद्वीपात्ततः परम्। तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्॥

Verse 18

सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि । पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्

सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि। पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्॥

Verse 19

कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम् । दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्

कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम्। दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्॥

Verse 20

ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना । ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च

ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना। ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च॥

Verse 21

इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम् । गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्

इक्षुरससारस्वरूपेण समुद्रेण सर्वतः परिवृतं तद् द्वीपम्। तस्य परितो गोमेदद्वीपो द्विगुणपरिमाणः समन्ताद् एव तावता वृतः॥

Verse 22

स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः । एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्

स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समन्ततः परिवेष्टितम्। एवं पार्थ परिमाणं कोटिद्वयं लक्षपञ्चाशतत्रयं च भवति॥

Verse 23

पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः । दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च

ससागराः सप्तद्वीपाः परिमाणतः पञ्चाशत्सहस्राणि भवन्ति। सूक्ष्मगणने च अङ्गुलानां शतानि पञ्च दशोत्तराणि च सन्ति॥

Verse 24

अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह

शुक्लकृष्णपक्षयोः अपां वृद्धिक्षयः प्रत्यक्षं दृश्यते। ततः परं कुरूद्वह दशकोटिविस्तीर्णा हेममयी भूमिः अस्ति॥

Verse 25

देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम् । पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः

ततः परं लोकालोकः देवानां क्रीडनस्थानं प्रसिद्धम्। वलयाकारः पर्वतः स योजनायुतविस्तृतः॥

Verse 26

अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम् । पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः

अस्य बहिः घोरं तमः प्रसृतं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितं च; तस्य विस्तारः पञ्चत्रिंशत्कोटयः एकोनविंशतिलक्षाणि च स्मृताः।

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन । सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्

हे फाल्गुन, तस्य मानं चत्वारिंशत्सहस्रयोजनानि; तदनन्तरं सप्तसागरसममानः गर्भोदसागरः स्थितः।

Verse 28

कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः । ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः

तत्र कोटियोजनविस्तारः कटाह इव आवरणः संव्यवस्थितः; तस्मिन् कटाहे मेरुमध्यतः ब्रह्मणोऽण्डं संयुक्तं निहितं च।

Verse 29

पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः । जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः

दशदिक्षु समन्ततः पञ्चाशत्कोटिविस्तारः ज्ञेयः; जम्बूद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनाम पर्वतः प्रतिष्ठितः।

Verse 30

स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः । षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः

मेरुः लक्षयोजनप्रमाणः अधश्चोर्ध्वं च ज्ञेयः; तत्र अधः षोडशसहस्रयोजनानि स्थितानि।

Verse 31

उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः

तस्योच्छ्रयः चतुराशीति-सहस्र-योजनपरिमितः; मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्र-योजनविस्तारः। त्रिशृङ्गसमन्वितः, शरावाकृतिमस्तकश्च।

Verse 32

मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च । नैरृत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः

मध्यशृङ्गे ब्रह्मणो वासः; ऐशान्यशृङ्गे त्र्यम्बकस्य (शिवस्य) निवासः। नैरृत्यशृङ्गे वासुदेवस्य वासः; ब्रह्मणः सम्बन्धि हेमशृङ्गमपि विद्यते।

Verse 33

रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च । मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः

शङ्करस्य रत्नमयः शृङ्गोऽपि, केशवस्य च राजतमयः शृङ्गः। मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कम्भा गिरयः स्मृताः।

Verse 34

पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः । विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे

पूर्वदिशि मन्दर इति गिरिः; दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे विपुलो ज्ञेयः; उत्तरे च सुपार्श्वः।

Verse 35

कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने । अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः

मन्दरे कदम्बवृक्षो ज्ञेयः; गन्धमादने जम्बुवृक्षः। विपुलेऽश्वत्थः; सुपार्श्वे च वटवृक्षः स्थित इति मतम्।

Verse 36

एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः । एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु

एकादशशतयोजनविस्तीर्णाः चत्वारो गिरिकेतवः; तेषां जयमूर्धसु चत्वारि पावनवनानि सन्ति।

Verse 37

पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम् । वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्

पूर्वदिशि चैत्ररथं नाम वनम्; दक्षिणे गन्धमादनम्; पश्चिमे वैभ्राजं ज्ञेयम्; उदग्दिशि चित्ररथं वनम्।

Verse 38

सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे । प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः

चतुर्दिक्षु चत्वारि सरांसि मे निबोध; प्राच्यां अरुणोदसंज्ञं सरः, दक्षिणे मानसं सरः।

Verse 39

प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः । विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः

पश्चिमे शीतसंज्ञं सरः, दकं नाम सरः; उत्तरे च महाह्रदः। एते विष्कम्भगिरयः पञ्चविंशतियोजनमुच्छ्रिताः।

Verse 40

योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम् । अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः

तस्य पिण्डतः योजनानां सहस्रसहस्रं स्मृतम्; तत्र बहवोऽन्येऽपि केसराचलनामानः पर्वताः सन्ति।

Verse 41

मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः । निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः

मेरोर्दक्षिणदिशि त्रयः मर्यादागिरयः सन्ति—निषधः, हेमकूटः, हिमवान्; एते त्रयः प्रसिद्धाः।

Verse 42

लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम् । त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्

ते लक्षयोजनदीर्घाः, द्विसहस्रयोजनविस्तीर्णाश्च। मेरोः उत्तरतः त्रयो गिरयः—नीलः, श्वेतः, तथा श्रृंगवान्।

Verse 43

माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा । इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः

मेरोः पूर्वदिशि माल्यवान्, पश्चिमे च गन्धाख्यो गिरिः। एवं जम्बूद्वीपे समन्ततः एते गिरयः प्रोक्ताः।

Verse 44

गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः । फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्

गन्धमादनसंस्थाया जम्बुवृक्षस्य महागजप्रमाणानि फलानि सन्ति; तन्नाम्नैव अयं देशः ‘जम्बूद्वीपः’ इति स्मृतः।

Verse 45

आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः । आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः । प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽस्तां तनयावुभौ

आद्यः प्रजापतिः स्वायम्भुवो नाम मनुः आसीत्। तस्य भार्या शतरूपा; तां प्रजापतिः उदुवोढ। तयोः प्रियव्रत-उत्तानपादौ द्वौ तनयौ बभूवतुः।

Verse 46

ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः । भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः

ध्रुवोऽपि उत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः। भक्त्या विष्णुमाराध्य स अक्षयं पदं गतः॥

Verse 47

प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः । त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः

प्रियव्रतस्य राजर्षेर्दश पुत्राः समुत्थिताः। तेषु त्रयः प्रव्रज्य परं ब्रह्म समाश्रिताः॥

Verse 48

सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः । जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः

सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः। जम्बूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः॥

Verse 49

तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः । तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः

तस्य नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः। तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठन्त्यद्यापि चाङ्किताः॥

Verse 50

योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः । मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः

नव सहस्रयोजनानि प्रत्येकशः परिकीर्तिताः। मेरोश्चतुर्दशं खण्डं गन्धमाल्यवतोरुभयोः॥

Verse 51

अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते । माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते

अस्य मध्ये हेमभूमौ प्रतिष्ठितम् इह इलावृतं कथ्यते। माल्यवत्समीपसागरपर्यन्तं देशं भद्राश्वमिति प्रचक्षते॥

Verse 52

गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्

गन्धवत्समीपसागरपर्यन्तो यो देशः, स केतुमाल इति स्मृतः॥

Verse 53

श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम् । श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्

शृङ्गवत्समीपजलधेरन्तः कुरुखण्डमिति स्मृतम्। शृङ्गवत्श्वेतयोर्मध्ये तु हिरण्मयं नाम खण्डं प्रकीर्तितम्॥

Verse 54

सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम् । निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा

सुनीलश्वेतयोर्मध्ये रम्यकं नाम खण्डमाहुः। निषधहेमकूटयोर्मध्ये तदन्तरा हरिखण्डमिति कथ्यते॥

Verse 55

हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम् । हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्

हिमवत आरभ्य हेमकूटपर्यन्तं किंपुरुषं नाम खण्डं स्मृतम्। हिमाद्रिजलधेरन्तर्मध्ये नाभिखण्डमिति च स्मृतम्॥

Verse 56

नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती । हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ

नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुराकारिणी। हिमवान् गिरिशृङ्गी च ज्यास्थाने परिकीर्तितौ॥

Verse 57

नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत् । तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते

नाभेः पुत्रोऽभवदृषभो, ऋषभाद् भरतोऽभवत्। तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतमिति कीर्त्यते॥

Verse 58

अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम् । अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन

अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य चोपार्जनम्। अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनन्दन॥

Verse 59

शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः । तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्

शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः। तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्॥

Verse 60

तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति

तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिः, मेधातिथिरिति नाम्ना प्रसिद्धः॥

Verse 61

तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि

तस्य पुत्राणां नामानि—पुरोजवः मनोजवः वेपमानः धूम्रानीकः चित्ररेफः बहुरूपः विश्वचारश्च—एतान्येव सप्तवर्षाणां नामानि अपि भवन्ति।

Verse 62

शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति

शाकद्वीपे च ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामसु वर्षेषु वाय्यवात्कमं भगवन्तं जपेनोपासते।

Verse 63

अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः । अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्

अन्तः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः । अन्तर्यामीश्वरः साक्षात् पातु नो यद्वशे जगत् ॥

Verse 64

इति जपः । कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः । तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्

इति जपः। कुशद्वीपे कुशस्तम्बो योजनानां सहस्रकः। तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात् कुशद्वीपं ततः स्मृतम्॥

Verse 65

तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि । वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति

तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा। तस्य पुत्रनामाङ्कितानि सप्त वर्षाणि—वसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवसंज्ञानि। वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञाः जातवेदसं भगवन्तं स्तुवन्ति।

Verse 66

परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट् । देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः

त्वं परस्य ब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदाः, हव्यवाट् हव्यभुग् च। यज्ञेन पुरुषं यजसि, देवानां विश्वदेहस्य त्वमेव पुरुषाङ्गम्॥

Verse 67

इति स्तुतिः । क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः । योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्

इति स्तुतिः समाप्ता। क्रौञ्चद्वीपे क्रौञ्चनाम पर्वतो योजनायतः। योऽसौ गुहेन निर्भिन्नः, तच्चिह्नं क्रौञ्चद्वीपकं स्मृतम्॥

Verse 68

तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि

तत्र प्रैयव्रतो राजा घृतपृष्टिनाम स्मृतः। तत्पुत्रनामाङ्कितानि सप्त वर्षाणि—ममधुरुहं, मेघपृष्ठं, स्वदाम, ऋताश्वं, लोहितार्णवं, वनस्पतिं, तथा सप्तमं च॥

Verse 69

वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः

तत्र वर्णाः गुरु-ऋषभ-द्रविण-देवक-संज्ञाः स्मृताः॥

Verse 70

आपोमयं भगवंतं स्तुवंति

ते आपोमयं भगवन्तं स्तुवन्ति॥

Verse 71

आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च । तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः

आपः पुरुषवीर्यसमन्विताः भूर् भुवः स्वश्च पवयन्ति। ताभिः पुनः संस्पृष्टो जनोऽमीवघ्नो भवति, आत्मना च लोकान् पावयति॥

Verse 72

इति जपः । शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते

इति जपः। तत्र शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य सहस्रयोजनविस्तारोऽस्ति; तच्चिह्नात् तत् ‘शाल्मलिद्वीप’ इति प्रसिद्धम्॥

Verse 73

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो राजा यज्ञबाहुः। तस्य पुत्रैर्नाम्ना सप्त वर्षाणि—सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देवं बर्हिं पारिभद्रं आप्यायनं अभिज्ञानं च॥

Verse 74

वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरैषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति

श्रुतधर-वीर्य-वसुंधर-एषंधर-संज्ञा वर्णाः भगवन्तं सोमं यजन्ति॥

Verse 75

स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः । अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु

स्वयोनिः पितृदेवेभ्यः शुक्लकृष्णपक्षयोर्विभजन्। अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोऽस्तु॥

Verse 76

इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया । मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते

इति जपः। गोमेदनाम प्लक्षवृक्षः सुरम्यः; तस्य छायया लौल्यात् मोदो वर्धते, अत एव तत् द्वीपं ‘गोमेदद्वीप’ इति कथ्यते।

Verse 77

तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि

तत्र प्रैयव्रतवंशीयः इध्मजिह्वो नाम पतिः; तस्य पुत्राः—शिवः, सुरम्यः, सुभद्रः, शान्त्यः, शप्तः, मृताभयः—एतेषां नामाङ्कितानि सप्त वर्षाणि भवन्ति।

Verse 78

वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते

हंसः पतंगः ऊर्ध्वांचनः सत्यांग इति संज्ञिताः चत्वारो वर्णाः तत्र भगवन्तं सूर्यदेवं यजन्ते।

Verse 79

प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च । मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि

विष्णुरूपं यः, तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च, मृत्योश्चातिक्रमणकारणं यः—तं सूर्यं परमात्मानं वयं धीमहि।

Verse 80

इति जपः । स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् । पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्

इति जपः। स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकं विस्तीर्णं ज्वलदिव भासमानं पुष्करं यत्; तदेव चिह्नं ‘पुष्करद्वीप’ इति प्रसिद्धेः कारणम्।

Verse 81

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतवंशजः वीतहोत्रनामा; तस्य च पुत्रौ द्वौ—रमणकः घातकश्च।

Verse 82

तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्

तयोः खण्डद्वयस्य नामचिह्नितत्वं प्रसिद्धम्।

Verse 83

तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति

तयोः अन्तराले मानसायचलो नाम वलयाकारः पर्वतः; यस्मिन् भगवन् भास्करः परिभ्रमतीति श्रूयते।

Verse 84

तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति

तत्र वर्णभेदाः सर्वथा न सन्ति; सर्वे समाना ब्रह्मैव ध्यायन्ति।

Verse 85

यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन् । भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः

यद्यत्कर्ममयं लिङ्गं जनैः पूज्यते, तदेव ब्रह्मलिङ्गम्; भेदोपासनेऽपि तत्त्वतः एकान्तमद्वैतं—तस्मै भगवते नमः।

Verse 86

इति जपः । नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च । अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्

इति जपविधिः। तेषु न क्रोधो न मात्सर्यं, न च पुण्यपापयोः अर्जनम्। तेषामायुः क्रमशः अयुतं, ततो द्विगुणं च प्रकीर्तितम्।

Verse 87

जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव । अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्

जपन्तः कामिनीयुक्ता विहरन्ति अमरा इव। अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्।