Adhyaya 11

Verse 1

कूर्म उवाच । शांडिल्य इति विख्यातः पुराहमभवं द्विजः । बालभावे मया भूप क्रीडमानेन निर्मितम्

कूर्म उवाच—पुरा अहं शाण्डिल्य इति विख्यातो द्विजोऽभवम्। भूप, बाल्ये मया क्रीडता स्वहस्तनिर्मितं किञ्चिद् आसीत्॥

Verse 2

पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनमुच्छ्रितम् । जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्

पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनम् उच्छ्रितम्। जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्॥

Verse 3

पंचायतनविन्यासमनोहरतरं नृप । विनायकशिवासूर्यमधुसूदनमूर्तिमत्

पञ्चायतनविन्यासमनोहरतरं नृप। विनायक-शिव-सूर्य-मधुसूदनमूर्तिमत्॥

Verse 4

पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम् । काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्

पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम्। काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्॥

Verse 5

दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम् । सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे

दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम्। सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे॥

Verse 6

तत्र जागेश्वरं लिंगं गृत्वाथ विनिवेशितम् । बाल्यादुपलरूपं तद्वर्षावारिविशुद्विमत्

तत्राहं जागेश्वरनाम लिङ्गं गृहीत्वा विधिवद् विन्यस्य प्रतिष्ठितवान्। बाल्यादेव तदुपलरूपं, वर्षाजलप्रदत्तविशुद्धियुतं चासीत्॥

Verse 7

बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः । कोमलैरपरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः

बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः। कोमलैश्चापरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः पूजनं मया कृतम्॥

Verse 8

कूष्मांडैश्चैव वर्णाद्यैरुन्मत्तकुसुमायुतैः । मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वाद्यैश्च नवांकुरैः

कूष्माण्डकुसुमैश्चैव वर्णाद्यैः सुमनोहरैः। उन्मत्तकुसुमायुतैर्मन्दारैर्बिल्वपत्रकैः। दूर्वाद्यैर्नवाङ्कुरैश्च पूजनं मया कृतम्॥

Verse 9

पूजा विरचिता रम्या शंभोरिति मया नृप । ततस्तांडवमारब्धमनपेक्षितसत्क्रियम्

पूजा मया नृप रम्या शम्भोर्विरचिता कदा। ततस्ताण्डवमारब्धं न सत्क्रियामपेक्ष्य वै॥

Verse 10

शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं च स्वस्वर्जितम् । अकार्षं सकृदेवाहं बाल्ये शिशुगणावृतः

शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं स्वस्वरेण मे। सकृदेवाहमकार्षं बाल्ये शिशुगणावृतः॥

Verse 11

ततो मृतोऽहं जातश्च विप्रो जातिस्मरो नृप । वैदिशे नगरेऽकार्षं शिवपूजां विशेषतः

ततोऽहं मृतो भूत्वा पुनर्जन्म लब्धवान्, विप्रो जातिस्मरोऽभवं नृप। वैदिशानगरे विशेषभक्त्या शिवपूजामकार्षम्॥

Verse 12

शिवदीक्षामुपागम्यानुगृहीतः शिवागमैः । शिवप्रासाद आधाय लिंगं श्रद्धासमन्वितः

शिवदीक्षामुपागम्य शिवागमैः प्रसादितः। शिवप्रासादं निर्माय श्रद्धया लिङ्गमस्थापयम्॥

Verse 13

कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गेयः करोति शिवालयम् । यावंति परमाणूनि शिवस्यायतने नृप

यः करोति शिवालयं स कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गे। शिवायतने नृप यावन्ति परमाणवस्तावन्ति वर्षाणि॥

Verse 14

भवंति तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि । इति पौराणवाक्यानि स्मरञ्छैलं शिवालयम्

तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि सम्बध्यते। इति पौराणवाक्यानि स्मरन् शैलं शिवालयमकार्षम्॥

Verse 15

अकारिषमहं रम्यं विश्वकर्मविधानतः । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टं शैलमेव वा

अहं रम्यं शिवसद्म विश्वकर्मविधानतः कारितवान्। मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टकं शैलमेव वा॥

Verse 16

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाद्दशगुणं फलम् । भस्मशायी त्रिषवणो भिक्षान्नकृतभोजनः

कृतमायतनं यो दद्यात्, तस्य फलम् अनुक्रमेण दशगुणं वर्धते। स भस्मशायी त्रिषवणपूजापरः, भिक्षान्नमेव भुञ्जानो भिक्षावृत्त्या जीवति।

Verse 17

जटाधरस्तपस्यंश्च शिवाराधनतत्परः । इत्थं मे कुर्वतो जातं पुनर्भूप प्रमापणम्

जटाधरोऽहं तपसि प्रवृत्तः शिवाराधनतत्परश्च। एवं मया चरता, हे भूप, पुनरेव मृत्युः समुपागतः।

Verse 18

जातो जाति स्मरस्तत्र कारिता तृतीयेहं भवांतरे । सार्वभौमो महीपालः प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे

तत्र पुनर्जातोऽहं पूर्वजन्मस्मरः सन्। तृतीये भवान्तरे प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे सार्वभौमो महीपालोऽभवम्।

Verse 19

जयदत्त इति ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः । ततो मया बहुविधाः प्रासादाः कारिता नृप

जयदत्त इति विख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः। ततः मया, हे नृप, बहुविधाः प्रासादाः कारिताः।

Verse 20

तस्मिन्भवांतरे शंभोराराधनपरेण च । ततो निरूपिता जाता बकपुष्पपुरस्सराः

तस्मिन् भवान्तरे शम्भोराराधनपरेण मया। ततः बकपुष्पपुरस्सराः पूजोपचाराः सम्यग् निरूपिताः।

Verse 21

सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैर्नृप । तथाविधेऽन्नदानादि करोमि नृपसत्तम

सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैः, हे नृप नृपसत्तम, तथाविधमेव अन्नदानादि दानकर्माणि मया कृतानि।

Verse 22

केवलं शिवलिंगानां पूजां पुष्पैः करोम्यहम् । ततो मे भगवाञ्छंभुः संतुष्टोऽथ वरं ददौ

केवलं शिवलिङ्गानां पुष्पैः पूजामहं करोमि; ततः प्रसन्नो भगवाञ्छम्भुः मम वरं ददौ।

Verse 23

अजरामरतां राजंस्तेनैव वपुषावृतः । ततस्तथाविधं प्राप्यानन्यसाधारणं वरम्

हे राजन्, तेनैव वपुषा आवृतः सन् अजरामरतां प्राप्तवान्; ततः तथाविधम् अनन्यसाधारणं वरं लब्ध्वा।

Verse 24

विचरामि महीमेतां मदांध इव वारणः । शिवभक्तिं विहायाथ नृपोऽहं मदनातुरः

मदांध इव वारणः इव अहं एतां महीम् विचरामि; शिवभक्तिं विहाय, नृपोऽपि सन् मदनातुरोऽभवम्।

Verse 25

प्रधर्षयितुमारब्धः स्त्रियः परपरिग्रहाः । आयुषस्तपसः कीर्तेस्तेजसो यशसः श्रियः

परपरिग्रहाः स्त्रियः प्रधर्षयितुम् आरब्धवानहम्; तेन आयुः तपः कीर्तिः तेजः यशः श्रीश्च क्षीयन्ते स्म।

Verse 26

विनाशकारणं मुख्यं परदारप्रधर्षणम् । सकर्णः श्रुतिहीनोऽसौ पश्यन्नंधो वदञ्जडः

विनाशस्य मुख्यं कारणं परदारप्रधर्षणमेव। स कर्णवानपि श्रुतिहीन इव, पश्यन्नप्यन्ध इव, वदन्नपि जड इव भवति॥

Verse 27

अचेतनश्चेतनावान्मूर्खो विद्वानपि स्फुटम् । तदा भवति भूपाल पुरुषः क्षणमात्रतः

तदा भूपाल, पुरुषः क्षणमात्रतः चेतनावानप्यचेतन इव, विद्वानपि स्फुटं मूर्ख इव भवति॥

Verse 28

यदैव हरिणाक्षीणां गोचरं याति चक्षुषाम् । मृतस्य निरये वासो जीवतश्चेश्वराद्भयम्

यदैव हरिणाक्षीणां चक्षुषां गोचरं याति, तदैव मृतस्य निरये वासः, जीवतश्चेश्वराद्भयम्॥

Verse 29

एवं लोकद्वयं हंत्री परदारप्रधर्षणा । जरामरणहीनोहमिति निश्चयमास्थितः

एवं परदारप्रधर्षणेन लोकद्वयहन्ता भूत्वा, ‘जरामरणहीनोऽहम्’ इति मोहं निश्चयेनास्थितवान्॥

Verse 30

ऐहिकामुष्मिकभयं विहायांह ततः परम् । प्रधर्षयितुमारब्धस्तदा भूप परस्त्रियः

ऐहिकामुष्मिकभयं विहाय ततः परम्, तदा भूप परस्त्रियः प्रधर्षयितुमारब्धवान्॥

Verse 31

अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादारहितं यमः । वरप्रदानादीशस्य तदंतिकसुपाययौ । व्यजिज्ञपन्मदीयं च शंभोर्धर्मव्यतिक्रमम्

अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादालङ्घनकारिणं यमः वरप्रदातारमीश्वरं तदन्तिकं समुपाययौ। स च शम्भोः पुरतः मदीयं वृत्तान्तं धर्मव्यतिक्रमं च न्यवेदयत्॥

Verse 32

यम उवाच । नाहं तवानुभावेन गुप्तस्यास्य विनिग्रहम्

यम उवाच—तव महिम्ना गुप्तस्यास्य विनिग्रहं नाहं कर्तुं शक्नोमि; न दण्डयितुं न निग्रहीतुं समर्थोऽस्मि॥

Verse 33

शक्रोमि पापिनो देव मन्नियोगेऽन्यमादिश । जगदाधारूपा हि त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः

देव! पापिनमेतं मन्नियोगे नाहं शक्नोमि विनिग्रहीतुं; अन्यं कञ्चिदाज्ञापय। त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः स्त्रियो हि जगदाधारभूताः॥

Verse 34

गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः । सत्यनिष्ठा इति स्वामिंस्तेषां मुख्यतमा सती

गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः। सत्यनिष्ठाश्च ये, स्वामिन्, तेषां मध्ये सती पतिव्रता मुख्यतमा॥

Verse 35

तास्तेन धर्षिता लुप्तं मदीयं धर्मशासनम् । वरदानप्रमत्तेन तवैव परिभूय माम्

तेन ताः स्त्रियो धर्षिताः; मदीयं धर्मशासनं लुप्तप्रायं जातम्। तव वरदानप्रमत्तेन स मामपि परिभूयावमन्यते॥

Verse 36

जयदत्तेन देवेश प्रतिष्ठानाधिवासिना । इमां धर्मस्य भगवान्गिरमाकर्ण्य कोपितः । शशाप मां समानीय वेपमानं कृतांजलिम्

देवेश, प्रतिष्ठानाधिवासिना जयदत्तेन धर्मवचनमिमां भगवाञ्श्रुत्वा क्रुद्धः; मां समाहूय वेपमानं कृताञ्जलिं शशाप।

Verse 37

ईश्वर उवाच । यस्माद्दुष्टसमाचार धर्षितास्ते पतिव्रताः

ईश्वर उवाच—यस्माद् दुष्टसमाचार! त्वया ताः पतिव्रताः स्त्रियो धर्षिताः।

Verse 38

कामार्तेन मया शप्तस्तस्मात्कूर्मः क्षणाद्भव । ततः प्रणम्य विज्ञप्तः शापतापहरो मया

कामार्तेन मया शप्तः; तस्मात् क्षणादेव कूर्मो भव। ततः स प्रणम्य मां विज्ञप्तवान्; शापतापहरोऽहं तेनाभवम्।

Verse 39

प्राह षष्टितमे कल्पे विशापो भविता गणः । मदीय इति संप्रोच्य जगामादर्शनं शिवः

शिवः प्राह—षष्टितमे कल्पेऽयं गणो विशापो भविता। “मदीयः” इति संप्रोच्य शिवोऽदर्शनं जगाम।

Verse 40

अहं कूर्मस्तदा जातो दशयोजनविस्तृतः । समुद्रसलिले नीतस्त्वयाहं यज्ञसाधने

अहं तदा कूर्मो जातो दशयोजनविस्तृतः; त्वया च समुद्रसलिले नीतोऽहं यज्ञसाधने।

Verse 41

पुरस्ताद्यायजूकेन स्मरंस्तच्च बिभेमि ते । दग्धस्त्वयाहं पृष्ठेत्र व्रणान्येतानि पश्य मे

पुरस्ताद् याज्यकर्म स्मरन् अद्यापि ते बिभेमि। त्वया पृष्ठे दग्धोऽहं; पश्य मे एतानि व्रणानि॥

Verse 42

चयनानि बहून्यत्र कल्पसूत्रविधानतः । पृष्ठोपरि कृतान्यासन्निंद्रद्युम्न तदा त्वया

कल्पसूत्रविधानतः चयनानि बहून्यत्र कृतानि। इन्द्रद्युम्न, तदा त्वया पृष्ठोपरि तानि निर्मितानि॥

Verse 43

भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते । सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी

भूयः यज्ञैः संतापिता पृथिवी, पृथिवीपते। ततः सा सर्वतीर्थसारं सुस्राव; महीनदी अभवत्॥

Verse 44

तस्यां च स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो नैमित्तिके कस्मिन्नपि प्रलय आगतः

तस्यां स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते। ततः कस्मिंश्चित् नैमित्तिके प्रलय आगतः॥

Verse 45

प्लवमानमिदं राजन्मानसं शतयोजनम् । षट्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप

प्लवमानमिदं राजन् मानसं शतयोजनम्। षट्पञ्चाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप॥

Verse 46

व्यतीता इह चत्वारः शेषे मोक्षस्ततः परम् । एवमायुरिदं दीर्घमेवं शापाच्च कूर्मता

इह चत्वारः कालाः व्यतीताः; शेषे तु ततोऽनन्तरं मोक्षः। एवं ममायुरिदं दीर्घीकृतम्—शापात् एव च कूर्मभावः।

Verse 47

ममाभूदीश्वरस्यैव सतीधर्मद्रुहो नृप । ब्रूहि किं क्रियतां शत्रोरपि ते गृहगामिनः

नृप, अहं ईश्वरस्यैव सन् सतीधर्मद्रुहः अभवम्। ब्रूहि—गृहगामिनं शत्रुमपि प्रति किं कर्तव्यम्?

Verse 48

मम पृष्ठिश्चिरं भूप त्वया दग्धाग्निनाऽपुरा । अहं ज्वलंतीमिव तां पश्याम्यद्यापि सत्रिणा

भूप, पुरा त्वया अग्निना मम पृष्ठिः चिरं दग्धा। अहं सत्रिणा अद्यापि तां ज्वलन्तीमिव पश्यामि।

Verse 49

इदं विमानमायातं त्वया कस्मान्निराकृतम् । देवदूतसमायुक्तं भुंक्ष्व भोगान्निजार्जितान्

त्वया कस्मादिदं विमानम् आयातं निराकृतम्? देवदूतसमायुक्तं निजार्जितान् भोगान् भुङ्क्ष्व।

Verse 50

इंद्रद्युम्न उवाच । चतुर्मुखेन तेनाहं स्वर्गान्निर्वासितः स्वयम् । विलक्ष्योन प्रयास्यामि पाताधिक्यादिदूषिते

इन्द्रद्युम्न उवाच—तेन चतुर्मुखेनाहं स्वयमेव स्वर्गान्निर्वासितः। विलक्ष्यः सन् पाताधिक्यादिदूषिते तस्मिन् स्थाने न प्रयास्यामि।

Verse 51

तस्माद्विवेकवैराग्यमविद्यापापनाशनम् । आलिंग्याहं यतिष्यामि प्राप्य बोधं विमुक्तये

तस्माद्विवेकवैराग्येऽविद्यापापनाशने । आलिङ्ग्याहं यतिष्यामि बोधं प्राप्य विमुक्तये ॥

Verse 52

तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् । तदादिश यथाऽपारपारदः कोपि मे गुरुः

तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् । तदादिश यथाऽପारपारदः कोऽपि मे गुरुः ॥

Verse 53

कूर्म उवाच । लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः । मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप

कूर्म उवाच । लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः । मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप ॥

Verse 54

इंद्रद्युम्न उवाच । तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् । प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्संगतिं बुधाः

इन्द्रद्युम्न उवाच । तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् । प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्सङ्गतिं बुधाः ॥

Verse 55

इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु । चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेंद्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य

इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु । चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेन्द्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य ॥