Adhyaya 60

Verse 1

सूत उवाच । सोऽथ प्राग्ज्योतिषाद्बाह्ये महोपवनसंस्थितम् । सहस्रभूमिकं गेहमपश्यत हिरण्मयम्

सूत उवाच—अथ स प्राग्ज्योतिषाद् बहिः महोपवनमध्ये स्थितं सहस्रभूमिकं हिरण्मयं गेहम् अपश्यत्।

Verse 2

वेणुवीणामृदंगानां निःस्वनैः परिपूरितम् । दशसाहस्रसंख्याभिश्चेटीभिः परिपूरितम्

वेणुवीणामृदङ्गानां निःस्वनैः परिपूरितं, दशसाहस्रसंख्याभिः चेटीभिः समन्ततः परिपूरितं च।

Verse 3

आयाद्भिः प्रतियाद्भिश्च भगदत्तस्य किंकरैः । किमिच्छन्तीति भगिनी पृच्छकैरभिपूरितम्

आयाद्भिः प्रतियाद्भिश्च भगदत्तस्य किंकरैः, ‘किम् इच्छन्तीति भगिनि’ इति पृच्छकैः अभिपूरितम्।

Verse 4

तदासाद्य स हैडंबिर्मेरोः शिखरवद्ग्रहम् । द्वारि स्थितां संददर्श कर्णप्रावरणां सखीम्

तदासाद्य स हैडम्बिः मेरोः शिखरवद् उन्नतं गृहं, द्वारि स्थितां कर्णप्रावरणां नाम सखीम् संददर्श।

Verse 5

तामाह ललितं वीरो भद्रे सा क्व मुरोः सुता । कामुको द्रष्टुमिच्छामि दूरदेशागतोऽतिथिः

वीरः स तां ललितं प्रोवाच—‘भद्रे, सा मुरोः सुता क्व? अहं कामुको दूरदेशागतोऽतिथिः; तां द्रष्टुम् इच्छामि।’

Verse 6

कर्णप्रावरणोवाच । किं तवास्ति महाबाहो तया मौर्व्या प्रयोजनम् । कोटिशो निहताः पूर्वं तया कामुक कामुकाः

कर्णप्रावरण उवाच—महाबाहो, तया मौरव्याः किं ते प्रयोजनम्? पूर्वं तया कामुकाः कामुकाश्च कोटिशो निहताः।

Verse 7

तव रूपमहं दृष्ट्वा घटहासं सदोत्कचम् । प्रणम्य पादयोर्वीर स्थिता ते वचनंकरी

तव रूपमहं दृष्ट्वा घटहासं सदोत्कचम्। प्रणम्य पादयोर्वीर, स्थिता ते वचनंकरी॥

Verse 8

तन्मया सह मोदस्व भुंक्ष्व भोगांश्च कामुक । दास्याम्यनुचराणां ते त्रयाणां च प्रियात्रयम्

तन्मया सह मोदस्व, भुङ्क्ष्व भोगांश्च कामुक। दास्याम्यनुचराणां ते त्रयाणां च प्रियात्रयम्॥

Verse 9

घटोत्कच उवाच । कल्याणि किंवदंती ते प्रमुक्ता स्वोचिता शुभे । पुनर्नैतद्वचस्तुभ्यं विशते मम चेतसि

घटोत्कच उवाच—कल्याणि, किंवदन्ती ते प्रमुक्ता स्वोचिता शुभे? पुनर्नैतद्वचस्तुभ्यं विशते मम चेतसि॥

Verse 10

वामः कामो यतो भद्रे यस्मिन्नुपनिबद्ध्यते । स चात्र नैव बध्नाति तद्वयं कि प्रकुर्महे

वामः कामो यतो भद्रे यस्मिन्नुपनिबध्यते। स चात्र नैव बध्नाति, तद्वयं किं प्रकुर्महे॥

Verse 11

अद्य ते स्वामिनी दृष्टा जिता वा क्रीडते मया । तया वा विजितो यास्ये पूर्वेषां कामिनां गतिम्

अद्य ते स्वामिनीं द्रक्ष्यामि—तां जित्वा मया सह क्रीडिष्ये; अथवा तया जितोऽहं पूर्वेषां कामिनां गतिमेव यास्यामि।

Verse 12

कर्णप्रावरणे तस्माच्छीघ्रमेव निवेद्यताम् । यथा दर्शनमात्रेण पूजयंत्यतिथिं खलु

तस्मात् कर्णप्रावरणे शीघ्रमेव निवेद्यताम्; यथा दर्शनमात्रेणापि अतिथिं पूजयन्ति खलु।

Verse 13

इति भैमेर्वचः श्रुत्वा प्रस्खलंती निशाचरी । प्रासादशिखरस्थां तां मौर्वीमेवं वचोवदत्

इति भैमेर्वचः श्रुत्वा शीघ्रप्रस्खलन्ती निशाचरी, प्रासादशिखरस्थां मौर्वीं प्रति एवं वचोऽवदत्।

Verse 14

देवि कोऽपि युवा श्रीमांस्त्रैलोक्येष्वमितप्रभः । कामातिथिस्तव द्वारि वर्तते दिश तत्परम्

देवि, कोऽपि युवा श्रीमान् त्रैलोक्येष्वमितप्रभः; कामातिथिः स तव द्वारि तिष्ठति—तत् किं कर्तव्यम्, दिश।

Verse 15

कामकटंकटोवाच । मुच्यतां शीघ्रमेवासौ किमर्थं वा विलंबसे । कदाचिद्देवसंगत्या समयो मेऽभिपूर्यते

कामकटंकट उवाच—असौ शीघ्रमेव मुच्यताम्; किमर्थं विलम्बसे? कदाचिद् देवसङ्गत्या मम समयोऽभिपूर्यते।

Verse 16

इत्युक्तवचनाच्चेटी प्राप्यावोचद्घटोत्कचम् । व्रज शीघ्रं कामुक त्वं तस्या मृत्योश्च सन्निधौ

इत्युक्तवचनाच्चेटी गत्वा घटोत्कचमब्रवीत्— “व्रज शीघ्रं कामुक त्वं तस्या सन्निधौ, मृत्योश्च सन्निधौ।”

Verse 17

इत्युक्तः स प्रहस्यैव तत्रोत्सृज्य स्वकानुगान् । प्रविवेश गृहं भैमिः सिंहो मेरुगुहामिव

इत्युक्तः स प्रहस्यैव तत्रोत्सृज्य स्वकानुगान् । प्रविवेश गृहं भैमिः सिंहो मेरुगुहामिव ॥

Verse 18

स पश्यञ्छुकसंघातान्पारावतगणांस्तथा । सारिकाश्च मदोन्मत्ताश्चेटीस्तां चाप्यपश्यत

स पश्यञ्छुकसंघातान्पारावतगणांस्तथा । सारिकाश्च मदोन्मत्ताश्चेटीस्तां चाप्यपश्यत ॥

Verse 19

रूपेण वयसः चैव रतेरपि रतिंकरीम् । आंदोलकसुखासीनां सर्वाभरणभूषिताम्

रूपेण वयसश्चैव रतेरपि रतिंकरीम् । आंदोलकसुखासीनां सर्वाभरणभूषिताम् ॥

Verse 20

तां विद्युतमिवोन्नद्धां दृष्ट्वा भैमिरचिंतयत । अहो कृष्णेन पित्रा मे निर्दिष्टेयं ममोचिता

तां विद्युतमिवोन्नद्धां दृष्ट्वा भैमिरचिन्तयत् । अहो कृष्णेन पित्रा मे निर्दिष्टेयं ममोचिता ॥

Verse 21

न्याय्यमेतत्कृते पूर्वं नष्टा यत्कामिनां गणाः । शरीरक्षयपर्याप्तं क्षीयते यदि कामिनाम्

न्याय्यमेवैतत्—पूर्वं कामिनां गणाः नष्टा इति; यदि कामहेतोः शरीरमेव क्षयपर्यन्तं क्षीयते।

Verse 22

कामिनीनां कृते येषां क्षीयते गणनात्र का । एवं बहुविधं कामी चिंतयन्नाह भीमभूः

कामिनीनां कृते येषां क्षीयते—तत्र गणना का? एवं बहुधा चिन्तयन् कामी भीमभूः प्राह।

Verse 23

निष्ठुरे वज्रहृदये प्राप्तोऽहमतिथिस्तव । उचितां तत्सतां पूजां कुरु या ते हृदि स्थिता

निष्ठुरे वज्रहृदये! अहं तव अतिथिरागतः। सतां यथोचितां पूजां कुरु, या ते हृदि निहिता।

Verse 24

इति हैडंबिवचनं श्रुत्वा कामकटंकटा । विस्मिताभूत्तस्य रूपात्स्वं निनिंद च बालिशम्

इति हैडंबिवचनं श्रुत्वा कामकटंकटा तस्य रूपात् विस्मिता अभूत्, स्वं च बालिशं निनिन्द।

Verse 25

धिगहं यन्मया पूर्वं समयः स कृतोऽभवत् । न कृतोऽभूद्यदि पुरा अभविष्यदसौ पतिः

धिक् माम्—यत् मया पूर्वं स समयः कृतः। यदि स न कृतोऽभूत् पुरा, असौ मम पतिरभविष्यत्।

Verse 26

इति संचिन्तयन्ती सा भैमिं वचनमब्रवीत् । वृथा त्वमागतो भद्र जीवन्याहि पुनः सुखी

इति सञ्चिन्त्य सा भैमिं वचनमिदमब्रवीत्— “भद्र, वृथा त्वमागतः; जीवन्याहि पुनः, सुखी भव।”

Verse 27

अथ कामयसे मां त्वं तत्कथां शीघ्रमुच्चर । कथामाभाष्य यदि मां सन्देहे पातयिष्यसि । ततोऽहं वशगा जाता हतो वा स्वप्स्यसे मया

“अथ मां कामयसे चेत्, तत्कथां शीघ्रमुच्चर। कथामारभ्य यदि मां सन्देहे पातयिष्यसि, तदा न ते वशगा भविष्यामि; अथाहं वशगा जाता, अथवा त्वं मया हतो निपतिष्यसि स्वपन्निव।”

Verse 28

सूत उवाच । इत्युक्तवचनामेतां नेत्रोपांतेन वीक्ष्य सः

सूत उवाच— इत्युक्तवचनामेतां नेत्रोपान्तेन वीक्ष्य सः।

Verse 29

स्मृत्वा चराचरगुरुं कृष्णमारब्धवान्कथाम् । कस्यांचिदभवत्पत्न्यां युवा कोऽप्यजितेद्रियः

चराचरगुरुं कृष्णं स्मृत्वा स कथामारब्धवान्। कस्यांचिद् भवत्पत्न्यां युवा कश्चिद् अजितेन्द्रियः।

Verse 30

तस्य चैका सुता जज्ञे भार्या तस्य मृताऽभवत् । ततो बालकिकां पुत्रीं ररक्ष च पुपोष च

तस्य चैका सुता जज्ञे, भार्या तस्य मृताऽभवत्। ततः स बालिकां पुत्रीं ररक्ष च पुपोष च।

Verse 31

सा यदाभूद्यौवनगा व्यंजितावयवा शुभा । प्रोल्लसत्कुचमध्यांगी प्रोल्लसन्मुखपंकजा

सा यदा यौवनं प्राप्ता शुभाङ्गी व्यञ्जितावयवा । प्रोल्लसत्कुचमध्याङ्गी प्रोल्लसन्मुखपङ्कजा ॥

Verse 32

तदास्य कामलुलितमालानं प्रजहौ मनः । प्रोवाच तां च तनयां समालिंग्य दुराशयः

तदा तस्य मनः कामलुलितं लज्जां प्रजहौ । स्वतनयां समालिङ्ग्य दुराशयः स तामुवाच ॥

Verse 33

प्रातिवेश्मकपुत्री त्वं मयानीयात्र पोषिता । भार्यार्थं सुचिरं कालं तत्कार्यं साधय प्रिये

प्रातिवेश्मकपुत्री त्वं मयानीताऽत्र पोषिता । भार्यार्थं सुचिरं कालं तत्कार्यं साधय प्रिये ॥

Verse 34

इत्युक्ता सा च मेने च तत्तथैव वचस्तदा । पतित्वेन च भेजे तं भार्यात्वेन स तां तथा

इत्युक्ता सा तदा तस्य वचः सत्यं ममेति च । पतित्वेन च भेजे तं भार्यात्वेन स तां तथा ॥

Verse 35

ततस्तस्यां सुता जज्ञे तस्मान्मदनरासभात् । वद सा तस्य भवति किं दौहित्री सुताऽथवा । एनं प्रश्नं मम ब्रूहि शीघ्रं चेच्छक्तिरस्ति ते

ततस्तस्यां सुता जज्ञे तस्मान्मदनरासभात् । वद सा तस्य भवति किं दौहित्री सुताऽथवा । एनं प्रश्नं मम ब्रूहि शीघ्रं चेच्छक्तिरस्ति ते ॥

Verse 36

सूत उवाच । इति प्रश्नं सा च श्रुत्वा चिंतयद्बहुधा हृदि

सूत उवाच—इति प्रश्नं सा श्रुत्वा हृदि बहुधा चिन्तयामास।

Verse 37

न च पश्यति निर्द्धारं प्रश्नस्यास्य कथंचन । ततः प्रश्नेन विजिता स्वां शक्तिं समुपाददे

न चास्य प्रश्नस्य कथञ्चन निर्णयं ददर्श; ततः प्रश्नेन विजिता स्वशक्तिं समुपाददे।

Verse 38

अताडयद्रुक्मरज्जुं कराभ्यां दोलकस्य च । ततो रक्षांसि निष्पेतुः कोटिशो भीषणान्यति

सा कराभ्यां दोलकस्य रुक्मरज्जुमताडयत्; ततः कोटिशो भीषणानि रक्षांसि निष्पेतुः।

Verse 39

सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषाश्चित्रका मृगाः । समीक्ष्य तानसंख्येयान्खादितुं धावतो रुषा

सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषाश्चित्रका मृगाः; तानसंख्येयान् समीक्ष्य रुषा खादितुं धावन्ति।

Verse 40

अवादयन्नखौ भैमिः कनिष्ठांगुष्ठजौ हसन् । ततो विनिःसृतास्तत्र द्विगुणा राक्षसादयः

भैमी हसन् कनिष्ठाङ्गुष्ठजौ नखौ अवादयत्; ततस्तत्र द्विगुणा राक्षसादयो विनिःसृताः।

Verse 41

तैर्मौर्वीनिर्मिताः सर्वे क्षणादेव स्म भक्षिताः । विजितायां स्वशक्तौ च बलशक्तिमथाददे

तैर्मौर्वीनिर्मिताः सर्वे क्षणादेव स्म भक्षिताः । विजितायां स्वशक्तौ च बलशक्तिमथाददे

Verse 42

उत्थाय सहसा दोलात्खड्गमादातुमैच्छत । उत्तिष्ठंतीं च तां भैमिरनुसृत्य जवादिव

उत्थाय सहसा दोलात्खड्गमादातुमैच्छत । उत्तिष्ठंतीं च तां भैमिरनुसृत्य जवादिव

Verse 43

केशेष्वादाय सव्येन पाणिनाऽपातयद्भुवि । ततः कंठे सव्यपादं दत्त्वादाय च कर्तिकाम्

केशेष्वादाय सव्येन पाणिनाऽपातयद्भुवि । ततः कंठे सव्यपादं दत्त्वादाय च कर्तिकाम्

Verse 44

दक्षिणेन करेणास्याश्छेत्तुमैच्छत नासिकाम् । विस्फुरंती ततो मौर्वी मंदमाह घटोत्कचम्

दक्षिणेन करेणास्याश्छेत्तुमैच्छत नासिकाम् । विस्फुरंती ततो मौर्वी मंदमाह घटोत्कचम्

Verse 45

प्रश्नेन शक्त्या च बलेन नाथ त्रिधा त्वयाहं विजिता नमस्ते । तन्मुंच मां कर्मकरी तवास्मि समादिश त्वं प्रकरोमि तच्च

प्रश्नेन शक्त्या च बलेन नाथ त्रिधा त्वयाहं विजिता नमस्ते । तन्मुंच मां कर्मकरी तवास्मि समादिश त्वं प्रकरोमि तच्च

Verse 46

घटोत्कच उवाच । यद्येवं तर्हि मुक्तासि भूयो दर्शय यद्बलम् । एवमुक्त्वा मुमोचैनां मुक्ता चाह प्रणम्य सा

घटोत्कच उवाच—यद्येवं तर्हि त्वं मुक्तासि; भूयोऽपि स्वबलं दर्शय। इत्युक्त्वा स तां मुमोच; सा च मुक्त्वा प्रणम्य वाक्यमब्रवीत्।

Verse 47

जानामि त्वां महाबाहो वीरं शक्तिमतां वरम् । सर्वराक्षसभर्तारं त्रैलोक्येऽमितविक्रमम्

जानामि त्वां महाबाहो वीरं शक्तिमतां वरम्। सर्वराक्षसभर्तारं त्रैलोक्येऽमितविक्रमम्॥

Verse 48

गुह्यकाधिपतिस्त्वं हि कालनाभ इति स्मृतः । षष्टिकोटिपतिर्जातो यक्षरक्षाकृते भुवि

गुह्यकाधिपतिस्त्वं हि कालनाभ इति स्मृतः। षष्टिकोटिपतिर्जातो यक्षरक्षाकृते भुवि॥

Verse 49

इति मां प्राह कामाख्या सर्वं तत्संस्मराम्यहम् । इदं गेहं सानुगं मे दत्तं मयात्मना तव

इति मां प्राह कामाख्या; सर्वं तत्संस्मराम्यहम्। इदं गेहं सानुगं मे दत्तं मयात्मना तव॥

Verse 50

समादिश प्राणनाथ कमादेशं करोमि ते । घटोत्कच उवाच । प्रच्छन्नस्तस्य घटते न विवाहः कथंचन

समादिश प्राणनाथ, कामादेशं करोमि ते। घटोत्कच उवाच—प्रच्छन्नस्तस्य घटते न विवाहः कथंचन॥

Verse 51

मोर्वि यस्य हि वर्तंते पितरौ बांधवास्तथा । तन्मां शीघ्रं वह शुभे शक्रप्रस्थाय संप्रति

मौर्वि, यस्य हि पितरौ बान्धवाश्च सन्निहिताः, तस्मात् मां शीघ्रं वह, शुभे, इदानीं शक्रप्रस्थं प्रति।

Verse 52

अयं कुलक्रमोऽस्माकं यद्भार्या पतिमुद्वहेत् । तत्रानुज्ञां समासाद्य परिणेष्यामि त्वामहम्

अस्माकं कुलपरम्परा एषा—यत् भार्या पतिं स्वयमेव वरणं कृत्वा उद्वहेत्। तत्रानुज्ञां समासाद्य अहं त्वां विधिवत् परिणेष्यामि।

Verse 53

भगदत्तमथो नाथं ततो मौर्वी न्यवेदयत् । समादाय बहुद्रव्यं विससर्जाथ भ्रातरम्

अथ मौर्वी स्वनाथं भगदत्तं न्यवेदयत्। बहुद्रव्यं समादाय सा भ्रातरं विससर्ज ह।

Verse 54

ततः पृष्ठिं समारोप्य घटोत्कचमनिंदिता । नानाद्रव्यपरीवारा शक्रप्रस्थं समाव्रजत्

ततः सा अनिन्दिता घटोत्कचं पृष्ठे समारोप्य, नानाद्रव्यपरीवारा शक्रप्रस्थं समाव्रजत्।

Verse 55

ततोऽसौ वासुदेवेन पांडवैश्चाभिनंदितः । शुभे लग्ने पाणिमस्या जगृहे भीमनंदनः

ततोऽसौ वासुदेवेन पाण्डवैश्चाभिनन्दितः। शुभे लग्ने भीमनन्दनः अस्याः पाणिं जगृहे।

Verse 56

कुरूणां राक्षसानां च प्रोक्तोत्तमविधानतः । उद्वाह्य तां तद्धनैश्च तर्पयामास पांडवान्

कुरूणां राक्षसानां च प्रोक्तोत्तमविधानतः । तामुद्वाह्य तद्धनैरेव पाण्डवान् तर्पयामास सः ॥

Verse 57

कुंती च द्रौपदी चोभे मुमुदाते नितांततः । मंगलान्यस्य चक्राते मौर्व्याश्च धन तर्पिते

कुन्ती द्रौपदी चोभे मुमुदाते नितान्ततः । तस्य मङ्गलमाचक्रुर्मौर्वी च धनतर्पिता ॥

Verse 58

ततो विवाहे निर्वृत्ते प्रतिपूज्य घटोत्कचम् । भार्यया सहितं राजा स्वराज्याय समादिशत्

ततो विवाहे निर्वृत्ते प्रतिपूज्य घटोत्कचम् । भार्यया सहितं राजा स्वराज्याय समादिशत् ॥

Verse 59

मौर्व्याऽज्ञां शिरसा गृह्य हैडंबिर्भार्ययान्वितः । शुभं हिडम्बस्य वने स्वराज्यं समुपाव्रजत्

मौर्व्याज्ञां शिरसा गृह्य हैडम्बिर्भार्ययान्वितः । शुभं हिडम्बस्य वने स्वराज्यं समुपाव्रजत् ॥

Verse 60

ततो राक्षसयोषाभिर्वीरकांस्यैः प्रवर्धितः । महोत्सवेन महता स्वराज्ये प्रमुमोद सः

ततो राक्षसयोषाभिर्वीरकांस्यैः प्रवर्धितः । महोत्सवेन महता स्वराज्ये प्रमुमोद सः ॥

Verse 61

ततो वनेषु चित्रेषु निम्नगापुलिनेषु च । रेमे सह तया भैमिर्मंदोदर्येव रावणः

ततः स रम्येषु वनेषु विचित्रेषु निम्नगापुलिनेषु च तया सह रेमे—यथा रावणो मन्दोदर्या सह।

Verse 62

एवं विक्रीडतस्तस्य गर्भो जज्ञे महाद्युतेः । हेडंबै राक्षसव्याघ्राद्बालसूर्यसमप्रभः

एवं क्रीडतः तस्य महाद्युतेः हेडम्बया राक्षसव्याघ्रात् बालः समुत्पन्नः—बालसूर्यसमप्रभः।

Verse 63

स जातमात्रो ववृधे क्षणाद्यौवनगोऽभवत् । नीलमेघचयप्रख्यो घटास्यो दीर्घलोचनः

स जातमात्रः क्षणेनैव ववृधे, यौवनगोऽभवत्; नीलमेघचयप्रख्यः घटास्यः दीर्घलोचनश्च।

Verse 64

ऊर्ध्वकेशश्चोर्ध्वरोमा पितरौ प्रणतोऽब्रवीत् । प्रणमामि युवां चोभौ जातस्य पितरौ गुरू

ऊर्ध्वकेशः ऊर्ध्वरोमा च स पितरौ प्रणम्य अब्रवीत्—“जातस्य मे गुरू पितरौ युवां चोभौ; युवां प्रणमामि।”

Verse 65

भवतोर्हि प्रियं कृत्वा अनृणः स्यां सदा ह्यहम् । भवद्भ्यां दत्तमिच्छामि अभिधानं यथात्मनः

भवतोः प्रियं कृत्वा अहं सदा अनृणः स्याम्; अतः भवद्भ्यां दत्तम् आत्मनः यथोचितम् अभिधानम् इच्छामि।

Verse 66

अतः परं तु यच्छ्रेयं कर्तव्यं प्रोन्नतिप्रदम् । ततो भेमिस्तमालिंग्य पुत्रं वचनमब्रवीत्

अतः परं तु यच्छ्रेयं कर्तव्यं प्रोन्नतिप्रदम्। ततः भैमिस्तमालिङ्ग्य पुत्रं वचनमब्रवीत्॥

Verse 67

बर्बराकारकेशत्वाद्बर्बरीकाभिधो भवान् । भविष्यति महाबाहो कुलस्यानन्दवर्धनः

बर्बराकारकेशत्वाद् बर्बरीकाभिधो भवान्। भविष्यति महाबाहो कुलस्यानन्दवर्धनः॥

Verse 68

श्रेयश्च ते यत्परमं दृढं च तत्कीर्त्यते बहुधा विप्र मुख्यैः । प्रक्ष्यावहे तद्यदुवंशनाथं गत्वा पुरीं द्वारकां वासुदेवम्

श्रेयश्च ते यत्परमं दृढं च तत्कीर्त्यते बहुधा विप्रमुख्यैः। प्रक्ष्यावहे तद्यदुवंशनाथं गत्वा पुरीं द्वारकां वासुदेवम्॥