Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

नारद उवाच। भूमेः योजनलक्षे च कौरव्य रविमण्डलम्। योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव।

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

ईषादण्डस्तथैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः। विवस्वतः प्रमाणं तु सार्धकोटिः तथा सप्त नियुतानि च कथ्यन्ते।

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

योजनानां तु तस्याक्षः, तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्। तच्चक्रं त्रिनाभि पञ्चारं षण्नेमि इति परिकीर्तितम्।

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

द्वितीयोऽप्यक्षः चत्वारिंशत्सहस्रयोजनविस्तारः। हे पाण्डव, स्यन्दनस्य तु पञ्च सार्द्धानि चान्यानि प्रमाणानि सन्ति॥

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

उभयोः अक्षयोः प्रमाणं तयोः युगार्द्धयोः प्रमाणमेव। ह्रस्वोऽक्षः तद्युगार्द्धं च रथस्य ध्रुवाधारः खलु॥

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये, तन्मानसे चक्रं स्थितम्। हयाश्च सप्त छन्दांसि; तेषां नामानि मे शृणु॥

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

गायत्री च बृहती चोष्णिग्जगती त्रिष्टुभेव च। अनुष्टुप् पङ्क्तिरित्युक्ताः छन्दांसि हरयो रवेः॥

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः। उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

शक्रादिदेवतानां पुरेषु तिष्ठन् स भानुः स्वगत्याऽमृतपुरत्रयं स्पृशति। अत एव स विकीर्ण इति कथ्यते—दिक्स्थः, त्रिकोणार्धपुरविभागेष्वपि सञ्चरन्।

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

उत्तरायणस्यादौ भास्करो मकरराशिं प्रविशति। ततः क्रमशः कुम्भं मीनं च, एवं राशेः राश्यन्तरं यथाविधि गच्छति।

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

एतेषु त्रिषु राशिषु भुक्तेषु सविता ततः वैषुवतीं गतिं प्राप्नोति। तदा स अहोरात्रं समं करोति, तुल्यपरिमाणं विधत्ते।

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

ततः रात्रिः क्षयं याति, दिनं तु प्रतिदिनं वर्धते। ततश्च मिथुनस्यान्ते स परां काष्ठामुपैति, उत्तरगतेः परमसीमां प्राप्नोति।

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

कर्कटराशिं प्राप्य स भानुः दक्षिणायनं करोति। कुलालचक्रस्य पर्यन्त इव स शीघ्रं निवर्तते, पुनरपि प्रत्यावर्तते।

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

दक्षिणायनक्रमे सूर्यस्तथैव शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन् ॥

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति ॥

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति ॥

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

सन्ध्याकाले च मन्देहाः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम् ॥

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यन्तदारुणम् ॥

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

ततः गायत्रीपूतं यद् द्विजैस्तोयं क्षिप्यते, तेन पापिनो दह्यन्ते; संध्योपासनपरायणत्वात् ते सदा दग्धा इव भवन्ति।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

ये संध्यामपि नोपासन्ते, ते कृतघ्ना रौरवं नरकं यान्ति। सूर्यश्च प्रतिमासं पृथग्भूतः ऋषिगन्धर्वराक्षसैः सह परिचर्यते।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

अपि च सः सप्तभिः सह याति—अप्सरोग्रामणीसर्पैः; तथा धाता, अर्यमा, मित्रः, वरुणः, विवस्वान्, इन्द्रश्चेति।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

पूषा च सविता चाथ भगस्त्वष्टा च कीर्तिताः; विष्णुश्च—एवं चैत्रादिमासेषु द्वादशादित्याः स्मृताः।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

ततः दिवाकरस्थानात् परं शशिनो मण्डलं स्थितम्; तस्यापि लक्षमात्रेण दूरीभूतं, त्रिचक्रो रथ इति चोच्यते।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

कुन्दप्रभा दशाश्वा वामदक्षिणयोः युक्ताः रथं वहन्ति। पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात् परतः स्थितम्।

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

ततोपरि कृत्स्नं नक्षत्रमण्डलं प्रकाशते। तस्य प्रमाणं चतुर्दशार्बुदानि अशीतिश्च—इति सरितांपतिः प्रकीर्तितः।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

नक्षत्राणां विंशतिः कोट्यः प्रकीर्तिताः। तस्मान्नक्षत्रमण्डलात् उत्तरे द्वे लक्षे बुधः स्थितः।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च। पिशङ्गैस्तुरगैरोष्टाभिर्वायुवेगिभिराकृष्टः।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

बुधादप्युत्तरे द्विलक्षे उशना स्मृतः। शुक्रस्यापि रथोऽष्टाभिः सम्भवैर्हयैः युक्तोऽभूत्।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

भौमात् लक्षद्वयदूरे देवपुरोहितो बृहस्पतिः स्मृतः। तस्य काञ्चनरथोऽष्टभिः पाण्डुरैस्तुरगैर्युक्तः॥

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

बृहस्पतेरूर्ध्वं द्विलक्षे सौरिः समुपस्थितः। तस्य रथोऽष्टाभिराकाशसम्भवैः शबलैस्तुरगैर्युक्तः॥

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम्। वहन्ति सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा॥

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

सौरेरूर्ध्वं लक्षमिति स्मृतं, ततः सप्तर्षिमण्डलम्। ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवोऽप्यूर्ध्वं व्यवस्थितः॥

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य ध्रुवो वै मेढीभूतः। ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः॥

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

यदव्ययमात्मानं वासुदेवस्यैव रूपं प्राहुः, तदेव वायुपाशैर्ध्रुवे सर्वमिदं जगद् बद्धं धारयति, हे फाल्गुन।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

सवितुर्मण्डलं नवयोजनसाहस्रपरिमाणं स्मृतम्; सूर्यविस्ताराद् द्विगुणं शशिनो मण्डलं स्मृतम्।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

तयोस्तुल्याकारः स्वर्भानुरधस्तात् प्रसर्पति; पृथिवीच्छायामुद्धृत्य निर्मलो मण्डलाकृतिरिव दृश्यते।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

चन्द्रपरिमाणस्य षोडशो भागो भार्गवाय विधीयते; भार्गवात् पादहीनः बृहस्पतिः विज्ञेयः।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधश्च; तयोः परिमाणं शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे च, अन्ते चैकयोजनम् इति कथ्यते।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

योजनार्धप्रमाणानि भानि; ततोऽल्पतरं प्रमाणं न विद्यते। भूमिलोकश्च ‘भूर्लोकः’ इति ख्यातः, स पादगम्यः प्रकीर्तितः॥

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

भूमेः सूर्यस्य च यदन्तरं, तत् ‘भुवर्लोकः’ इति प्रकीर्तितम्। ध्रुवस्य सूर्यस्य च यदन्तरं, तच्चतुर्दश-नियुतानि इति कथ्यते॥

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

स्वर्लोकः सोऽपि लोकसंस्थानचिन्तकैः कथितः। ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटिचिरं महर्लोकः प्रकीर्तितः॥

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

द्वे कोट्यौ यत्र जनो लोको, निवसन्ति चतुःसनाः। ततः परं चतुर्भिः कोटीभिः तपोलोकः स्मृतः॥

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

वैराजाः यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः। तपोलोकात् षड्गुणेन सत्यलोकः विराजते॥

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

यत्र पुनर्मरणं नास्ति स एव ब्रह्मलोकः स्मृतः। तस्य प्रमाणं अष्टादश कोट्यः पञ्चाशीतिलक्षाणि च कथ्यते॥

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

तदूर्ध्वं शुभं निरुपमं स्थानं संप्रकाशते। ‘भूर्भुवःस्वः’ इति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्॥

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘जनस्तपः सत्यं’ इति चाकृतकं त्रयम्। कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः॥

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

कल्पान्ते शून्यतां याते सर्वस्मिन् यत्परं पदम्। अत्यन्तं न विनश्यति; एते सप्त लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः समाख्याताः॥

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः। वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्याः लोकाः इमान् विदुः॥

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

ततः खल्वण्डस्य शिरसः शिवा नीरमयी धारा प्रादुरभवत्। सा सर्वलोकान् समाप्लाव्य गङ्गा मेरुमुपागता॥

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

ततः सा महीतलं सर्वं पातालं च प्रविवेश ह। अण्डमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी॥

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

देवीनां कोटिकोटीभिः पिङ्गलेन च संवृता। तत्र स्थिता सदा शुभा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य॥

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

महाबलपराक्रमा दुष्टसंघातान् निहन्ति सा। वायुस्कन्धान् अपि सप्त शृणु यथावस्थितान्॥

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमण्डले। प्रवहोनाम यो वायुः मेघान् प्रवहत्यतिशक्तिमान्॥

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

धूमजाश्चोष्मजाश्च मेघाः समुद्रतोयपूरिताः । तोयैर्नीलाङ्गा भूत्वा वर्षिष्ठा एव भवन्ति, हे भारत ॥

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

द्वितीयोऽवहो नाम वायुः सूर्यमण्डले निबद्धः । तेन ध्रुवेण बद्धं तत् सूर्यमण्डलं भ्राम्यते ॥

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

तृतीयोऽद्वहो नाम वायुः चन्द्रस्कन्धे प्रतिष्ठितः । येन ध्रुवेण बद्धं तत् चन्द्रमण्डलं भ्राम्यते ॥

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

चतुर्थः संवहो नाम वायुः नक्षत्रमण्डले स्थितः । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह तत् भ्राम्यते ॥

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

ग्रहेषु पञ्चमो वायुः विवहो नाम मारुतः । येन ध्रुवसंधितं ग्रहचक्रमिदं भ्राम्यते ॥

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमण्डले। ध्रुवसंबद्धेन येन दिवि सप्तर्षयः परिभ्रमन्ति॥

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः। येन ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि च मण्डलानि संस्थापितानि, भारत॥

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे। दक्षस्य दशपुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः॥

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः। अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाḥ सर्वधारिणः॥

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम्। स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा॥

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

इत्येवं ते मया ऊर्ध्वलोकवृत्तान्तः सम्यगाख्यातः; अधुना मत्तः पातालानां वृत्तान्तं शृणु।