Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

नारद उवाच—ततोऽहं चिन्तयामि, कथं खल्विदं स्थानं पुण्यप्रतिष्ठां लभेत? ममायत्तैव हि एषा भूमिः, राजानश्च सदा मम प्रभावेन वशे तिष्ठन्ति।

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

यदि चाहं धर्मात्मानं नृपं गत्वा मेदिनीं याचे, स मे याचित एव तां निश्चयेन दास्यति; पुनः स न प्रतिषेधं करिष्यति।

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

यथा हि मुनिभिः प्रोक्तं—द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम्: शुक्लं मध्यं च शबलं; अधमं तु ‘कृष्णम्’ इति कथ्यते।

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

श्रुतेः सम्पादनात्, शिष्याद् प्राप्तं, तथा कन्यया विधिवद् दत्तं द्रव्यं ‘शुक्लम्’ उच्यते। तथा कुसीद-वाणिज्य-कृषि-याचितादि-लाभोऽपि शुक्ल एव।

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

द्यूत-चौर्य-साहसैः सद्भिः शबलं द्रव्यं प्रोच्यते। व्याजेनोपार्जितं यत् तु, तत् ‘कृष्णम्’ इति समुदाहृतम्।

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

यः शुक्लवित्तेन श्रद्धासमन्वितः धर्मं सम्यक् आचरति, तीर्थे पात्रे च समासाद्य ददाति, स तस्य फलतः देवत्वं समश्नुते।

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

राजसेन भावेन शबलेन च वित्तेन अर्थिभ्यः दानं यः प्रददाति, स तस्य फलतः मानुष्यत्वे पुनरपि समश्नुते।

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

तमोवृतो नराधमः कृष्णवित्तेन यो मानवः ददाति, स प्रेत्य तस्य फलम् तिर्यक्त्वे समश्राति।

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

याचितद्रव्यं तु मे राजसं स्फुटमेव भवेत्; अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहार्थम्।

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

तदप्यहोऽतिकष्टहेतुना मम मतम्; अयं प्रतिग्रहो घोरः, मध्वास्वादो विषोपमः।

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

प्रतिग्रहसमायुक्ता व्याधिर्द्विजमाविशत् । तस्मादहं निवृत्तोऽस्मि पापादस्मात्प्रतिग्रहात् ॥

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानकं कुर्म एतत्सञ्चिन्तये मुहुः ॥

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तान्तं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिन्तान्तं न लभाम्यणु ॥

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसङ्गमे ॥

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

अहं तानब्रवं सर्वान् कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने ॥

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

धर्मवर्मेति नाम्ना नृपतिः, अस्य देशस्य भूपतिः, दानस्य तत्त्वार्थं जिज्ञासमानः बहून् वर्षगणान् तपः समाचरत्।

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

ततः खे वाणी तमब्रवीत्—“नृप, एकं श्लोकं शृणु; दानं द्विहेतुकं, षडधिष्ठानं, षडङ्गं, च द्विपाकयुतं भवति।”

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

दानं चतुःप्रकारं, त्रिविधं, त्रिनाशयुक्तं चोच्यते—इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह।

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

हे नारद, पृच्छ्यमानापि तस्य श्लोकस्यार्थो न व्याख्यातः; ततः राजा धर्मवर्मा पटहेन घोषणामकारयत्।

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

मया तपसा लब्धस्यास्य श्लोकस्य यः सम्यगव्याख्यानं करोति, तस्मै अहं एतत् पारितोषिकं ददामि।

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

योऽयं श्लोकव्याख्यां करोति तस्मै गवां सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव च, सप्त ग्रामान् अपि प्रयच्छामि।

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

पटहेनेति नृपतेः महद्वचः श्रुत्वा, बहुदेशीयाः ब्राह्मणाः कोटिशो मुने समाययुः।

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

दुर्बोधविन्यासोऽयं श्लोकः तैर्विप्रपुंगवैः अपि आख्यातुं न शक्यते; मूकैरिव गुडरसः कथ्यते न, मुने।

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

नारद, वयं धनलोभेन तत्र गताः; श्लोकस्य दुर्बोधत्वात् नमस्कृत्य, तमेव श्लोकं गृहीत्वा अत्र समागताः।

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

अयं श्लोको दुर्व्याख्येयः; धनं च न लब्धं नः। ‘तीर्थयात्रां कथं याम?’ इति चिन्तया व्याकुला अत्र आगताः।

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

एवं फाल्गुन, तेषां महात्मनाम् वचः श्रुत्वा अहम् अतीव संप्रहृष्टः अभवं, तान् विसृज्य (सहाय्यं कृत्वा) अग्रे प्रेषयिष्यामीति अचिन्तयम्।

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

अहो! मे उपायः प्राप्तः; स्थानप्राप्तौ न संशयः। नृपतेः श्लोकं व्याख्याय अहं स्थानं धनं च लप्स्ये।

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

विद्यामूल्येन एवं न याचितः प्रतिग्रहः स्यात्। सत्यमाह पुराणार्षिः—वासुदेवो जगद्गुरुः।

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

धर्मे यस्य श्रद्धा स्यात्, सा च नैव पूर्यते; पापे यस्य श्रद्धा स्यात्, सा अपि न पूर्यते—स उभयत्र निराशः भवति।

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

एवं विचिन्त्य विद्वांसः यथारुचि प्रकुर्वन्ति। एतद् विभोः वाक्यं सत्यम्; यथा मे दुर्लभमपि प्राप्तम् (इति)।

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

मनोरथोऽयं मे सफलः सञ्जातः, स्फुटमेवाङ्कुरितः। दुर्विदं चैतं श्लोकं अहं सुस्पष्टं जानामि॥

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव मे पुरा ख्यातमिदम्। एवं हर्षान्वितः पार्थ, तदहं मुहुर्मुहुः संचिन्तयामि॥

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

तीर्थं प्रणम्य चलितोऽहं महीसागर-संगमम्। वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोऽहं नृपं ययौ॥

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

इदं भणितवानस्मि; श्लोकव्याख्यां नृप, शृणु। यत्ते पटहविख्यातं दानं तच्च प्रगुणीकुरु॥

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

एवमुक्ते नृपः प्राह—एवं हि कोटिशः पुरा प्रोक्तम्। द्विजोत्तम, पुनर्नवेनार्थेन कथं वक्तुं शक्यते॥

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

दानस्य द्वौ हेतू के? षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि? षडङ्गानि कानि? तथा स्मृतौ द्वौ पाकौ कौ इति पृच्छामि।

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

दानस्य चत्वारः प्रकाराः के? तत् त्रिविधं किं नाम, हे द्विज? दानस्य नाशाः के प्रोक्ताः? एतत् सर्वं स्फुटं वद।

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

हे ब्राह्मण, इमान् स्फुटान् सप्त प्रश्नान् यदि वक्ष्यसि, ततोऽहं गवां सप्तनियुतं दास्यामि, सुवर्णं तावदेव च।

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि; नो चेद् यास्यसि स्वं गृहम्—इत्युक्त्वा, हे पार्थ, सौराष्ट्रस्वामिनं नृपं प्रति वचनं प्राह।

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

एवं धर्मवर्मन्, मया यत् प्रावोचं तदवधारय। श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये; दानहेतू च तौ शृणु।

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

अल्पं वा बहु वा दानं शुभोन्नतिं जनयति। श्रद्धा च शक्तिश्च दानानां वृद्धिं क्षयं च कुरुतः।

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति—न कायक्लेशैर्बहुभिः, न च केवलैरर्थराशिभिः धर्मः।

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

श्रद्धया संप्राप्यते सूक्ष्मो धर्मः। श्रद्धैव धर्मः, अद्भुतं तपः। श्रद्धा स्वर्गो मोक्षश्च; श्रद्धैव सर्वमिदं जगत्।

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

सर्वस्वं जीवितं चापि यो दद्यादश्रद्धया। स किंचित्फलं नाप्नुयात्; तस्माच्छ्रद्दधानो दाता भवेत्।

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

श्रद्धया साध्यते धर्मो न महद्भिरर्थराशिभिः। अकिंचना मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः।

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

त्रिविधा भवति देहिनां श्रद्धा स्वभावजा; सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु।

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

सात्त्विका देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि; तामसा जनाः प्रेतभूतपिशाचांश्च यजन्ते।

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

तस्मात् श्रद्धावता पात्रे न्यायार्जितं यद् दत्तं, तेनैव भगवान् रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति।

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

शक्तिविषये श्लोका भवन्ति—कुटुम्बभुक्तवसनात् देयं यदतिरिच्यते; मध्वास्वादो विषं पश्चाद् दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्।

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि; मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः।

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

भृत्योपरोधपीडाभ्यां कृतमौर्ध्वदैहिकं कर्म तदस्य जीवतो मृतस्य च दुःखोदकत्वं भवति।

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितनिक्षेपौ च सर्वस्वं चान्वये सति—एतानि दानाय न देयानि।

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

आपत्स्वपि पण्डितैर्नववस्तूनि न देयानि; यो ददाति स मूढात्मा, स नरः प्रायश्चित्तीयते।

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

इति ते राजन् द्वौ हेतू गदितौ; अतः परं श्रूयताम्—दानाधिष्ठानानि षडेव वक्ष्यामि, तान्यपि शृणु।

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

धर्मोऽर्थः कामश्चैव व्रीडाहर्षभयानि च—एतानि षड् दानानामधिष्ठानानि प्रचक्षते।

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

पात्रेभ्यः सततं दानं यत् प्रयोजनमनपेक्ष्य, केवलं धर्मबुद्ध्या क्रियते—तदेव ‘धर्मदानम्’ इति कथ्यते।

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वा यदर्थमाह्रियते, तद् ‘अर्थदानम्’ इति प्राहुः; अथ ‘कामदानं’ शृणु।

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसङ्गात् सरागेण च, अनर्हेष्वपि यत् प्रदीयते—तत् ‘कामदानम्’ इति कथ्यते।

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

संसदि व्रीडया लोकापवादभयेन च, आर्थिभ्यः यत् प्रदीयते, प्रतिदानरूपेण च यत् प्रत्युपदीयते—तद् ‘व्रीडादानम्’ इति श्रुतम्।

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद् यत् प्रदीयते, तद् धर्मचिन्तकैः ‘हर्षदानम्’ इति प्रोक्तम्।

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकारार्थं यद्दानं दीयते, अनुपकर्तृभ्योपि भयहेतुतया प्रदीयमानं तद् ‘भयदानम्’ इति कथ्यते।

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

षडधिष्ठानानि प्रोक्तानि; इदानीं दानस्य षडङ्गान्यपि शृणु—दाता, प्रतिग्रहीता, शुद्धिः, देयं, तथा धर्मयुक् (धर्मानुगुणता) इति।

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

देशकालौ च दानाङ्गेषु गणितौ; एतानि षडङ्गानि विदुः। दाता तु निरामयः, धर्मात्मा, दित्सुः, अव्यसनः, शुचिः भवेत्।

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

अनिन्द्याजीवकर्मा च—एवं षड्गुणैः समन्वितो दाता प्रशस्यते। यस्त्वनृजुः, अश्रद्दधानः, अशान्तात्मा, धृष्टश्च भीरुश्च, स न प्रशंस्यते।

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

असत्यसन्धो निद्रालुर्दाता तामसोऽधमः स्मृतः। त्रिशुक्लोऽपि कृशवृत्तिः, घृणालुः, सकलेन्द्रियपरायणश्च सः।

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

यो योनिदोषेभ्यः आचारदोषेभ्यश्च विमुक्तः स ब्राह्मः पात्रम् उच्यते। स सौमुख्येन अर्थिनां दर्शने सदा अभिसंप्रीतिं लभते, सत्कारं करोति, अनसूयश्च भवति—एषा शुद्धिरिति स्मृता।

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

अपरा-बाधं अक्लेशं स्वयत्नेन अर्जितं धनम्। स्वल्पं वा विपुलं वापि दातुं योग्यं देयम् इत्यभिधीयते।

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

तेनापि धर्मेण किञ्चिद् उद्दिश्य धर्मबुद्ध्या देयम्। यदा उद्देशः शून्यः, तदा फलं अपि शून्यम् इति मतम्।

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेऽपि वा पुनः। तौ देशकालौ दानार्हौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा।

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

एवं षडङ्गानि उक्तानि; इदानीं द्वौ पाकौ शृणु। दानजौ द्वौ पाकौ प्राहुः—परत्रैकः, इह चापरः।

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

सद्भ्यः प्रदत्तं यत्किञ्चित् तत् परत्र पुण्यरूपेणोपतिष्ठति। असत्सु तु यत्किञ्चिद् दीयते, तद्दानफलमिहैव भुज्यते, न परत्र स्थिरं भवति॥

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ; इदानीं चतुरः प्रकारान् शृणु। क्रमात् ध्रुवं, त्रिकं, काम्यं, नैमित्तिकं चेति प्राहुः॥

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

अयं वैदिको दानमार्गः द्विजैश्चतुर्धा वर्ण्यते। तत्र प्रपारामतडागादि-निर्माणरूपं ध्रुवं दानं सर्वकामफलप्रदं स्थिरं भवति॥

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

यद्दानं दिनेदिने दीयते तदाहुः ‘त्रिकाम’ इति। अपत्य-विजय-ऐश्वर्य-प्राप्त्यर्थं तथा स्त्रीबालहितार्थं च तत् प्रदीयते॥

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

इच्छासंस्थं यद्दानं तत् ‘काम्य’ इत्यभिधीयते। स्मृतौ तु तत् कालापेक्षं, क्रियापेक्षं, गुणापेक्षं चेति निरूपितम्॥

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

त्रिधा नैमित्तिकं दानं प्रोक्तं, नित्यं होमविवर्जितम्। एवं ये प्रकाराः कथिताः, तेषां त्रैविध्यमुच्यते॥

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

अष्टौ उत्तमदानानि, चत्वारि मध्यमानि च। शेषाणि कानीयसानि—इदं त्रिविधत्वं विदुः॥

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

गृहं प्रासादविद्याभू-गोकूपप्राणहाटकम्। एतान्युत्तमदानानि, उत्तमद्रव्यदानतः॥

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

अन्नारामं च वासांसि, हयप्रभृतिवाहनम्। दानानि मध्यमानीति, मध्यमद्रव्यदानतः॥

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

उपानच्छत्रपात्रादि, दधिमध्वासनानि च। एतानि कनीयदानानि, कनीयद्रव्यदानतः॥

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

दीपकाष्ठोपलादीनि दानानि चरमाणि, बहुवार्षिकमपि तेषां फलम् अल्पकालिकम्। अतः ‘कानीयसानि’ इति कथ्यन्ते; इदानीं दाननाशस्य त्रयम् उपायं शृणु।

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

यद्दत्त्वा पश्चात् तप्यते, तद् दानम् ‘आसुरम्’ इति मतं व्यर्थं च। अश्रद्धया यद्ददाति, तद् ‘राक्षसम्’; तदपि निष्फलमेव भवति।

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

यच्चाक्रुश्य ददात्यङ्ग, दत्त्वा च द्विजं वाक्रोशति। तत् दानं ‘पैशाचम्’ इति व्यर्थं; एतानि दाननाशस्य त्रयस्त्वमी।

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्यमुत्तमम्। शक्त्या ते कीर्तितं राजन्; साधु वा असाधु वा वद।

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

धर्मवर्मोवाच—अद्य मे सफलं जन्म, अद्य मे सफलं तपः। अद्य ते कृते कृतकृत्योऽस्मि, कृतिमतां वर।

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

सकलं जन्म केवलं पठित्वा यः, स ब्रह्मचारिवद् वृथा भवति। बहुक्लेशेन प्राप्ता भार्या अपि वृथा, यदि सा अप्रियवादिनी कठोरभाषिणी च॥

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

क्लेशेन कृत्वा कूपं यदि तस्य जलं क्षारोदकं भवेत्, तत् श्रमः वृथा। तथा बहुक्लेशैर्नीतं जन्म, यदि धर्मवर्जितं, तदपि वृथा॥

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

एवं मे यद् वृथा नाम जातं तत् त्वया सफलं कृतम्। तस्मात् तुभ्यं नमः; द्विजेभ्यश्च नमो नमः॥

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

सत्यं पुरा विष्णुः कुमारान् विष्णुसदसि एतद् आह॥

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

यजमानस्य हविर्वितानैः, घृतप्लुतैर्हुतैश्च वह्निमुखेन भुक्तैः, अहं तथैव न तुष्यामि। यथा तुष्टस्य ब्राह्मणस्य मुखतः चरतोऽनुघासं, स्वकर्मपाकैर्मय्यवहितैः समर्पितं, तेन तुष्यामि॥

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

तन्मया प्रमादादशर्मणा वा यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमन्तां प्रसादये ॥

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

त्वं च कोऽसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा ॥

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे ॥

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम् ॥

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्वं ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः ॥

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

राजोवाच—यदि त्वं नारदो विप्र, तर्ह्यखिलं राज्यं तवास्तु। अहं तु ब्राह्मणानां तव च दास्यं करिष्यामि, न संशयः॥

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

नारद उवाच—यदि भवानस्मासु भक्तः, तर्हि तव कार्यं नो वचः; अस्माकं वचनमेव ते कर्तव्यं भवतु॥

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

सर्वं तदुक्तं द्रव्यं मे देहि, भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम्। स च मन्ये—‘त्वत्तोऽस्य रक्षा भवतु’ इति; अहं तु शेषार्थं पुनश्चिन्तयामि॥