Adhyaya 42

Verse 1

नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया

नारद उवाच—ततो मया स्वस्थाने स्थापिते सति, कालान्तरेण पुनः हृदये चिन्तितं मया, द्विजानां अनुग्रह-कल्याणकाम्यया।

Verse 2

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न मे रोचते; असूर्यं जगद्यद्वत्, स हि भूषणानां भूषणम्।

Verse 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे, शास्त्रे वा—तदसत् सर्वं; हांसं तीर्थं न वायसम्।

Verse 4

तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया

तस्मात् तीर्थेऽस्मिन् वरदं पुरुषोत्तमं प्रसाद्य, विश्वानुग्रहकाम्यया कलया साक्षाद् अत्र आनयिष्ये।

Verse 5

इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्

इति सञ्चिन्त्य कौरव्य, ततोऽहं चात्र संस्थितः; ज्ञानयोगेन योगीन्द्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्।

Verse 6

अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः

अष्टाक्षरं मन्त्रं जपन् इन्द्रियाणि च संनिगृह्य, वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतेषु कृपापरः अभवम्।

Verse 7

एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत

एवं मया आराध्यमानः हरिः गरुडम् आस्थितः, गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत।

Verse 8

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः

ततः अहं प्राञ्जलिर्भूत्वा विधिवत् हरेः अर्घ्यं दत्त्वा, प्रणम्याथ प्रबद्धकरसंपुटः तम् प्रत्यवोचम्।

Verse 9

श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्

श्वेतद्वीपे पुरा मया तव रूपं दृष्टं प्रभो—अजं सनातनं विष्णो, नरनारायणात्मकम्।

Verse 10

तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया

जनार्दन, तस्य रूपस्य कलामेकां अत्र स्थापय; यदि मे विष्णो तुष्टोऽसि, तदिदं त्वया क्रियताम्।

Verse 11

एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि

एवं मया प्रार्थितोऽथ गरुडध्वजः प्रभुः प्रोवाच— “एवमस्तु, ब्रह्मपुत्र! यत्त्वया हृदि अभिप्सितम्।”

Verse 12

तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो

तत्तथा भविता सर्वमत्रस्थं सदैव हि। एवमुक्त्वा गते विष्णौ प्रभुः स्वकलां न्यवेशयत्॥

Verse 13

मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः

लोकानुग्रहकाम्यया मया विष्णुरिह संस्थापितः। यस्मात् श्वेतद्वीपनिवासी स्वयं हरिरत्र स्थितः॥

Verse 14

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेव इति स्मृतः। कार्तिके शुक्लपक्षे या एकादशी शुभा॥

Verse 15

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु। योऽर्चयेदच्युतं भक्त्या पञ्चोपचारपूजया॥

Verse 16

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः

उपवासं कृत्वा जागरणं कुर्यात्, हरेः पुरतः गीतवाद्यैः सह कीर्तनं कुर्यात्; अथवा दम्भक्रोधवर्जितः वैष्णवीं कथां पठेत्।

Verse 17

दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि

यथाशक्ति दानं दद्यात्; नियतः हृष्टमानसः सन्, अनेकजन्मसम्भूतात् अखिलात् कल्मषात् अपि।

Verse 18

मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्

मुच्यतेऽसौ न संशयः, यद्यपि ब्रह्मघातकः; गारुडेन विमानेन नीयमानः वैकुण्ठपदं प्राप्नुयात्।

Verse 19

कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा

कुलानां तारयेत् पार्थ शतमेकोत्तरं नरः; श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा।

Verse 20

अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्

अहंकारविहीनं स्नानं कुर्यात्, धूपानुपानं च; पुष्पनैवेद्यसंयुक्तम्, अर्घ्यदानसमन्वितम्।

Verse 21

यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्

यामे यामे निशायाः महाभक्त्या कृतारार्तिकसमन्वितम् । चामरव्यजनाह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम् ॥

Verse 22

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रं क्षुत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत ॥

Verse 23

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम् ॥

Verse 24

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम् ॥

Verse 25

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पञ्चविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि ॥

Verse 26

अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः

अत्र तीर्थवरे पूर्वम् ऐतरेय इति द्विजः । महाभागो वासुदेवप्रसादतः सिद्धिं प्राप्तवान् ॥

Verse 27

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रः, क्वास्य निवासो मुने? कथं स धीमान् वासुदेवप्रसादतः सिद्धिम् अगात्? ॥

Verse 28

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने स हारीतस्यान्वयेऽभवत् ॥

Verse 29

मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः

माण्डूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदाङ्गपारगः । आसीत् ॥

Verse 30

तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः

तस्यासीद्दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः ॥

Verse 31

स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

स च बाल्यात्प्रभृत्येव पूर्वजन्मानुशिक्षितः । द्वादशाक्षरसंज्ञितं मन्त्रं त्वनिशं जजाप सदा ॥

Verse 32

न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा

न शृणोति न वक्त्येव मनसापि न किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा ॥

Verse 33

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम् ॥

Verse 34

ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे

ततो निश्चित्य मनसा जडोऽयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान् पुत्रांश्च तथादधे ॥

Verse 35

पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः

पिङ्गानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशलाः वेदवेदाङ्गवादिनः ॥

Verse 36

यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे

यज्ञेषु शान्तिहोमेषु च सर्वत्र द्विजैः पूजिताः। ऐतरेयोऽपि नित्यं त्रिकालं हरिमन्दिरे स्थितः॥

Verse 37

जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा

स परमं जाप्यं जजाप, नान्यत्र श्रमं करोति स्म। ततो माता सपत्नीतनयान् अपि निरीक्ष्य दुःखिता॥

Verse 38

दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्

दार्यमाणेन मनसा सा तनयं वाक्यमब्रवीत्। क्लेशायैव च जातोऽसि, धिग्मे जन्म च जीवितम्॥

Verse 39

नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः

नृलोकेऽत्र नार्यास्तस्या वरैवाजननी स्फुटम्। या भर्त्रा विमानीता, तस्याः पुत्रः कथं गुणवान्॥

Verse 40

पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः

पिङ्गेयं कृतपुण्या वै, यस्याः पुत्रा महागुणाः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः, सर्वत्र गुणतः पूजिताः॥

Verse 41

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

Verse 42

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

Verse 43

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

Verse 44

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

Verse 45

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

Verse 46

प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्

यथा रात्रौ जनाः खद्योतं दीपवत् स्थितं प्रपश्यन्ति, तथा त्वया यत् ‘सारम्’ इति मन्यते—तस्यापि असारतां शृणु।

Verse 47

एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते

एवंविधं हि मानुष्यं गर्भादारभ्य कष्टदम्; अस्थिपट्ट-तुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यन्त्रितम्।

Verse 48

रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके

रक्तमांसमलालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्; केशरोमतृणच्छन्नं सुवर्णत्वक्सुधौतकम्।

Verse 49

वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते

वदनैकमहाद्वारं षड्गवाक्षविभूषितम्; ओष्ठद्वयकपाटं च तथा दन्तार्गलान्वितम्।

Verse 50

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते; एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने।

Verse 51

गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च

तत्र तस्य गुणत्रयमयी प्रकृतिः भार्या; तत्रैव बोधोऽहंकारः कामश्च, क्रोधलोभादयश्च सन्ति।

Verse 52

अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः

हा कष्टम्—अस्य न स्वकीयान्येवापत्यानि; एवं मूढः प्रवर्तते। तस्य यः यः यथा मोहः, तथा तं तत्त्वतः मत्तः शृणु।

Verse 53

स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति

यस्य देहस्रोतांसि सततं गिरेरिव प्रस्रवन्ति; तथापि कफमूत्रादिभिः पूरितस्य देहस्य कृते स मुह्यति।

Verse 54

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

सर्वाशुचिनिधानस्य अस्य शरीरस्य शुचिर् एकप्रदेशोऽपि न विद्यते; विण्मूत्रपूर्णदृतेरिव।

Verse 55

स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः

स्वदेहस्रोतांसि स्पृष्ट्वा मृत्तोयैः करः शोध्यते; तथापि अशुचिभाण्डेऽस्मिन् देहे नरः कथं न विरज्यति?

Verse 56

कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्

कायः सुगन्धतोयादिभिरपि यत्नेन सुसंस्कृतो न स्वभावं जहाति—नामितमपि श्वपुच्छमिव।

Verse 57

स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते

स्वदेहाशुचिगन्धेनापि यो नरः विरज्यते न, तस्य विरागहेतुः किमन्यदुपदिश्यते?

Verse 58

गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति

गन्धलेपापनोदार्थं देहशौचं प्रकीर्तितम्; तयोर्द्वयोरपगमे पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति।

Verse 59

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

गङ्गातोयैः समस्तैर्मृद्भारैश्च पर्वतोपमैः; आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति।

Verse 60

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति; स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति?

Verse 61

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

अन्तर्भावेन प्रदुष्टस्य पुरुषस्य हुताशनं प्रविशतोऽपि न स्वर्गः, न च मोक्षः; केवलं देहस्य परमं निर्दहनमेव भवति।

Verse 62

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा

भावशुद्धिरेव परं शौचं, सा सर्वकर्मसु प्रमाणम्। अन्यथा भावविपर्यासात् कांता दुहितेव आलिङ्ग्यते, दुहिता चान्येव।

Verse 63

अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

पुत्रः स्तनं अन्यथैव चिन्तयति, पतिश्चान्यथा। तस्मात् चित्तं विशोधयेत्; किमन्यैर्बाह्यशोधनैः?

Verse 64

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विन्दति। ज्ञानामलाम्भसा अविद्यामलं धौति, सद्वैराग्यमृदा पुनः स्थैर्यं लभते।

Verse 65

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगन्धैः शोधनं यस्य आवश्यकम्। एवं शरीरं हि निसर्गादशुचि—इति विद्वांसो विदुः।

Verse 66

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

Verse 67

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

Verse 68

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

Verse 69

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

Verse 70

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

Verse 71

गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्

गर्भकुम्भे यथा क्षिप्तः स जठराग्निना पच्यते। अग्निवर्णसूचीभिरिव दुःखैर्निरन्तरं विद्धो भवति॥

Verse 72

यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्

यत् किञ्चिद्दुःखं प्राणिनो जायते, तदेव गर्भेऽष्टगुणं भवति। इत्येतद्गर्भदुःखं प्राणिनां परिकीर्तितम्॥

Verse 73

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः। तत्रावस्थितस्य सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्॥

Verse 74

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा

मृतोऽहं पुनर्जातोऽस्मि, जातोऽहं पुनर्मृतः। नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि नान्यथा॥

Verse 75

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

अधुना जातमात्रोऽहं संस्कारवशमागतः। अतः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न सम्भवेत्॥

Verse 76

अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्

अहं हरेर्ज्ञानं मोक्षप्रदं संसारनिवर्तकं अध्येष्यामि। इति सञ्चिन्तयन् स मोक्षोपायं विचिन्तयन् तत्रैव निमग्नोऽवतस्थे।

Verse 77

गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

गर्भदुःखात् कोटिगुणं दुःखं जातस्य जायते। गर्भवासे या स्मृतिरासीत्तां जातः सन् प्रणश्यति।

Verse 78

स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः

बाह्यवायुस्पर्शमात्रेण मूढता जायते। संमूढस्य च स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं पुनः संजायते।

Verse 79

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि

स्मृतिभ्रंशात् ततः पूर्वकर्मवशेन च। तस्मिन् एव जन्मनि जन्तोः रतिः तूर्णं संजायते।

Verse 80

रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्

रागरञ्जितो मूढश्चायं लोकः अकार्ये प्रवर्तते। तत्र नात्मानं जानाति न परं न च दैवतम्।

Verse 81

न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे

न शृणोति परं श्रेयः, सति चक्षुषि न पश्यति। समे पथि समैः सार्धं गच्छन्नपि पदे पदे स्खलतीव॥

Verse 82

सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः

सत्यां बुद्धौ न जानाति, बोध्यमानो बुधैरपि। तेन संसारे क्लिश्यते, रागमोहवशानुगः॥

Verse 83

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः। तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्॥

Verse 84

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन् सर्वकर्मार्थसाधके। न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस् तदत्र परमद्भुतम्॥

Verse 85

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद् बाल्ये दुःखं महत्पुनः। इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन॥

Verse 86

दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि

दन्तोत्थाने महद्दुःखं भवति, तथा मौलव्याधिना शिरोरोगेण च पीडा। नानाविधैर्बालरोगैः क्लेशो जायते, बालग्रहैश्चापि संतापः।

Verse 87

तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्

तृड्भुभुक्षाभ्यां परीताङ्गो बालः क्वचित् तिष्ठति रारटन्। मोहात् स विण्मूत्रभक्षणादिकं च समाचरेत्।

Verse 88

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः। अक्षराध्ययनाद्यैश्च गुरोः शासनतोऽपि दुःखं स्यात्।

Verse 89

प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने

प्रमत्तेन्द्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात्। रागोद्वृत्तस्य सततं यौवने सौख्यं कुतः भवेत्।

Verse 90

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहात् रक्तस्य जायते। मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्।

Verse 91

न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

कामाग्निना परिखिन्नो जनो रात्रौ निद्रां न लभते। दिवापि अर्थोपार्जनचिन्तया व्याकुलचित्तः कुतः सुखं प्राप्नुयात्॥

Verse 92

नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्

नारीषु अनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च, मैथुनजं सुखं विण्मूत्रोत्सर्गसदृशं स्मृतम्॥

Verse 93

सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

सन्मानस्यापमानेन, इष्टसङ्गमस्य वियोगेन च अनुगमनम्। यौवनं जरया ग्रस्तं; क्व सुखमनुपद्रवम्॥

Verse 94

वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः

वलीपलितचिह्नितकायः शिथिलीकृतविग्रहः। सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरया जर्जरीकृतः॥

Verse 95

स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्

स्त्रीपुंसोः यौवनरूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा, तदेव जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्॥

Verse 96

जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबान्धवैः । अशक्तत्वाद् दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते ॥

Verse 97

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद् युवा धर्मं समाचरेत् ॥

Verse 98

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः ॥

Verse 99

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः

तस्माद् व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यान्ति देहे दुःखान्यनेकशः ॥

Verse 100

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत् कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन् देहे प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 101

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

तत्रैकः कालसंयुक्तोऽनिवार्यः परिकीर्तितः । शेषास्त्वागन्तवो ज्ञेयाः; ये त्विहागन्तवः प्रोक्तास्ते भेषजैः प्रशाम्यन्ति ॥

Verse 102

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । व्याधयः शस्त्रपीडाश्च सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा ॥

Verse 103

विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्

विषाण्यभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । सर्परोगादिभिः पीडितो धन्वन्तरिरपि स्वयम् ॥

Verse 104

स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः

कालप्राप्तं हि देहिनं स्वस्थीकर्तुं न शक्यते । नैषधं न तपो मन्त्राः न मित्राणि न बान्धवाः ॥

Verse 105

शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः

कालेन पीडितं नरं परित्रातुं शक्नुवन्ति महात्मानः । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धाः परं धीराः ॥

Verse 106

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम् ॥

Verse 107

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च ॥

Verse 108

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः ॥

Verse 109

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः ॥

Verse 110

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्मभिः ॥

Verse 111

तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा

तस्य आयुषः अर्धं रात्रिरेव मृत्युरूपिणी हरति। शिष्टं च बाल्ये बालभावमोहेन, वार्धके च जरया तथा नश्यति।

Verse 112

वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा

विंशतिवर्षाणि धर्मकामार्थवर्जितानि व्यतीतानि। आगन्तुकैश्च भवैः पुंसां व्याधिशोकैश्च नानाविधैः क्षीयते।

Verse 113

ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्

तत्रापि हि किञ्चिदर्धं ह्रियते; यच्छेषं तदेव जीवितं नाम। जीवितान्ते च महाघोरं मरणमवाप्नुयात्।

Verse 114

जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया

कर्मवशात् मृतः पुनरपि योनिकोटीषु जायते। पुंसां देहभेदेन यः वियोगो मरणं, स कर्मसंख्याबलेन भवति।

Verse 115

मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु

एतदेव मरणं विनिर्दिष्टं, न तु परमार्थतः नाशः। महातमःप्रविष्टस्य मर्मच्छेदे सति यदवस्था सा।

Verse 116

यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः

यज्जन्तोर्मरणरूपं दुःखं तस्येह लोके क्वचिदपि नोपमा विद्यते। तस्मिन् तीव्रशोके सुदुःखितः ‘हा तात! हा मातः! हा कान्ते!’ इति क्रन्दति।

Verse 117

मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

मण्डूक इव सर्पेण यथा गीर्यते तथा मृत्युना जनो गीर्यते। केनचिद्बान्धवैः संपरित्यक्तः, प्रियैस्तु परिवारितः।

Verse 118

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः

दीर्घमुष्णं निःश्वसन्, मुखं परिशुष्यत्, खट्वायाश्चतुरन्तेषु मुहुर्मुहुः परिवर्तते।

Verse 119

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

संमूढो हस्तपादावितस्ततः क्षिपति। खट्वातो भूमिं वाञ्छति, भूमेः खट्वां पुनः, पुनर्भूमिमेव।

Verse 120

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपित एव च। शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः सलिलं याचमानो भवति।

Verse 121

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः

चिन्तयन् स्ववित्तानि—“कस्यैतानि मृते मयि” इति—निहितनिधीनिव पञ्चावटान् खनन्, कालपाशेन कर्षितो भवति।

Verse 122

म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

पश्यतामेव जनानां गले घुर्घुररावं कुर्वन् स म्रियते; जीवस्तु तृणजलूकेव देहाद् देहं क्रमात् विशति।

Verse 123

संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः

उत्तरमंशं संप्राप्य पूर्वकं देहं त्यजति; विवेकिनां तु मरणात् अपि प्रार्थनादुःखम् अधिकं भवति।

Verse 124

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः

क्षणिकं मरणदुःखम्, अनन्तं प्रार्थनाकृतम्; एतदधुना मया ज्ञातं, यतो मे गुरुरपि मृतोऽभवत्।

Verse 125

न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्

तस्मात् परं भूयः न प्रार्थयेत्; तृष्णा लाघवकारणम्। आदौ दुःखं तथा मध्ये, अन्त्ये च दारुणं दुःखम्।

Verse 126

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

निसर्गादेव सर्वभूतानां दुःखपरम्परा प्रवर्तते। सर्वरोगेषु च क्षुधा व्याधीनां श्रेष्ठतमा स्मृता॥

Verse 127

स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी

साऽपि क्षुधा अन्नौषधिलेपैः क्षणमात्रं प्रशाम्यति। क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी॥

Verse 128

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे

तयैव क्षुधया अभिभूतो नरः यथान्यैर्व्याधिभिः तथा म्रियते। मम गृहे तु राज्ञोऽभिमानमात्रमेव विद्यते॥

Verse 129

सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्

मम सर्वमाभरणं भारः, सर्वमालेपनं निरर्थकम्। सर्वं प्रलापितं गीतं च नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्॥

Verse 130

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया

इत्येवं राज्यसम्भोगैः विचारतः सौख्यं कुतः। नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया॥

Verse 131

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्

प्रायेण श्रीमदालेपेन नहुषादयो महानृपाः स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः; केवलया श्रिया कः खलु सुखं सम्यग् विन्दते?

Verse 132

उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते

देवानाम् उपर्युपरि परस्परातिशयेन स्थितिः; नरैः स्वर्गे पुण्यफलम् उपभुज्यते, किन्तु मूलच्छेदेनैव भुज्यते।

Verse 133

न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ

न च तत्रान्यत् कर्म क्रियते—एष दोषः सुदारुणः; छिन्नमूलतरुरिवावशः क्षितौ पतति।

Verse 134

पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः

पुण्यमूलक्षये तद्वत् दिवौकसः पतन्ति; अतः विचारतः स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति नित्यं सौख्यम्।

Verse 135

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धमेव—किं तत्र वर्ण्यते? स्थावरेष्वपि दुःखानि दावाग्निहिमशोषणादीनि।

Verse 136

कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना

कुठारैस्तीव्रं छेदनं, वल्कलानां तक्षणं च; चण्डवायुनाऽपि पर्णशाखाफलानां पातनं भवति।

Verse 137

अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्

वन्यैर्गजैश्च देहिभिश्च सततमपमर्दः; सर्पाणां तु तृष्णाबुभुक्षाक्लेशः, क्रोधश्च दारुणं दुःखं भवति।

Verse 138

दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः

लोके दुष्टानां घातनं, केषाञ्चित् पाशेन निबन्धनं च; एवं हे मातः, सरीसृपाणां दुःखं मुहुर्मुहुः।

Verse 139

अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्

कीटादीनामकस्माज्जन्ममरणं तथाविधं; मृगपक्षिणां तु वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं भवति।

Verse 140

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

महता क्षुत्तृट्क्लेशेन मृगाः सदा संत्रस्ताः; पशुनागनिकायानां यानि दुःखानि, तानि च शृणु।

Verse 141

क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्

क्षुत्-तृष्णा-शीतादिभिर्दमनं, वध-बन्धन-ताडनं च; नासाप्रवेधनं, सततत्रासः, प्रतोदाङ्कुशाभ्यां ताडनं च।

Verse 142

वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्

वेणು-कुन्तादि-निगडैः, मुद्गराङ्कुश-ताडनैः; भारोद्वहन-संक्लेशः, शिक्षायुद्धादि-पीडनं च।

Verse 143

आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता

आत्मयूथवियोगश्च, वने च नयनादिक-नाशः; दुर्भिक्षं, दुर्भगत्वं, मूर्खत्वं, दरिद्रता च।

Verse 144

अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः

अधरोत्तरभावश्च, मरणं राष्ट्रविभ्रमः; अन्योन्याभिभवाद् दुःखम्, अन्योन्यातिशयात् पुनः।

Verse 145

अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्

अनित्यता प्रभावाणाम्, उच्छ्रयाणां च पातनम्; इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद् व्याप्तं चराचरम्।

Verse 146

निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा

तस्माद् निरयादिमनुष्यान्तं सर्वं त्यजेद् बुधः। अन्यथा स्कन्धात् सकन्धं भारं नयन् विश्रामं मन्यते॥

Verse 147

तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्

तद्वत् सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति। एवमेतज्जगत् सर्वम् अन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्॥

Verse 148

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात्। निर्वेदाच्च विरागः स्याद् विरागाज्ज्ञानसम्भवः॥

Verse 149

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात्। नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्॥

Verse 150

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः। शृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः॥

Verse 151

अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्

अविद्यायानमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम् ॥

Verse 152

मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्

मोहान्धकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम् ॥

Verse 153

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचन्ति न प्रदुष्यन्ति तद्विदः ॥

Verse 154

न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन

न च बिभ्यति केषाञ्चिन्नास्य बिभ्यति केचन ॥

Verse 155

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम् ॥

Verse 156

पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च

पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि फलानि च; केचन चतुर्वर्णानि, अन्यानि त्रि-द्वि-एकवर्णानि च।

Verse 157

सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

तत्र पादपाः सृजन्तः सदा, प्रसार्य शाखाः, तद्वनं व्याप्य तिष्ठन्ति।

Verse 158

सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे

तत्र सत्याः सप्त स्त्रियः वसन्ति; ऊर्ध्वमुख्यः सन्तः भानुमतीव दीप्तिमन्तो भवन्ति। प्रजाभ्यः रसान् ऊर्ध्वं आददते; तासां तत्त्वं यथावत् कः वर्णयितुं शक्नुयात्?

Verse 159

सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा

अत्र सप्तैव गिरयः सन्ति, यैर्भुवनत्रयं धृतम्; सप्त नद्यः सरितश्च, ब्रह्मवारिवहाः सदा।

Verse 160

तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः

तेजः, अभयदानत्वम्, अद्रोहः, कौशलं तथा; अचापल्यम्, अक्रोधः, प्रियवादश्च सप्तमः।

Verse 161

इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः

इत्येते गिरयो ज्ञेयाः विद्या-वने तस्मिन् स्थिताः—दृढनिश्चयः, तथा भासा, समता, निग्रहः, गुणश्च।

Verse 162

निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी

अत्र निर्ममत्वं तपश्च; सन्तोषः सप्तमो ह्रदः। भगवद्गुणविज्ञानात् भक्तिः स्यात्—सा प्रथमा नदी।

Verse 163

पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा

पुष्पादिपूजा द्वितीया; तृतीया प्रदक्षिणा। चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा; पञ्चमी ईश्वरार्पणा।

Verse 164

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता; सप्तमी सिद्धिरेव च। अत्र सप्त नद्यः कथिताः ब्रह्मणा परमेष्ठिना।

Verse 165

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिन्द्रो वरुण एव च—इमेऽत्र नामतः कीर्तिताः।

Verse 166

धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे

धनदश्च कुबेरोऽपि ध्रुवादिसप्तकान् इमान् समर्चयति। तत्र वैकुण्ठसमुपह्वरे नदीनां संगमो भवति।

Verse 167

आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे

आत्मतृप्ताः शान्ता दान्ताश्च परात्परं परमं पदं यान्ति। केचिदिव द्रुमाः, केचित् स्त्रियः, केचित् तत्त्वविदोऽपरे।

Verse 168

सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च

केचिदाहुः—सप्तैव सरितोऽत्र, ज्ञानवित्तमाः। अत्रानपेतव्रतकामोऽहं ब्रह्मचर्यं च चरामि।

Verse 169

ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम

तत्र ब्रह्मैव समिधो ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः। आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म—ब्रह्मचर्यमिदं मम।

Verse 170

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्

एतादृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं बुधा विदुः। गुरुं च शृणु मे, मातः—स मे विद्याप्रदोऽभवत्।

Verse 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

एक एव शास्ता, नास्ति द्वितीयः शास्ता। स हृदि नित्यं स्थित्वा पुरुषं प्रशास्ति। तेनाभियुक्तोऽहं प्रणवादिवोदकं यथा प्रेरितं तथा नियुक्तः सम्यगाचरामि।

Verse 172

एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव

एक एव गुरुः, नास्ति तथा द्वितीयः। हृदि स्थितं तमेवाहं नृणां प्रति ब्रवीमि। यं गुरुमवमान्य मुकुन्दं सर्वे दानवाः पराभूताः।

Verse 173

एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति

एक एव बन्धुः, नास्ति ततो द्वितीयः। हृदि स्थितं तमेवाहमनुब्रवीमि। तेनानुशिष्टा बन्धुमन्तः सप्तर्षयः सप्तैव दिवि प्रभान्ति।

Verse 174

ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्

ब्रह्मचर्यं सम्यक् संसेव्य, इदानीं गार्हस्थ्यं मे यथावद् शृणु। पत्नी मे प्रकृतिरूपा, तथापि तच्चित्तोऽहं कदाचन न भवामि।

Verse 175

मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्

सा सदा मच्चित्ता, हे मातः, मम सर्वार्थसाधनी। घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् च श्रोत्रं च पञ्चमम्—एतानि करणानि प्रवर्तन्ते।

Verse 176

मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्

मनो बुद्धिश्च सप्तैते मम पावकाः प्रदीप्यन्ते। गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पञ्चमम्—एते तेषां विषयाः॥

Verse 177

मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्

एतत् मन्तव्यमथ बोद्धव्यं—सप्तैताः समिधो मम। नारायणध्यानतो यद् हुतं, तत् नारायणः स्वयमेव भुङ्क्ते॥

Verse 178

एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः

एवंविधेन यज्ञेन तमीश्वरं यजाम्यहम्। अकामयानस्य सर्वकामः सिध्यति, अद्विषाणस्य सर्वदोषाः प्रणश्यन्ति॥

Verse 179

न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्

मम स्वभावेषु लेपाः न भवन्ति—पुष्करपत्रे तोयबिन्दुरिव। नित्ये स्थितस्य मम अनित्याः न जायन्ते; बहुभावान् विकारमात्रान् निरीक्षमाणस्य॥

Verse 180

न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

कर्मसु वर्तमानस्य भोगजालं न सज्जते। दिवि सूर्यस्य मयूखजालमिव—न लिप्यते न च बद्ध्यते॥

Verse 181

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव। अहं त्वामपि तत्पदं नेष्यामि यन्न क्रतुशतैरपि प्राप्यते॥

Verse 182

इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्

इति पुत्रवचः श्रुत्वा सा माता विस्मिता बभूव। चिन्तयामास—यदि एवं मम सुतो दृढं विद्वान्॥

Verse 183

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम्। इत्यादि चिन्तयन्त्यां च रजन्यां भगवान् हरिराविरभूत्॥

Verse 184

प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः

तस्य तैर्वाक्यैः प्रहृष्टो विस्मितश्च भगवान् प्रादुरास। मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शङ्खचक्रगदाधरः॥

Verse 185

जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः

जगदुद्भासयन् भासा सूर्यकोटिसमप्रभः। ततः निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमा अश्रुद्गदः॥

Verse 186

मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे

अथ धीमान् ऐतरेयः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः कृत्वा प्रभुं तुष्टुवे स्तुतिभिः।

Verse 187

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च॥

Verse 188

नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये। आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये॥

Verse 189

आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये

आत्मानन्दानुरुद्धाय सम्यक्त्यक्तोर्मये नमः। हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तशक्तये॥

Verse 190

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह। अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः॥

Verse 191

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

यस्मिन्निदं जगत्सर्वं स्थितं यतश्च जायते । येन तिष्ठत्यपैत्यन्ते मृन्मयेष्विव मृज्जातिः । तस्मै ते ब्रह्मणे नित्यं नमो नम इति स्मरे ॥

Verse 192

यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्

यं न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥

Verse 193

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशबद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु ते तद्दृष्टपदेन यान्ति ॥

Verse 194

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम् ॥

Verse 195

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजन्ति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे ॥

Verse 196

ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये। सकलसात्वतश्रेष्ठनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलैः परिष्कृतचरणारविन्दयुगलाय परमपरमेष्ठिने नमस्ते॥

Verse 197

तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

तवाग्निरास्यं वसुधा पादयुग्मं नभः शिरश्चन्द्ररवी च नेत्रे। समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते॥

Verse 198

जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे

जन्मानि तावन्ति न सन्ति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम्। भूतानि यावन्ति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे॥

Verse 199

संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश

संपच्छिलानां हिमवन्महेन्द्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक्। देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्ता च संपन्महती तथेश॥

Verse 200

न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः

न सन्ति ते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः। भूत्वा मया येषु न जन्तवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः॥