Adhyaya 32

Verse 1

नारद उवाच । श्रुत्वैतं संस्तवं दैत्यः संघुष्टं देवबंदिभिः । सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्

नारद उवाच—एतं संस्तवं देववन्दिभिः संघुष्टं श्रुत्वा दैत्यः ब्रह्मणो वाक्यं सस्मार; बालादुपस्थितो वध इति।

Verse 2

श्रुत्वा स क्लिन्नसर्वांगो द्वाःस्थं राजा वचोऽब्रवीत् । अमात्यान्द्रष्टुमिच्छामि शीघ्रमानय मा चिरम्

तत् श्रुत्वा स राजा क्लिन्नसर्वाङ्गो द्वाःस्थं वचोऽब्रवीत्—अमात्यान् द्रष्टुमिच्छामि; शीघ्रम् आनय, मा चिरम्।

Verse 3

ततस्ते राजवचनात्कालनेमि मुखागताः । प्राह तांस्तारको दैत्यः किमिदं वो विचेष्टितम्

ततः ते राजवचनात् कालनेमिमुखमागताः। तान् तारको दैत्यः प्राह—किमिदं वो विचेष्टितम्?

Verse 4

यैः शत्रुसंभवा वार्ता कापि न श्रीवितस्त्वहम् । मदिराकाममत्तानां मंत्रित्वं वो न युज्यते । हितं मन्त्रयते राज्ञस्तेन मंत्री निगद्यते

युष्माभिः शत्रुसंभवा वार्ता कापि न मे निवेदिता। मदिराकाममत्तानां मंत्रित्वं नोपपद्यते; यः राज्ञो हितमेव मन्त्रयति स एव मंत्री इति कथ्यते।

Verse 5

अमात्या ऊचुः । को जानाति सुरान्दीनान्दैत्यानामिति नो मतिः

अमात्या ऊचुः—देवा दुर्बला दैत्याश्च बलवन्त इति कः जानाति? एषा नः मतिः।

Verse 6

मा विषीद महाराज वयं जेष्यामहे सुरान् । बालादपि भयं किं वा लज्जायै चिंतितं त्विदम्

मा विषीद महाराज; वयं सुरान् जेष्यामहे। बालादपि भयं किं वा? लज्जार्थमेव किं त्विदं चिन्तितम्?

Verse 7

सर्वमेतत्सुसाध्यं च भेरी संताड्यतां दृढम् । ततो दैत्येन्द्रवचनात्संनाहजननी तदा

सर्वमेतत् सुसाध्यं; भेरी दृढं संताड्यताम्। ततः दैत्येन्द्रवचनात् तदा संनाहजननी समभवत्।

Verse 8

भृशं संताडिता भेरी कंपयामास सा जगत् । स्मरणाद्दैत्यराजस्य पर्वतेभ्यो महासुराः

भृशं संताडिता भेरी जगत् कम्पयामास। दैत्यराजस्य स्मरणादेव पर्वतेभ्यो महासुराः समाययुः।

Verse 9

निम्नगाभ्यः समुद्रेभ्यः पातालेभ्योंऽबरादपि । सहसा समनुप्राप्ता युगांतानलसप्रभाः

निम्नगाभ्यः समुद्रेभ्यः पातालेभ्यश्चाम्बरादपि । सहसैव समनुप्राप्ता युगान्तानलसन्निभाः ॥

Verse 10

कोटिकोटिसहस्रैस्तु परार्धैर्दशभिः शतैः । सेनापतिः कालनेमिः शीघ्रं देवानुपाययौ

कोटिकोटिसहस्रैस्तु परार्धैर्दशभिः शतैः । सेनापतिः कालनेमिः शीघ्रं देवानुपाययौ ॥

Verse 11

चतुर्योजनविस्तीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते । रथे स्थितो मनाग्दीनस्तारकः समदृश्यत

चतुर्योजनविस्तीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते । रथे स्थितो मनाग्दीनस्तारकः समदृश्यत ॥

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे पार्थ क्रुद्धैः स्कन्दस्य पार्षदैः । प्राकारः पातितः सर्वो भग्नान्युपवनानि च

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ क्रुद्धैः स्कन्दस्य पार्षदैः । प्राकारः पातितः सर्वो भग्नान्युपवनानि च ॥

Verse 13

ततश्चचाल वसुधा देवी सवनकानना । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्

ततश्चचाल वसुधा देवी सवनकानना । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम् ॥

Verse 14

तमोभूतं जगच्चसीद्गृध्रैर्व्याप्तं नभोऽभवत् । ततो नानाप्रहरणं प्रलयांबुदसन्निभम्

तमसा जगदाच्छन्नं, गृध्रैर्व्याप्तं नभोऽभवत् । ततः प्रादुरभून्नानाप्रहरणाकुलं, प्रलयाम्बुदसन्निभम् ॥

Verse 15

कालनेमिमुखं पार्थ अदृश्यत महद्बलम् । तद्धि घोरमसंख्येयं जगर्ज विविधा गिरः

कालनेमिमुखं पार्थ, महद्बलमदृश्यत । तद्धि घोरमसंख्येयं, जगर्ज विविधा गिरः ॥

Verse 16

अभ्यद्रवद्रणे देवान्भगवंतं च शंकरम् । विनदद्भिस्ततो दैत्यैन्देवानीकं महायुधैः

अभ्यद्रवद्रणे देवान् भगवन्तं च शंकरम् । विनदद्भिस्ततो दैत्यैर्देवानीकं महायुधैः ॥

Verse 17

पर्वतैश्च शतघ्नीभिरायसैः परिधैरपि । क्षणेन द्रावितं सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत

पर्वतैश्च शतघ्नीभिरायसैः परिधैरपि । क्षणेन द्रावितं सर्वं, विमुखं चाप्यदृश्यत ॥

Verse 18

असुरैर्वध्यमाने तु पावकैरिव काननम् । अपतद्दावभूमिष्ठ महाद्रुमवनं यथा

असुरैर्वध्यमाने तु पावकैरिव काननम् । अपतद्दावभूमिष्ठं महाद्रुमवनं यथा ॥

Verse 19

ते भिन्नास्थिशि रोदेहाः प्राद्रवंत दिवौकसः । न नाथमध्यगच्छंत वध्यमाना महासुरैः

ते भिन्नास्थिशिरोदेहाः प्राद्रवन् दिवौकसः। महासुरैर्वध्यमानाः न नाथं समवाप्नुयुः॥

Verse 20

अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वाः पुरंदरः । आश्वासयन्नुवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्

अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा पुरन्दरः। आश्वासयन् उवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्॥

Verse 22

एष कालानलप्रख्यो मयूरं समुपस्थितः । रक्षिता वो महासेनः कथं भीतिस्तथापि वः

एष कालानलप्रख्यो मयूरारूढः समुपस्थितः। रक्षिता वो महासेनः कथं भीतिस्तथापि वः॥

Verse 23

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवोकसः । दानवान्प्रत्ययुध्यंत शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः। शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयं दानवान् प्रत्ययुध्यत॥

Verse 24

कालनेमिर्महेन्द्रेण संयुगे समयुज्यत । सहस्राक्षौहिणीयुक्तो जंभकः शंकरेण च

कालनेमिर्महेन्द्रेण संयुगे समयुज्यत। सहस्राक्षौहिणीयुक्तो जंभकः शंकरेण च॥

Verse 25

कुजंभो विष्णुना चैव तावत्य क्षौहिणीवृतः । अन्ये च त्रिदशाः सव मरुतश्च महाबलाः

कुजम्भोऽपि विष्णुना सह तावत्याः क्षौहिण्या परिवृतः समभवत्। अन्येऽपि सर्वे त्रिदशा महाबला मरुतश्च समं समाययुः॥

Verse 26

प्रत्ययुध्यंतं दैत्येंद्रेः साध्याश्च वसुभिः सह । ततो बहुविधं युद्धं कालनेमिर्विधायच

दैत्येन्द्रं प्रत्ययुध्यन्तः साध्याः वसुभिः सह समरे प्रववृते। ततः कालनेमिरपि नानाविधं युद्धं मायाभिश्च व्यधात्॥

Verse 27

उत्सृज्य सहसा पार्थ ऐरावणशिरःस्थितः । स तु पादप्रहारेण मुष्टिना चैव तं गजम्

अथ सहसा उत्सृज्य पार्थः ऐरावणशिरःस्थितः। स पादप्रहारेण मुष्टिना च तं गजं ताडयामास॥

Verse 28

शक्रं च चघ्ने विनदन्पेततुस्तावुभौ भुवि । ततः शक्रं समादाय कालनेमिर्विचेतसम्

शक्रं च विनदन् स ताडयामास; तावुभौ भुवि पेततुः। ततः कालनेमिः विचेतसं शक्रं समादाय जग्राह॥

Verse 29

रथमाश्रित्य भूयोपि तारकाभिमुखो ययौ । अथ क्रुद्धं तदा देवैः सहसा चांतकादिभिः

पुनः रथम् आश्रित्य स तारकाभिमुखो ययौ। अथ देवाः क्रुद्धाः सहसा अन्तकादिभिः सह प्रत्युद्ययुः॥

Verse 30

ह्रियते ह्रियते राजा त्राता कोऽपि न विद्यते । एतस्मिन्नंतरे शर्वं पिनाकधनुषश्च्युतैः

“ह्रियते ह्रियते राजा, त्राता कोऽपि न विद्यते” इति वदत्सु, तस्मिन्नन्तरे शर्वः पिनाकधनुषः सायकान् मुमोच।

Verse 31

भयं त्यजत भद्रं वः शुराः शस्त्राणि गृह्णत । कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा च काचिद्व्यथास्तु वः

भयं त्यजत, भद्रं वः; शूराः शस्त्राणि गृह्णत। विक्रमे बुद्धिं कुरुध्वं, मा च काचिद्व्यथा भवताम्॥

Verse 32

किमेतेन महेन्द्रेण मया युध्यस्व दानव । वीरंमन्य सुदुर्बुद्धे ततो ज्ञास्यसि वीरताम्

किमेतेन महेन्द्रेण? मया युध्यस्व दानव। वीरंमन्य सुदुर्बुद्धे, ततो ज्ञास्यसि वीरताम्॥

Verse 33

कानेमिरुवाच । नग्नेन सह को युध्येद्धतेनापि च येन वा । शंसत्सु दैत्यवीराणामुपहासः प्रजायते

कानेमिरुवाच—नग्नेन सह को युध्येत, हतेनापि च येन वा? शंसत्सु दैत्यवीराणाम् उपहासः प्रजायते॥

Verse 34

आत्मनस्तु समं किंचिद्विलोक्य सुदुर्मते । तदाकर्ण्य च सावज्ञं वचः शर्वो विसिष्मिये

आत्मनस्तु समं किंचिद्विलोक्य, हे सुदुर्मते, तदाकर्ण्य च सावज्ञं वचः शर्वो विसिष्मिये॥

Verse 35

ततः कुमारः सहसा मयूरस्थोऽभ्यधावत । कुजंभं सानुगं हत्वा वासुदेवोप्यधावत

ततः कुमारः सहसा मयूरारूढोऽभ्यधावत्। कुजम्भं सानुगं हत्वा वासुदेवोऽप्यधावत्॥

Verse 36

ततो हरिः स्कंदमाह किमेतेन तव प्रभो । दैत्याधमेन पापेन मुहूर्तं पश्य मे बलम्

ततो हरिः स्कन्दमाह—किमेतेन तव प्रभो। दैत्याधमेन पापेन मुहूर्तं पश्य मे बलम्॥

Verse 37

एवमुक्त्वा निवार्यैनं केशवो गरुडस्थितः । शार्ङ्गकोदंडनिर्मुक्तैर्बाणैर्दैत्यमवाकिरत्

एवमुक्त्वा निवार्यैनं केशवो गरुडस्थितः। शार्ङ्गकोदण्डनिर्मुक्तैर्बाणैर्दैत्यमवाकिरत्॥

Verse 38

स तैर्बाणैस्ताड्यमानो वज्रैरिव महासुरः । विमुच्य वासवं क्रुद्धो बाणांस्तान्व्यधमच्छरैः

स तैर्बाणैस्ताड्यमानो वज्रैरिव महासुरः। विमुच्य वासवं क्रुद्धो बाणांस्तान्व्यधमच्छरैः॥

Verse 39

यान्यान्बाणान्हरिर्दिव्यानस्त्राणि च मुमोच ह । निवारयति दैत्यस्तान्प्रहसंल्लीलयैव च

यान्यान्बाणान्हरिर्दिव्यानस्त्राणि च मुमोच ह। निवारयति दैत्यस्तान्प्रहसँल्लीलयैव च॥

Verse 40

ततः कौमोदकीं गृह्य क्षिप्रकारी जनार्दनः । मुमोच सैन्यनाथाय सारथिं च व्यचूर्णयत्

ततः क्षिप्रकारी जनार्दनः कौमोदकीं गदां गृहीत्वा सैन्यनाथाय प्राक्षिपत्, सारथिं च व्यचूर्णयत्।

Verse 41

ततो रथादवप्लुत्य विवृत्य वदनं महत् । गरुडं चंचुनादाय स विष्णुं क्षिप्तवान्मुखे

ततो रथादवप्लुत्य महद्वदनं विवृत्य, गरुडं चञ्चुनादाय स विष्णोर्मुखे क्षिप्तवान्।

Verse 42

ततोऽभूत्सर्वदेवानां विमोहो जगतामपि । चचाल वसुधा चेलुः पर्वताः सप्त चार्णवाः

ततोऽभूत्सर्वदेवानां जगतामपि विमोहः; वसुधा चचाल, पर्वताः चेलुः, सप्त चार्णवाः क्षोभमाययुः।

Verse 43

कालनेमिर्नश्चैव प्रानृत्यत महारणे । असंमूढस्ततो विष्णुस्त्वराकाल उपस्थिते

महारणे कालनेमिरपि नष्टः, प्रानृत्यत इव पतन् व्यतिष्ठत; ततोऽसंमूढो विष्णुस्त्वराकाले उपस्थिते क्षणात् प्रववृते।

Verse 44

कुक्षिं विदार्य चक्रेण भास्करोऽभादिवोदितः । बहिर्भूतो हरिश्चैनं महोयित्वा स्वनिन्दया

चक्रेण कुक्षिं विदार्य हरिर्नवोदित इव भास्करः प्राभात्; बहिर्भूत्वा च स्वनिन्दया तं महोयित्वा न्यपातयत्।

Verse 45

पातालस्य तलं निन्ये तत्र शिश्ये स काष्ठवत् । ततश्चक्रेण दैत्यानां निहता दशकोट्यः

स पातालस्य तलं निन्ये, तत्र काष्ठवत् अचेष्टः शिश्ये। ततश्चक्रेण दैत्यानां दशकोट्यः सम्यग् निहताः॥

Verse 46

प्रमोदितास्तथा देवा विमोहास्तत्क्षणाद्बभुः । ततःशर्वस्तमालिंग्य साधुसाधु जनार्दन

देवाः प्रमोदिताः सन्तोऽपि तत्क्षणादेव विमोहं जग्मुः। ततः शर्वस्तमालिङ्ग्य ‘साधु साधु, जनार्दन’ इत्युवाच॥

Verse 47

त्वया यद्विहितं कर्म तत्कर्तान्यो न विद्यते । महिषाद्याः सुदुर्जेया देव्या ये विनिपतिताः

त्वया यद्विहितं कर्म, तत्कर्ता अन्यो न विद्यते। महिषाद्याः सुदुर्जेयाः, देव्या ये विनिपातिताः, तेऽपि महाबलाः शत्रवः॥

Verse 48

तेषामतिबलो ह्येष त्वया विष्णो विनिर्जितः । तारकामयसंग्रामे वध्यस्तेसौ जनार्दन

तेषामेषोऽतिबलः, त्वया विष्णो विनिर्जितः। तारकामयसंग्रामे वध्यस्तेऽसौ, जनार्दन॥

Verse 49

कंसरूपः पुनस्तेऽयं हंतव्योऽष्टमजन्मनि । एवं प्रशंसमानास्ते वासुदेवं जगद्गुरुम्

पुनरयं कंसरूपः, तेऽष्टमजन्मनि हन्तव्यः। एवं प्रशंसन्तस्ते वासुदेवं जगद्गुरुं स्तुवन्ति स्म॥

Verse 50

शस्त्रजालैर्लब्धसंज्ञान्दैत्यसैन्याननाशयत् । तानि दैत्यशरीराणि जर्जराणि महायुधैः

शस्त्रवृष्टौ पुनर्लब्धसंज्ञः स दैत्यसैन्यमनाशयत् । महायुधैस्तानि दैत्यदेहानि जर्जराणि विदारितानि चाभवन् ॥

Verse 51

अपतन्भूतले पार्थ च्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः । ततस्तद्दानवं सैन्यं हतनाथमभूत्तदा

अपतन्भूतले पार्थ छिन्नाभ्राणीव सर्वशः । ततस्तद्दानवं सैन्यं हतनाथमभूत्तदा ॥

Verse 52

देवैः स्कंदानुगैश्चैव कृतं शस्त्रैः पराङ्मुखम् । अथो क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैर्मुदायुतैः

देवैः स्कन्दानुगैश्चैव शस्त्रैः कृतं पराङ्मुखम् । अथो क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैर्मुदायुतैः ॥

Verse 53

संहतानि च सर्वाणि तदा तूर्याण्यवादयन् । अथ भग्नं बलं प्रेक्ष्य हतवीरं महारणे

संहतानि च सर्वाणि तदा तूर्याण्यवादयन् । अथ भग्नं बलं प्रेक्ष्य हतवीरं महारणे ॥

Verse 54

देवानां च महामोदं तारकः प्राह सारथिम् । सारथे पश्य सैन्यानि द्राव्यमाणानि मे सुरैः

देवानां च महामोदं दृष्ट्वा तारक आसारथिम् । सारथे पश्य सैन्यानि द्राव्यमाणानि मे सुरैः ॥

Verse 55

येस्माभिस्तृणवद्दृष्टाः पश्य कालस्य चित्रताम् । तन्मे वाहय शीघ्रं त्वं रथमेनं सुरान्प्रति

येऽस्माभिस्तृणवद्दृष्टाः पश्य कालस्य चित्रताम् । तस्मात् मे शीघ्रं वाहय त्वं रथमेनं सुरान्प्रति ॥

Verse 56

पश्यंतु मे बलं बाह्वोर्द्रवंतु च सुराधमाः । ब्रुवन्नेवं सारथिं स विधुन्वन्सुमहद्धनुः

पश्यन्तु मे बलं बाह्वोर्द्रवन्तु च सुराधमाः । इति ब्रुवन् सारथिं स विधुन्वन् सुमहद्धनुः ॥

Verse 57

क्रोध रक्तेक्षणो राजा देवसैन्यं समाविशत् । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा हरिः स्कंदमथाब्रवीत्

क्रोधरक्तेक्षणो राजा देवसैन्यं समाविशत् । तमागच्छन्तं दृष्ट्वा हरिः स्कन्दमथाब्रवीत् ॥

Verse 58

कुमार पश्य दैत्येंद्रं कालं यद्वद्युगात्यये । अयं स येन तपसा घोरेणाराधितः शिवः

कुमार पश्य दैत्येन्द्रं कालं यद्वद्युगात्यये । अयं स येन तपसा घोरेणाराधितः शिवः ॥

Verse 59

अयं स येन शक्राद्याः कृता मर्काः समार्बुदम् । अयं स सर्वशस्त्रैगैर्योऽस्माभिर्न जितो रणे

अयं स येन शक्राद्याः कृता मर्काः समार्बुदम् । अयं स सर्वशस्त्रैर्गैर्योऽस्माभिर्न जितो रणे ॥

Verse 60

नावज्ञया प्रद्रष्टव्यस्तारकोऽयं महासुरः । सप्तमं हि दिनं तेऽद्य मध्याह्नोऽयं च वर्तते

नावज्ञया प्रद्रष्टव्यः तारकोऽयं महासुरः। अद्य ते सप्तमोऽह्नः, मध्याह्नसमयोऽपि वर्तते॥

Verse 61

अर्वागस्तमनादेनं जहि वध्योऽन्यथा नहि । एवमुक्त्वा स शक्रादींस्त्वरितः केशवोऽब्रवीत्

अस्तमनात् पूर्वमेवैनं जहि; वध्योऽयम्, अन्यथा न हि। इत्युक्त्वा शक्रादीन् देवाञ्छीघ्रं केशवोऽब्रवीत्॥

Verse 62

आयासयत दैत्येंद्रं सुखवध्यो यथा भवेत् । ततस्ते विष्णुवचनाद्विनदन्तो दिवौकसः

दैत्येन्द्रमायासयत, यथा स सुखवध्यो भवेत्। ततस्ते विष्णुवचनाद् विनदन्तो दिवौकसः॥

Verse 63

तमासाद्य शरव्रातैर्मुदिताः समवाकिरन् । प्रहसन्निव देवांस्तान्द्रावयामास तारकः

तमासाद्य शरव्रातैर्मुदिताः समवाकिरन्। प्रहसन्निव तान् देवान् द्रावयामास तारकः॥

Verse 64

यथा नास्तिकदुर्वृत्तो नानाशास्त्रोपदेशकान् । सोढुं शक्ता न ते वीरं महति स्यंदने स्थितम्

यथा नास्तिकदुर्वृत्तो नानाशास्त्रोपदेशकान् सोढुं न शक्नोति, तथा ते वीरं महति स्यन्दने स्थितं नाशक्नुवन्॥

Verse 65

महापस्मारसंक्रांतं यथैवाप्रियवादिनम् । विधूय सकलान्देवान्क्षणमात्रेण तारकः

महापस्मारसंक्रान्तो यथा प्रियतरोऽपि न वाचालं सहते, तथा तारकः क्षणमात्रेण सर्वान् देवान् विधूय विक्षिप्य च न्यपतत्।

Verse 66

आजगाम कुमाराय विधुवन्स महाधनुः । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा स्कंदः प्रत्युद्ययौ ततः

ततः स महाधनुर्धरः सेनां विधुवन् कुमारायाभिमुखोऽजगाम; तमागच्छन्तं दृष्ट्वा स्कन्दः सद्यः प्रत्युद्ययौ।

Verse 67

तस्यारक्षद्भवः पार्श्वं दक्षिणं चैव तं हरिः । पृष्ठे च पार्षदास्तस्य कोटिशोऽर्बदशस्तथा

तस्य पार्श्वं भवोऽरक्षत्, दक्षिणं च हरिः; पृष्ठे तस्य पार्षदाः कोटिशोऽर्बुदशश्च स्थिताः।

Verse 68

ततस्तौ सुमहायुद्धे संसक्तौ देवदैत्ययौः । धर्माधर्माविवोदग्रौ जगदाश्चर्यकारकौ

ततः सुमहायुद्धे देवदैत्यौ परस्परं संसक्तौ; धर्माधर्माविवोदग्रौ जगदाश्चर्यकारकौ बभूवतुः।

Verse 69

ततः कुमारमासाद्य लीलया तारकोऽब्रवीत् । अहो बालातिबालस्त्वं यत्त्वं गीर्वाणवाक्यतः

ततः कुमारमासाद्य तारको लीलयाब्रवीत्—‘अहो बालातिबालोऽसि, यत्त्वं गीर्वाणवाक्यतः समागतः।’

Verse 70

आसादयसि मां युद्धे पतंग इव पावकम् । वधेन तव को लाभो मम मुक्तोऽसि बालक

युद्धे मां पतङ्ग इव पावकं प्रति आसादयसि। मम वधेन तव कः लाभः? मुक्तोऽसि त्वं, बालक।

Verse 71

पिष क्षीरं गृहाणेमं कंदुकं क्रीड लीलया । एवमुक्तः प्रहस्याह तारकं योगिनां गुरुः

क्षीरं पिष, इमं कन्दुकं गृहाण, लीलया क्रीड। इत्युक्तः प्रहस्य योगिनां गुरुः तारकं प्रत्युवाच।

Verse 72

शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कष्टो भुजंगमः । दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालो दुःस्पर्शोऽल्पोऽपि पावकः

मे शिशुत्वं मा अवमंस्थाः। शिशुरपि भुजङ्गमः कष्टः; बालोऽपि भास्करो दुष्प्रेक्ष्यः; अल्पोऽपि पावको दुःस्पर्शः।

Verse 73

अल्पाक्षरो न मंत्रः किं सस्फुरो दैत्य दृश्यते । एवमुक्त्वा दैत्यमुक्तं गृहीत्वा कंदुकं च तम्

अल्पाक्षरोऽयं मन्त्रः किम्? दैत्यः किमर्थं सस्फुरो दृश्यते? इत्युक्त्वा दैत्य-मुक्तं गृहीत्वा कन्दुकं च तम्।

Verse 74

तस्मिञ्छक्त्यस्त्रमादाय दैत्याय प्रमुमोच ह । तस्य तेन प्रहारेम रथश्चूर्णिकृतोऽभवत्

तस्मिन् शक्त्यस्त्रमादाय दैत्याय प्रमुमोच ह। तस्य तेन प्रहारेण रथश्चूर्णीकृतोऽभवत्।

Verse 75

चतुर्योजनमात्रो यो नानाश्चर्यसमन्वितः । गरुडस्य सुता ये च शीर्यमाणे रथोत्तमे

चतुर्योजनपरिमाणो नानाश्चर्यसमन्वितश्च स रथोत्तमः, गरुडस्य सुताश्च, शीर्यमाणे तस्मिन् परम-रथोत्तमे…

Verse 76

मुक्ताः कथंचिदुत्पत्य सागरांतरमाविशन् । ततः क्रुद्धस्तारकश्च मुद्गरं क्षिप्तवान्गुहे

मुक्ताः कथञ्चिदुत्पत्य सागरान्तरमाविशन्; ततः क्रुद्धस्तारकश्च गुहे मुद्गरं क्षिप्तवान्।

Verse 77

विंध्याद्रिमिव तं स्कंदो गृहीत्वा तं व्यताडयत् । स्थिरे तस्योरसि व्यूढे मुद्गरः शतधाऽगमत्

विंध्याद्रिमिव तां गदां स्कन्दो गृहीत्वा व्यताडयत्; स्थिरे तस्योरसि व्यूढे मुद्गरः शतधाऽगमत्।

Verse 78

मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदा षड्वदनं रणे । चिंतयामास बुद्ध्या च प्राप्तं तद्ब्रह्मणो वचः

तदा दैत्यः षड्वदनं रणे दुर्जयमिति मेने; बुद्ध्या च ब्रह्मणो वचः प्राप्तं चिन्तयामास।

Verse 79

तं भीतमिव चालक्ष्य दैत्यवीराश्च कोटिशः । नदंतोऽतिमहासेनं नानाशस्त्रैरवाकिरन्

तं भीतमिव चालक्ष्य दैत्यवीराः कोटिशः; नदन्तोऽतिमहासेनं नानाशस्त्रैरवाकिरन्।

Verse 80

क्रुद्धस्तेषु ततः स्कंदः शक्तिं घोरामथाददे । अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कंदनामिततेजसा

क्रुद्धस्तेषु ततः स्कन्दः शक्तिं घोरामथाददे। अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्दनामिततेजसा॥

Verse 81

उल्काजालं महाघोरं पपात वसुधातले । चाल्यमाना तथा शक्तिः सुघोरा भवसूनुना

उल्काजालं महाघोरं पपात वसुधातले। चाल्यमाना तथा शक्तिः सुघोरा भवसूनुना॥

Verse 82

ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भर्तर्षभ । स शक्त्यस्त्रेण बलवान्करस्थेनाहनत्प्रभुः

ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भर्तृषभ। स शक्त्यस्त्रेण बलवान् करस्थेनाहनत् प्रभुः॥

Verse 83

अष्टौ पद्मानि दैत्वानां दशकोटिशतानि च । तथा नियुतसाहस्रं वाहनं कोटिरेव च

अष्टौ पद्मानि दैत्यानां दशकोटिशतानि च। तथा नियुतसाहस्रं वाहनं कोटिरेव च॥

Verse 84

ह्रंदोदरं च दैत्येंद्रं निखर्वैर्दशभिर्वृतम् । तत्राकुर्वन्सुतुमुलं नादं वध्येषु शत्रुषु

ह्रंदोदरं च दैत्येन्द्रं निखर्वैर्दशभिर्वृतम्। तत्राकुर्वन् सुतुमुलं नादं वध्येषु शत्रुषु॥

Verse 85

कुमारानुचराः पार्थ पूरयंतो दिशो दश । शक्त्यस्त्रस्यार्चिः संभूतशक्तिभिः केऽपि सूदिताः

कुमारानुचराः पार्थ दश दिशः पूरयन्तः स्थिताः; शक्त्यस्त्रस्यार्चिषा सम्भूतशक्तिभिः केऽपि दानवाः सूदिताः।

Verse 86

पताकयावधूताश्च हताः केचित्सहस्रशः । केचिद्धंटारवत्रस्ताश्छिन्नभिन्नहृदोऽपतन्

पताकयावधूताः केचित् सहस्रशो हताः; केचिद्घण्टारवत्रस्ताः छिन्नभिन्नहृदोऽपतन्।

Verse 87

केचिन्मयूरपक्षाभ्यां चरणाभ्यां च सूदिताः । कोटिशस्ताम्रचूडेन विदार्यैव च भक्षिताः

केचिन्मयूरपक्षाभ्यां चरणाभ्यां च सूदिताः; कोटिशस्ताम्रचूडेन विदार्यैव च भक्षिताः।

Verse 88

पार्षदैर्मातृभिः सार्धं पद्मशो निहताः परे । एवं निहन्यमानेषु दानवेषु गुहादिभिः

पार्षदैर्मातृभिः सार्धं पद्मशो निहताः परे; एवं निहन्यमानेषु दानवेषु गुहादिभिः।

Verse 89

अभाग्यैरिव लोकेषु तारकः स्कंदमाययौ । जग्राह च गदां दिव्यां लक्षघंटादुरासदाम्

अभाग्यैरिव लोकेषु तारकः स्कन्दमाययौ; जग्राह च गदां दिव्यां लक्षघण्टादुरासदाम्।

Verse 90

तया मयूरमाजघ्ने मयूरो विमुखोऽभवत् । दृष्ट्वा पराङ्मुखं लोकेषु वासुदेवोऽब्रवीत्त्वरन्

तया गदया मयूरमाजघ्ने, मयूरश्च विमुखोऽभवत्। लोकेषु पराङ्मुखं तं दृष्ट्वा वासुदेवस्त्वरितमब्रवीत्॥

Verse 91

देवसेनापते शीघ्रं शक्तिं मुंच महासुरे । प्रतिज्ञामात्मनः पाहि लंबते रविमंडलम्

देवसेनापते शीघ्रं महासुरे शक्तिं मुञ्च। आत्मनः प्रतिज्ञां पाहि; रविमण्डलं हि लंबते॥

Verse 92

स्कंद उवाच । त्वयैव रुद्रभक्तोऽयं जनार्दन ममेरितम् । वधार्थं रुद्रभक्तस्य बाहुः शक्तिं मुंचति

स्कन्द उवाच। जनार्दन, त्वयैव रुद्रभक्तोऽयं ममेरितः। रुद्रभक्तस्य वधार्थं मम बाहुः शक्तिं मुञ्चति॥

Verse 93

नारुद्रः पूजयेद्रुद्रं भक्तरूपस्य यो हरः । रुद्ररूपममुं हत्वा कीदृशं जन्मनो भवेत्

नारुद्रः पूजयेद्रुद्रं, भक्तरूपस्य यो हरः। रुद्ररूपममुं हत्वा, कीदृशं जन्मनो भवेत्॥

Verse 94

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ताः प्रपीडिताः । रुद्रभक्ताः कुलं सर्वं निर्दहंति हताः किमु

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ताः प्रपीडिताः। रुद्रभक्ताः कुलं सर्वं निर्दहन्ति, हताः किमु॥

Verse 95

एष चेद्धंति तद्भद्रं हन्यतामेष मां रणे । रुद्रभक्ते पुनर्विष्णो नाहं शस्त्रमुपाददे

एष चेत् मां रणे हन्ति—तद् भद्रं; हन्यतामेषः। रुद्रभक्ते तु, हे विष्णो, पुनः शस्त्रम् नोपाददे।

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । नैतत्तवोचितं स्कंद रुद्रभक्तो यथा श्रृणु । द्वे तनू गिरिजाभर्तुर्वेदज्ञा मुनयो विदुः

श्रीभगवानुवाच—नैतत्तवोचितं स्कन्द; रुद्रभक्तो यथा, शृणु। द्वे तनू गिरिजाभर्तुर्वेदज्ञा मुनयो विदुः।

Verse 97

एका जीवात्मिका तत्र प्रत्यक्षा च तथापरा । द्रोग्धा भूतेषु भक्तश्च रुद्रभक्तो न स स्मृतः

तयोरेकाऽत्र जीवात्मिका, प्रत्यक्षा च तथापरा। यो भूतेषु द्रोग्धा भक्तश्च, स रुद्रभक्तो न स्मृतः।

Verse 98

भक्तो रुद्रो कृपावांश्च जंतुष्वेव हरव्रतः । तदेनं भूतमर्त्येषु द्रोग्धारं त्वं पिनाकिनः

रुद्रभक्तः कृपावान्, जन्तुष्वेव हरव्रतः। तस्माद् भूतमर्त्येषु द्रोग्धारं त्वं पिनाकिनः जहि।

Verse 99

जहि नैवात्र पश्यामि दोषं कंचन ते प्रभो । श्रुत्वेति वाचं गोविंदात्सत्यार्थामपि भारत

“जहि; नैवात्र पश्यामि दोषं कञ्चन ते, प्रभो।” इति गोविन्दात् सत्यार्थां वाचं श्रुत्वा, हे भारत।

Verse 100

हंतुं न कुरुते बुद्धिं रुद्रभक्त इति स्मरन् । तारकस्तु ततः क्रुद्धो ययौ वेगेन केशवम्

हंतुं न कुरुते बुद्धिं रुद्रभक्त इति स्मरन् । तारकस्तु ततः क्रुद्धो ययौ वेगेन केशवम्

Verse 101

प्राह चैवं सुदुर्बुद्धे हन्मि त्वां पश्य मे बलम् । देवानां चापि धर्माणां मूलं मतिमतां तथा । हत्वा त्वामद्य सर्वांस्तांश्छेत्स्ये पश्याद्य मे बलम्

प्राह चैवं सुदुर्बुद्धे हन्मि त्वां पश्य मे बलम् । देवानां चापि धर्माणां मूलं मतिमतां तथा । हत्वा त्वामद्य सर्वांस्तांश्छेत्स्ये पश्याद्य मे बलम्

Verse 102

विष्णुरुवाच । दैत्येंद्र तव चास्माभिः किमहो श्रृणु सत्यताम्

विष्णुरुवाच । दैत्येंद्र तव चास्माभिः किमहो श्रृणु सत्यताम्

Verse 103

रथे य एष शर्वोऽयं हतेऽस्मिन्सकलं हतम् । श्रुत्वेति तारकः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ

रथे य एष शर्वोऽयं हतेऽस्मिन्सकलं हतम् । श्रुत्वेति तारकः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ

Verse 104

अभिसृत्य स जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् । यदा स कूबरं क्रुद्धस्तारकः सहसाऽग्रहीत्

अभिसृत्य स जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् । यदा स कूबरं क्रुद्धस्तारकः सहसाऽग्रहीत्

Verse 105

रेसतू रोदसी तूर्णं मुमुहुश्च महर्षयः । व्यनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः

सहसा रोदसी कम्पे, क्रन्दतश्चाभवतामुभे । महर्षयो विमूढाश्च, दैत्या महाकाया जलधरप्रख्याः सिंहनादं व्यनदन् ॥

Verse 106

आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत । तार कस्याप्यभिप्रायं भगवान्वीक्ष्य शंकरः

तेषां तु निश्चयो जातो—‘जितं नूनमस्माभिरिति’ । तारकस्यापि संकल्पं विज्ञाय भगवान् शंकरः ॥

Verse 107

उमया सह संत्यक्त्वा रथं वृषभमावहत् । ओमित्यथ जपन्ब्रह्मा आकाशं सहसाश्रितः

उमया सह संत्यज्य रथं वृषभमारुरोह सः । ओमित्येव जपन् ब्रह्मा सहसैव नभःश्रितः ॥

Verse 108

ततस्तं शतसिंहं च रथं रुद्रेण निर्मितम् । उत्क्षिप्य पृथ्व्यामास्फोट्य चूर्णयामास तारकः

ततः शतसिंहाख्यं रथं रुद्रेण निर्मितम् । उत्क्षिप्य तारकः क्रुद्धः पृथिव्यामास्फोट्य चूर्णयामास ॥

Verse 109

शूलपाशुपतादीनि सहसोपस्थितानि च । वारयामास गिरिशो भवः साध्य इति ब्रुवन्

शूलं पाशुपतं चान्ये शस्त्राणि सहसागतानि । तान् निवारयामास गिरिशो भवः—‘साध्योऽयमिति’ ब्रुवन् ॥

Verse 110

ततः स्ववंचितं ज्ञात्वा रुद्रेणात्मानमीर्ष्यया । विनदन्सहसाऽधावद्वृषभस्थं महेश्वरम्

ततः स्ववञ्चितं ज्ञात्वा रुद्रेणात्मानमीर्ष्यया । विनदन् सहसाऽधावद् वृषभस्थं महेश्वरम् ॥

Verse 111

ततो जनार्दनोऽधावच्चक्रमुद्यम्य वेगतः । वज्रमिंद्रस्तथोद्यम्य दंडं चापि यमो नदन्

ततो जनार्दनोऽधावच् चक्रमुद्यम्य वेगतः । वज्रमिन्द्रस्तथोद्यम्य दण्डं चापि यमो नदन् ॥

Verse 112

गदां धनेश्वरः क्रुद्धः पाशं च वरुणो नदन् । वायुर्महांकुशं घोरं शक्तिं वह्निर्महाप्रभाम्

गदां धनेश्वरः क्रुद्धः पाशं च वरुणो नदन् । वायुर्महाङ्कुशं घोरं शक्तिं वह्निर्महाप्रभाम् ॥

Verse 113

निरृतिर्निशितं खड्गं रुद्राः शूलानि कोपिताः । धनूंषि साध्या देवाश्च परिघान्वसवस्तथा

निरृतिर् निशितं खड्गं रुद्राः शूलानि कोपिताः । धनूंषि साध्या देवाश्च परिघान् वसवस्तथा ॥

Verse 114

विश्वेदेवाश्च मुसलं चंद्रार्कौ स्वप्रभामपि । ओषधीश्चाश्विनौ देवौ नागाश्च ज्वलितं विषम्

विश्वेदेवाश्च मुसलं चन्द्रार्कौ स्वप्रभामपि । ओषधीश्चाश्विनौ देवौ नागाश्च ज्वलितं विषम् ॥

Verse 115

हिमाद्रि प्रमुखाश्चापि समुद्यम्य महीधरान् । भृशमुन्नदतो देवान्धावतो वीक्ष्य तारकः

हिमाद्रिप्रमुखान् महीधरान् समुद्यम्यायुधवत्, देवान् भृशमुन्नदतः समभिद्रवतः विलोक्य तारकः तेषां प्रहारं प्रत्युद्यतः।

Verse 116

निवृत्तः सहसा पार्थ महागज इवोन्नदन् । स वज्रमुष्टि नाहत्य भुजे शक्रमपातयत्

सहसा निवृत्तः स महागज इवोन्नदन्; वज्रमुष्टिना शक्रस्य भुजं प्रहृत्य तं भूमौ पातयामास।

Verse 117

दंडं यमादुपादाय मूर्ध्न्याहत्य न्यपातयत् । उरसाहत्य सगदं धनदं भुव्यपातयत्

यमाद् दण्डमुपादाय मूर्ध्नि प्रहृत्य तमपातयत्; धनदं सगदं चोरसि प्रहृत्य भुवि न्यपातयत्।

Verse 118

वरुणात्पाशमादाय तेन बद्धा न्यपातयत् । महांकुशेन वायुं च चिरं मूर्ध्नि जघान सः

वरुणात् पाशमादाय तेन बद्ध्वा तमपातयत्; महांकुशेन वायुमपि मूर्ध्नि चिरं जघान।

Verse 119

फूल्कारैरुद्धतं वह्निं शमयामास तारकः । निरृतिंखड्गमादाय हत्वा तेन न्यपातयत्

फूल्कारैः प्रज्वलितं वह्निं शमयामास तारकः; निरृतिखड्गमादाय तया हत्वा तामपि भुवि न्यपातयत्।

Verse 120

शूलैरेव तथा रुद्राः साध्याश्च धनुषार्दिताः । परिघैरेव वसवो मुशलैरेव विश्वकाः

शूलैरेव तथा रुद्राः साध्याश्च धनुषार्दिताः । परिघैरेव वसवो मुशलैरेव विश्वकाः ॥

Verse 121

रेणुनाच्छाद्य चंद्रार्कौ वल्मीकस्थाविवेक्षितौ । महोग्राश्चौषधीस्तालैरश्विभ्यां सोऽभ्यवर्तयत्

रेणुनाच्छाद्य चंद्रार्कौ वल्मीकस्थाविवेक्षितौ । महोग्राश्चौषधीस्तालैरश्विभ्यां सोऽभ्यवर्तयत् ॥

Verse 122

सविषाश्च कृता नागा निर्विषाः पादकुट्टनैः । पर्वताः पर्वतैरेव निरुच्छ्वासा भृशं कृताः

सविषाश्च कृता नागा निर्विषाः पादकुट्टनैः । पर्वताः पर्वतैरेव निरुच्छ्वासा भृशं कृताः ॥

Verse 123

एवं तद्देवसैन्यं च हाहाभूतमचेतनम् । कृत्वा मुहूर्तादाधावच्चक्रपाणिं तमुन्नदन्

एवं तद्देवसैन्यं च हाहाभूतमचेतनम् । कृत्वा मुहूर्तादाधावच्चक्रपाणिं तमुन्नदन् ॥

Verse 124

ततश्चांतर्दधे सद्यः प्रहसन्निव केशवः । कुयोगिन इव स्वामी सदा बुद्धिमतां वरः

ततश्चांतर्दधे सद्यः प्रहसन्निव केशवः । कुयोगिन इव स्वामी सदा बुद्धिमतां वरः ॥

Verse 125

अपश्यंस्तारको विष्णुं पुनर्वृषभवा हनम् । आधावत्कुपितो दैत्यो मुष्टिमुद्यम्य वेगतः

विष्णुं न पुनर्दृष्ट्वा तारको दैत्यः क्रुद्धो वेगात् मुष्टिमुद्यम्य वृषभध्वजं महेश्वरं प्रति पुनराधावत्।

Verse 126

अचिरांशुरिवालक्ष्यो लक्ष्योथ भगवान्हरिः । आबभाषे ततो देवान्बाहुमुद्यम्यचोच्चकैः

अचिरांशुरिव क्षणमलक्ष्योऽथ पुनर्लक्ष्यो भगवान् हरिः; बाहुमुद्यम्य उच्चकैः देवान् ततोऽब्रवीत्।

Verse 127

पलायध्वमहो देवाः शक्तिश्चेद्वः पलायितुम् । विमूढा हि वयं सर्वे ये बालवचसागताः

पलायध्वं हे देवाः, यदि वः पलायितुं शक्तिरस्ति। वयं सर्वे विमूढाः, ये बालवचसागताः।

Verse 128

किं न श्रुतः पुरा गीतः श्लोकः स्वायंभुवेन यः । यथा बालेषु निक्षिप्ताः स्त्रीषु षंडितकेषु च । अपस्मारीषु चैवापि सर्वे ते संशयं गताः

किं न श्रुतः पुरा स्वायंभुवेन गीतः श्लोकः—यथा बालेषु निक्षिप्ताः स्त्रीषु षण्डितकेषु च, अपस्मारीषु चैवापि सर्वे ते संशयं गताः इति।

Verse 129

प्रत्यक्षं तदिदं सर्वमाधुना चात्र दृस्यते

प्रत्यक्षमेव तदिदं सर्वम् अधुना चात्र दृश्यते।

Verse 130

अज्ञासिष्म पुरैवैतद्रुद्रभक्तं न हंत्यसौ । यत्प्रतिज्ञां नाकरिष्यन्न स्यान्नः कदनं महत्

पूर्वमेवैतदज्ञासिष्म—रुद्रभक्तं न हन्त्यसौ। यदि स प्रतिज्ञां नाकार्षीत्, नः महान् कदनः नाभवत्।

Verse 131

अथैष यदि दैत्येंद्रं न निहंति कुबुद्धिमान् । मा भयं वो महाभागा निहनिष्यामि वो रिपून्

अथैष यदि दैत्येन्द्रं न निहन्ति कुबुद्धिमान्। मा भयं वः महाभागाः—निहनिष्यामि वः रिपून्॥

Verse 132

अद्य मे विपुलं बाह्वोर्बलं पश्यत दैत्याधमं नाशयामि मुष्टिनैकेन पश्यत

अद्य मे बाह्वोर्विपुलं बलं पश्यत। दैत्याधमं मुष्टिनैकेन नाशयामि—पश्यत, पश्यत॥

Verse 133

मया हि दक्षिणो बाहुर्दत्तश्च भवतां सदा । रिपून्वा निहनिष्यामि सत्यं तत्परिपालये

मया हि दक्षिणो बाहुः भवतां सदा दत्तः। रिपून् वै निहनिष्यामि—सत्यं तत्, प्रतिज्ञां परिपालये॥

Verse 134

येंऽबरे ये च पाताले भुवि ये च महासुराः । क्षणात्तान्नासयिष्यामि महावातो घनानिव

येऽम्बरे ये च पाताले भुवि ये च महासुराः। क्षणात् तान् नाशयिष्यामि—महावातो घनानिव॥

Verse 135

एवमुक्ता जगन्नाथो मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् । निरायुधस्तार्क्ष्यपृष्ठादवप्लुत्याभ्यधावत

एवमुक्तो जगन्नाथो दक्षिणं मुष्टिमुद्यम्य, निरायुधः तार्क्ष्यपृष्ठादवप्लुत्य शीघ्रमभ्यधावत्।

Verse 136

तस्मिन्धावति गोविंदे चचाल भुवनत्रयम् । विमूर्छितमभूद्विश्वं देवा भीतिं परां ययुः

तस्मिन् धावति गोविन्दे भुवनत्रयं चचाल; विश्वं विमूर्छितमिवाभूत्, देवाः परां भीतिं ययुः।

Verse 137

धावतश्चापि कल्पांतं रुद्रकल्पस्य तस्य याः । मुखात्समुद्यजुर्ज्वालास्ताबिः खर्वशतं हतम्

कल्पान्तप्रायरोषेण रुद्रकल्पसमो धावन्; तस्य मुखात् समुद्यजुर्ज्वालाः, ताभिः खर्वशतं हतम्।

Verse 138

ततोंऽतरिक्षे वाचश्च प्रोचुः सिद्धाः स्वयं तदा । जहि कोपं वासुदेव त्वयि क्रुद्धे क्व वै जगत्

ततोऽन्तरिक्षे सिद्धाः स्वयं वाचः प्रोचुः— ‘जहि कोपं वासुदेव; त्वयि क्रुद्धे क्व नु जगत् स्थास्यति?’

Verse 139

अनादृत्येव तद्वाक्यं ब्रुवन्नान्यत्करोम्यहम् । आह्वयंश्च महादैत्यं क्रुद्धो हरिरधावत

तद्वाक्यमनादृत्य ‘नान्यत्करोम्यहम्’ इति ब्रुवन्; महादैत्यं समाह्वयन् क्रुद्धो हरिरधावत्।

Verse 140

उवाच वाचं साधूंश्च यत्नात्पालयतां फलम् । दुष्टान्विनिघ्नतां चैव तत्फलं मम जायताम्

उवाच—ये साधून् यत्नेन पालयन्ति तेषां फलम्; ये च दुष्टान् विनिघ्नन्ति तेषामपि तत्फलं मम भवतु।

Verse 141

अथापश्यन्महासेनो रुद्रं यांतं च तारकम् । तारकं चान्वधावन्तं पुरामपुरुषं हरिम्

अथ महासेनोऽपश्यद् रुद्रं यान्तं तारकं च; तथा पुराणपुरुषं हरिं तारकमन्वधावन्तम्।

Verse 142

जगच्च क्षुब्धमत्यर्थं स्वां प्रतिज्ञां पुरा कृताम् । पश्चिमां प्रतिलंबंतं भास्करं चापि लोहितम्

जगच्चात्यर्थं क्षुब्धमभवत्; पुराकृतां स्वां प्रतिज्ञां चापश्यत्; पश्चिमदिशि प्रतिलम्बमानं लोहितं भास्करं च।

Verse 143

आकाशवाणीं श्रृण्वंश्च किं स्कन्द त्वं विषीदसी । पश्चात्तापो यदि भवेत्कृत्वा ब्रह्मवधं त्वयि

आकाशवाणीं श्रुत्वापि—किं स्कन्द त्वं विषीदसि? यदि त्वयि ब्रह्मवधकृत्ये पश्चात्तापो जातः।

Verse 144

स्थापयेर्लिगमीशस्य मोक्षो हत्याशतैरपि । आविवेश महाक्रोधं दिधक्षुरिव मेदिनीम्

ईशस्य लिङ्गं स्थापय; हत्याशतैरपि मोक्षः सिध्यति। अथ महाक्रोध आविवेश—मेदिनीं दिधक्षुरिव।

Verse 145

अथोत्प्लुत्य मयूरात्स प्रहसन्निव केशवम् । बाहुभ्यामप्युपादाय प्रोवाच भवनंदनः

अथ मयूरात् समुत्प्लुत्य सः प्रहसन्निव केशवम् । बाहुभ्याम् अप्युपादाय प्रोवाच भवनन्दनः ॥

Verse 146

जानामि त्वामहं विष्णो महाबुद्धिपराक्रमम् । भूतभव्यविष्यांश्च दैत्यान्हंस्यपि हूंकृतैः

जानामि त्वामहं विष्णो महाबुद्धिपराक्रमम् । भूतभव्यविष्यांश्च दैत्यान् हंस्यपि हूंकृतैः ॥

Verse 147

त्वमेव हंता दैत्यानां देवानां परिपालकः । धर्मसंस्थापकश्च त्वमेव ते रचितोंऽजलिः

त्वमेव हंता दैत्यानां देवानां परिपालकः । धर्मसंस्थापकश्च त्वमेव ते रचितोऽञ्जलिः ॥

Verse 148

क्षणार्धं पश्य मे वीर्यं भास्करो लोहितायते । एवं प्रणम्य स्कन्देन वासुदेवः प्रसादितः

क्षणार्धं पश्य मे वीर्यं भास्करो लोहितायते । एवं प्रणम्य स्कन्देन वासुदेवः प्रसादितः ॥

Verse 149

विरोषोऽभूत्तमालिंग्य वचनं केशवोऽब्रवीत् । सनाथस्त्वद्य धर्मोऽयं सुराश्चैव त्वया गुह

विरोषोऽभूत्तमालिङ्ग्य वचनं केशवोऽब्रवीत् । सनाथस्त्वद्य धर्मोऽयं सुराश्चैव त्वया गुह ॥

Verse 150

स्मरात्मानं यदर्थं त्वमुत्पन्नोऽसि महेश्वरात् । साधूनां पालनार्थाय दुष्टसंहरणाय च । सुरविप्रकृते जन्म जीवितं च महात्मनाम्

स्मर स्वप्रयोजनं—यदर्थं त्वं महेश्वरात् समुत्पन्नः; साधूनां पालनाय दुष्टानां संहाराय च। देवविप्रहितायैव महात्मनां जन्म जीवनं च प्रवर्तते।

Verse 151

रुद्रस्य देव्या गंगायाः कृत्तिकानां च तेजसा । स्वाहावह्नेश्च जातस्त्वं तत्तेजः सफलीकुरु । साधूनां च कृते यस्य धनं वीर्यं च संपदः

रुद्रस्य देव्या गङ्गायाः कृत्तिकानां च तेजसा, स्वाहावह्न्योश्च प्रभया जातस्त्वं; तत्तेजः सफलं कुरु। साधूनां कृते यस्य धनं वीर्यं च संपदश्च प्रयुज्यन्ते।

Verse 152

सफलं तस्य तत्सर्वं नान्यथा रुद्रनंदन

तस्य तत्सर्वं सफलं भवति, नान्यथा, हे रुद्रनन्दन।

Verse 153

अद्य धर्मश्च देवाश्च गावः साध्याश्च ब्राह्मणाः । नंदंतु तव वीर्येण प्रदर्शय निजं बलम्

अद्य धर्मश्च देवाश्च गावः साध्याश्च ब्राह्मणाः; तव वीर्येण नन्दन्तु, प्रदर्शय निजं बलम्।

Verse 154

स्कन्द उवाच । या गतिः शिवत्यागेन त्वत्त्यागेन च केशव । तां गतिं प्राप्नुयां क्षिप्रं हन्मि चेन्न हि तारकम्

स्कन्द उवाच—केशव, शिवत्यागेन त्वत्त्यागेन च या गतिः, तामेव गतिं क्षिप्रं प्राप्नुयाम्, यदि न हि तारकं हन्मि।

Verse 155

या गतिः श्रुतित्यागेन साध्वी भार्यातिपीडनात् । साधूनां च परित्यागाद्वृथा जीवितसाधनात् । निष्ठुरस्य गतिर्या च तां गतिं यामि केशव

या गतिः श्रुतित्यागेन साध्वीभार्यातिपीडनात् । साधूनां च परित्यागाद्वृथा जीवितसाधनात् । निष्ठुरस्य गतिर्या च तां गतिं यामि केशव—यदि कार्ये मम स्खलनं भवेत् ॥

Verse 156

इत्युक्ते सुमहान्नादः संप्रजज्ञे दिवौकसाम् । प्रशशंसुर्गुहं केचित्केचिन्नारायणं प्रभुम्

इत्युक्ते सुमहान्नादः संप्रजज्ञे दिवौकसाम् । प्रशशंसुर्गुहं केचित् केचिन्नारायणं प्रभुम् ॥

Verse 157

ततस्तार्क्षअयं समारुद्य हरिस्तस्मिन्महारणे । ताम्रचूडं महासेन स्तारकं चाप्यधावताम्

ततस्तार्क्ष्यम् समारुह्य हरिस्तस्मिन् महारणे । ताम्रचूडं महासेनस्तारकं चाप्यधावत ॥

Verse 158

लोहितांबरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः । लोहिताक्षो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः

लोहिताम्बरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः । लोहिताक्षो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः ॥

Verse 159

भुजेन तोलयञ्छक्तिं सर्वभूतानि कम्पयन् । प्राप्य तं तारकं प्राह महासेनो हसन्निव

भुजेन तोलयञ्छक्तिं सर्वभूतानि कम्पयन् । प्राप्य तं तारकं प्राह महासेनो हसन्निव ॥

Verse 160

तिष्ठतिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवितं ते मयि स्थितम् । सुहृष्टः क्रियतां लोको दुर्लभः सर्वसिद्धिदः

तिष्ठ तिष्ठ सुदुर्बुद्धे—तव जीवितं मय्येव स्थितम्। सुहृष्टो भव; लोकोऽयं सम्यक् क्रियतां, दुर्लभोऽपि सर्वसिद्धिप्रदः॥

Verse 161

यत्ते सुनिष्ठुरत्वं च धर्मे देवेषु गोषु च । तस्य ते प्रहराम्यद्य स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्

यत्ते सुनिष्ठुरत्वं धर्मे देवेषु गोषु च, तस्य तेऽद्य प्रहरामि; स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्॥

Verse 162

एवमुक्ते गुहेनाथ निवृत्तस्यास्य भारत । तारकस्य शिरोदेशात्कापि नारी विनिर्ययौ

एवमुक्ते गुहेनाथे निवृत्तस्यास्य, भारत, तारकस्य शिरोदेशात् कापि नारी विनिर्ययौ॥

Verse 163

तेजसा भासयंती तमध ऊर्ध्वं दिशो दश । दृष्ट्वा नारीं गुहः प्राह कासि कस्माच्च निर्गता

तेजसा भासयन्ती सा अध ऊर्ध्वं दिशो दश। दृष्ट्वा तां नारीं गुहः प्राह—कासि, कस्माच्च निर्गता॥

Verse 164

नार्युवाच । अहं शक्तिर्गुहाख्याता भूतलेषु सदा स्थिता । अनेन दैत्यराजेन महता तपसार्ज्जिता

नार्युवाच—अहं शक्तिर्गुहाख्याता भूतलेषु सदा स्थिता। अनेन दैत्यराजेन महता तपसार्जिता॥

Verse 165

सुरेषु सर्वेषु वसामि चाहं विप्रेषु शास्त्रार्थरतेषु चाहम् । साध्वीषु नारीषु तथा वसामि विना गुणान्नास्मि वसामि कुत्रचित्

सुरेषु सर्वेषु अहं वसामि, विप्रेषु शास्त्रार्थरतेषु च वसामि। साध्वीषु नारीषु तथैव वसामि; गुणविहीनेषु तु कुत्रचित् न वसामि।

Verse 166

तदस्य पुण्यसंघस्य संप्राप्तोद्यावधिर्गुह । तदेनं त्यज्य यास्यामि जह्येनं विश्वहेतवे

गुह, अस्य पुण्यसञ्चयस्य यः संप्राप्तोऽद्यावधिः स एव। अतः एनं त्यक्त्वा अहं यास्यामि; विश्वहिताय एनं जहि।

Verse 167

तस्यां ततो निर्गतायां दैत्यशीर्षं व्यकम्पयत् । कंपितं चास्य तद्देहं गतवीर्योऽभवत्क्षणात्

तस्यां ततः निर्गतायां दैत्यस्य शीर्षं व्यकम्पत। तद्देहं च कम्पितं; क्षणात् एव स गतवीर्योऽभवत्।

Verse 168

एतस्मिन्नंतरे शक्तिं सोऽक्षिपद्गिरिजात्मजः । उल्काज्वाला विमुञ्चंतीमतिसूर्याग्निसप्रभाम्

एतस्मिन्नन्तरे गिरिजात्मजः शक्तिं सोऽक्षिपत्। सा उल्काज्वालां विमुञ्चन्ती, अतिसूर्याग्निसप्रभा बभौ।

Verse 169

कल्पांभोधिसमुन्नादां दिधक्षंतीं जगद्यथा । तारकस्यांतकालाय अभाग्यस्य दशामिव

कल्पाम्भोधिसमुन्नादां जगद्दिधक्षामिव। सा तारकस्यान्तकालाय अभाग्यदशेव समाययौ।

Verse 170

दारणीं पर्वतानां च सर्वसत्त्वबलाधिकाम् । उत्क्षिप्य तां विनद्योच्चैरमुञ्चत्कुपितो गुहः

सा शक्तिः पर्वतदारिणी सर्वसत्त्वबलाधिकाः। तामुत्क्षिप्य गुहः क्रुद्धो विनद्योच्चैरमुञ्चत॥

Verse 171

धर्मश्चेद्बलवांल्लोके धर्मो जयति चेत्सदा । तेन सत्येन दैत्योयं प्रलयं यात्वितीरयन्

धर्मश्चेद्बलवाँल्लोके धर्मो जयति चेत्सदा। तेन सत्येन दैत्योऽयं प्रलयं यात्विति ब्रवीत्॥

Verse 172

सा कुमारभुजोत्सृष्टा दुर्निवार्या दुरासदा । विभेद हृदयं चास्य भित्त्वा च धरणिं गता

सा कुमारभुजोत्सृष्टा दुर्निवार्या दुरासदा। विभेद हृदयं चास्य भित्त्वा च धरणीं गता॥

Verse 173

निःसृत्य जलकल्लोलपूर्विका स्कंदमाययौ । स च संताडितः शक्त्या विभिन्नहृदयोसुरः । नादयन्वसुधां सर्वां पपातायोमुखो मृतः

निःसृत्य जलकल्लोलपूर्विकायोमुखोऽययौ स्कन्दमाययौ। स च शक्त्या संताडितो विभिन्नहृदयोऽसुरः॥ नादयन् वसुधां सर्वां पपातायोमुखो मृतः॥

Verse 174

एवं प्रताप्य त्रैलोक्यं निर्जित्य बहुशः सुरान् । महारणे कुमारेण निहतः पार्थ तारकः

एवं प्रताप्य त्रैलोक्यं निर्जित्य बहुशः सुरान्। महारणे कुमारेण निहतः पार्थ तारकः॥

Verse 175

एतस्मिन्निहते दैत्ये प्रहर्षं विश्वमाययौ

एतस्मिन् दैत्ये निहते विश्वं सर्वं प्रहर्षमगात्।

Verse 176

ववुर्वातास्तथा पुण्याः सुप्रभोभूद्दिवाकरः । जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः

पुण्याः वाताः प्रववुः, दिवाकरः सुप्रभोऽभवत्। शांताः अग्नयः सम्यग्जज्वलुः, दिग्भ्यश्च स्वनशान्तिरभूत्॥

Verse 177

ततः पुनः स्कंदमाह प्रहृष्टः केशवोऽरिहा । स्कंदस्कंद महाबाहो बाणोनाम बलात्मजः

ततः प्रहृष्टः केशवोऽरिहा पुनः स्कन्दमब्रवीत्— “स्कन्द स्कन्द महाबाहो, बाणो नाम बलात्मजः।”

Verse 178

क्रौंचपर्वतमादाय देवसंघान्प्रबाधते । सोऽधुना ते भयाद्वीर पलायित्वा नगं गतः । जहि तं पापसंकल्पं क्रौंचस्थं शक्तिवेगतः

क्रौञ्चपर्वतमाश्रित्य देवसंघान् स प्रबाधते। अधुना ते भयाद्वीर पलायित्वा तमेव नगं गतः। जहि तं पापसंकल्पं क्रौञ्चस्थं शक्तिवेगतः॥

Verse 179

ततः क्रौंचं महातेजा नानाव्यालविनादितम् । शक्त्या बिभेद बहुभिर्वृक्षैर्जीवैश्च संकुलम्

ततः महातेजाः स्कन्दः क्रौञ्चं नानाव्यालविनादितम्। बहुवृक्षैर्जीवैश्च संकुलं शक्त्या बिभेद॥

Verse 180

तत्र व्यालसहस्राणि दैत्यकोट्ययुतं तथा । ददाह बाणां च गिरं भित्त्वा शक्तिर्महारवा

तत्र महाशक्तिर्महारवा गिरिं भित्त्वा बाणान् दैत्यकोट्ययुतं च व्यालसहस्राणि ददाह, गिरिदुर्गस्थं बाणं तस्य च दुर्गं समूलं भस्मसात् अकरोत्।

Verse 181

अद्यापि छिद्रं तत्पार्थ क्रौंचस्य परिवर्तते

अद्यापि हे पार्थ, क्रौञ्चगिरेः तच्छिद्रं शक्तिकृतं न परिवर्तते, तत्रैव दृश्यते।

Verse 182

येन हंसाश्च क्रौंचाश्च मानसाय प्रयांति च । हत्वा बाणं महाशक्तिः पुनः स्कंदं समागता । प्रत्यायाति मनः साधोराहृतं प्रहितं तथा

येनैव मार्गेण हंसाः क्रौञ्चाश्च मानसाय प्रयान्ति; बाणं हत्वा महाशक्तिः पुनः स्कन्दं समागता—यथा साधोर्मनः प्रहितं कार्यं साधयित्वा प्रत्यायाति।

Verse 183

ततो हरींद्रप्रमुखाः प्रतुष्टुवुर्ननृतुश्च रंभाप्रमुखा वरांगनाः । वाद्यानि सर्वाणि च वादयंतस्तं साधुसाध्वित्यमरा जगुर्भुशम्

ततो हरीन्द्रप्रमुखा अमराः तं प्रतुष्टुवुः; रम्भाप्रमुखा वराङ्गनाः ननृतुः। सर्वाणि वाद्यानि वादयन्तः, अमराः भूशं जगुः—“साधु साधु” इति।