Adhyaya 15

Verse 1

वरांग्युवाच । नाशितास्म्यपविद्धास्मि त्रासिता पीडितास्मि च । रौद्रोण देवनाथेन नष्टनाथेन भूरिशः

वरांग्युवाच । नाशितास्म्यपविद्धास्मि त्रासिता पीडितास्मि च । रौद्रोण देवनाथेन नष्टनाथेन भूरिशः

Verse 2

दुःखपारमपश्यंती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता । पुत्रं मे घोरदुःखस्य तारकं देहि चेत्कृपा

दुःखपारमपश्यंती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता । पुत्रं मे घोरदुःखस्य तारकं देहि चेत्कृपा

Verse 3

एवमुक्तस्तु दैत्येंद्रो दुःखितोऽचिंतयद्धृदि । आसुरेष्वपि भावेषु स्पृहा यद्यपि नास्ति मे

एवमुक्तस्तु दैत्येंद्रो दुःखितोऽचिंतयद्धृदि । आसुरेष्वपि भावेषु स्पृहा यद्यपि नास्ति मे

Verse 4

तथापि मन्ये शास्त्रैभ्यस्त्वनुकंप्या प्रियेति यत् । सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान्

तथापि मन्ये शास्त्रैभ्यस्त्वनुकंप्या प्रियेति यत् । सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान्

Verse 5

व्यसनार्णवमत्येति जलयानैरिवार्णवम् । यामाश्रित्येंद्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रयैः

यथा जलयानैः समुद्रमतिक्रम्य पारं गच्छति जनः, तथा तामाश्रित्य व्यसनार्णवं तरति; यया इन्द्रियारयः दुर्जयाः सन्तोऽपि पराजीयन्ते।

Verse 6

गेहिनो हेलया जिग्युर्दस्यून्दूर्ग पतिर्यथा । न केऽपि प्रभवस्तां चाप्यनुकर्तुं गृहेश्वरीम्

यथा दुर्गपतिः दस्यून् जयति, तथा गृहिणोऽपि हेलया क्लेशान् जिग्युः; तथापि तां गृहेश्वरीं पोषणकर्त्रीं यथावत् अनुकर्तुं कश्चन न प्रभवति।

Verse 7

अथायुषा वा कार्त्स्न्येन धर्मे दित्सुर्यथैव च । यस्यां भवति चात्मैव ततो जाया निगद्यते

आयुषः कार्त्स्न्येन वा, धर्मे दित्सुः यथैव वा, यस्यां स्वात्मैव भवति—तस्मात् सा ‘जाया’ इति निगद्यते।

Verse 8

भर्तव्या एव यस्माच्च तस्माद्भार्येति सा स्मृता । सा एव गृहमुक्तं च गृहीणी सा ततः स्मृता

भर्तव्या एव यस्मात् तस्मात् सा ‘भार्या’ इति स्मृता; सा एव ‘गृह’ इति उक्ता, अतः सा ‘गृहीणी’ इति च स्मृता।

Verse 9

संसारकल्मषात्त्रात्री कलत्रमिति सा ततः । एवंविधां प्रियां को वै नानुकंपितुमर्हति

संसारकल्मषात् त्रात्री इति सा ‘कलत्रम्’ उच्यते; एवंविधां प्रियाम् अनुकम्पितुं को वा न अर्हति।

Verse 10

त्रीणि ज्योतींषि पुरुष इति वै देवलोऽब्रवीत् । भार्या कर्म च विद्या च संसाध्यं यत्नतस्त्रयम्

देवलोऽब्रवीद्—“पुरुषस्य त्रीणि ज्योतींषि; भार्या, कर्म (धर्मकर्म), विद्या च। एतानि त्रयाणि यत्नेन साधनीयानि।”

Verse 11

तदेनां पीडितां चेद्यः पतिर्भूत्वा न पालये । ततो यास्ये शास्त्रवादान्नरकांतं न संशयः

पीडितां भार्यां पतिर्यदि भूत्वा न पालयेत्, तर्हि शास्त्रवचनात् स नरकान्तं यास्यति—न संशयः।

Verse 12

अह मप्येनमिंद्रं वै शक्तो जेतुं यथाऽनृणाम् । पुनः कामं करिष्येऽस्या दास्ये पुत्रऊं महाबलम्

अहमपि नूनमिन्द्रं जेतुं शक्तः, यथा निराधारं नरं जयेत्। पुनरस्या कामं करिष्ये; महाबलं पुत्रं दास्यामि।

Verse 13

इति संचिंत्य वज्रांगः कोपव्याकुललोचनः । प्रतिकर्तुं महेंद्राय तपो भूयो व्यवस्यत

इति सञ्चिन्त्य वज्राङ्गः कोपव्याकुललोचनः। महेन्द्रं प्रतिकर्तुं भूयस्तपो व्यवस्यत्॥

Verse 14

ज्ञात्वा तु तस्य संकल्पं ब्रह्मा क्रूरतरं पुनः । आजगाम त्वरायुक्तो यत्राऽसौ दितिनंदनः

तस्य संकल्पं ज्ञात्वा ब्रह्मा पुनः क्रूरतरं, त्वरायुक्तो यत्रासौ दितिनन्दनः तत्राजगाम।

Verse 15

उवाचैनं स भगवान्प्रभुर्मधुरया गिरा

स भगवान् प्रभुः पितामहः मधुरया गिरा तमेनम् उवाच।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । किमर्थं भूय एव त्वं नियमं क्रूरमिच्छसि । आहाराभिमुखो दैत्य तन्मे ब्रूहि महाव्रतः

ब्रह्मोवाच—किमर्थं भूय एव त्वं नियमं क्रूरमिच्छसि? आहाराभिमुखो दैत्य, तन्मे ब्रूहि महाव्रत।

Verse 17

यावदब्दसहस्रेण निराहारेण वै फलम् । त्यजता प्राप्तमाहारं लब्धं ते क्षणमात्रतः

यावदब्दसहस्रेण निराहारेण वै फलम्, त्यजता प्राप्तमाहारं लब्धं ते क्षणमात्रतः।

Verse 18

त्यागो ह्यप्राप्तकामानां न तथा च गुरुः स्मृतः । यथा प्राप्तं परित्यज्य कामं कमललोचन । श्रुत्वैतद्ब्रह्मणो वाक्यं दैत्यः प्रांजलिरब्रवीत्

त्यागो ह्यप्राप्तकामानां न तथा च गुरुः स्मृतः; यथा प्राप्तं परित्यज्य कामं कमललोचन, श्रुत्वैतद्ब्रह्मणो वाक्यं दैत्यः प्रांजलिरब्रवीत्।

Verse 19

दैत्य उवाच । पत्न्यर्थेऽहं करिष्यामि तपो घोरं पितामह । पुत्रार्थमुद्यतश्चाहं यः स्याद्गीर्वाणदर्पहा

दैत्य उवाच—पत्न्यर्थेऽहं करिष्यामि तपो घोरं पितामह; पुत्रार्थमुद्यतश्चाहं यः स्याद्गीर्वाणदर्पहा।

Verse 20

एतच्छ्रुत्वा वचो देवः पद्मगर्भोद्भवस्तदा । उवाच दैत्यराजानं प्रसन्नश्चतुराननः

एतद्वचः श्रुत्वा पद्मगर्भसमुद्भवो देवः चतुराननः प्रसन्नचित्तः सन् तदा दैत्यराजानं प्रत्युवाच।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । अलं ते तपसा वत्स मा क्लेशे विस्तरे विश । पुत्रस्ते तारकोनाम भविष्यति महाबलः

ब्रह्मोवाच—अलं ते तपसा वत्स; मा क्लेशे विस्तरे विश। पुत्रस्ते ‘तारक’ इति नाम्ना भविष्यति महाबलः॥

Verse 22

देवसीमंतिनीकाम्यधम्मिल्लकविमोक्षणः । इत्युक्तो दैत्यराजस्तु प्रणम्य प्रपितामहम्

देवसीमन्तिनीकाम्यधम्मिल्लकविमोक्षणवरप्रदानेनैवं उक्तो दैत्यराजः प्रपितामहं ब्रह्माणं प्रणम्य ननाम।

Verse 23

विसृज्य गत्वा महिषीं नंदया मास तां मुदा । तौ दंपती कृतार्थौ च जग्मतुश्चाश्रमं तदा

ततः स विसृज्य गत्वा महिषीं नन्दयामास तां मुदा। तौ दम्पती कृतार्थौ सन्तौ तदा आश्रमं जग्मतुः।

Verse 24

आहितं च ततो गर्भं वरांगी वरवर्णिनी । पूर्णं वर्षसहस्रं तु दधारोदर एव हि

ततः वराङ्गी वरवर्णिनी आहितं गर्भं बभूव। सा तु पूर्णं वर्षसहस्रं गर्भं उदरे एव दधार।

Verse 25

ततो वर्षसहस्रांते वरांगी समसूयत । जायमाने तु दैत्येंद्रे तस्मिंल्लोकभयंकरे

ततो वर्षसहस्रान्ते वराङ्गी सुषुवे सुतम्। जायमाने तु दैत्येन्द्रे तस्मिँल्लोकभयङ्करे॥

Verse 26

चचाल सकला पृथ्वी प्रोद्धूताश्च महार्णवा । चेलुर्धराधराश्चापि ववुर्वाता विभीषणाः

चचाल सकला पृथ्वी प्रोद्धूताश्च महार्णवाः। चेलुर्धराधराश्चापि ववुर्वाता विभीषणाः॥

Verse 27

जेपुर्जप्यं मुनिवरा व्याधविद्धा मृगा इव । जहुः कांतिं च सूर्याद्या नीहाराश्छांदयन्दिशः

जेपुर्जप्यं मुनिवरा व्याधविद्धा मृगा इव। जहुः कान्तिं च सूर्याद्या नीहाराश्छादयन्दिशः॥

Verse 28

जाते महासुरे तस्मिन्सर्व एव महासुराः । आजग्मुर्हर्षितास्तत्र तथा चासुरयोषितः

जाते महासुरे तस्मिन्सर्व एव महासुराः। आजग्मुर्हर्षितास्तत्र तथा चासुरयोषितः॥

Verse 29

जगुर्हर्षसमाविष्टा ननृतुश्चासुरांगनाः । ततो महोत्सवे जाते दानवानां पृथासुत

जगुर्हर्षसमाविष्टा ननृतुश्चासुराङ्गनाः। ततो महोत्सवे जाते दानवानां पृथासुत॥

Verse 30

विषण्णमनसो देवाः समहेंद्रास्तदाभवन् । जातामात्रस्तु दैत्येंद्रस्तारकश्चंडविक्रमः

तदा समहेंद्राः सर्वे देवाः विषण्णमनसोऽभवन्, यतो जातमात्र एव चण्डविक्रमः तारकः दैत्येन्द्रत्वं प्राप।

Verse 31

अभिषिक्तोऽसुरो दैत्यैः कुरंगमहिषादिभिः । सर्वासुरमहाराज्ये युतः सर्वैर्महासुरैः

स दैत्यैः कुरङ्गमहिषादिभिः अभिषिक्तः, सर्वैर्महासुरैः सहितः सर्वासुरमहाराज्ये सम्यक् प्रतिष्ठापितः।

Verse 32

स तु प्राप्तमहाराज्यस्तारकः पांडुसत्तम । उवाच दानवश्रेष्ठान्युक्तियुक्तमिदं वचः

स तु प्राप्तमहाराज्यस्तारकः, हे पाण्डुसत्तम, दानवश्रेष्ठान् प्रति नीतियुक्तं युक्तियुक्तमिदं वच उवाच।

Verse 33

श्रृणुध्वमसुराः सर्वे वाक्यं मम महाबलाः । श्रुत्वा वः स्थेयसी बुद्धिः क्रियतां वचने मम

हे महाबलाः सर्वे असुराः, मम वाक्यं शृणुध्वम्; श्रुत्वा च वः बुद्धिः स्थिरा भवतु, मम वचने प्रवर्तध्वम्।

Verse 34

अस्माकं जातिधर्मेण विरूढं वैरमक्षयम् । करिष्याम्यहं तद्वैरं तेषां च विजयाय च

अस्माकं जातिधर्मेण वैरमक्षयं विरूढम्; तद्वैरं अहं प्रवर्तयिष्यामि, तेषां पराजयाय अस्माकं विजयाय च।

Verse 35

किं तु तत्तपसा साध्यं मन्येहं सुरसंगमम् । तस्मादादौ करिष्यामि तपो घोरं दनोः सुताः

किंतु तत्तपसा साध्यं मन्येऽहं सुरसङ्गमम् । तस्मादादौ करिष्यामि तपो घोरं दनोः सुताः ॥

Verse 36

ततः सुरान्विजेष्यामो भोक्ष्यामोऽथ जगत्त्रयम् । युक्तोपायोऽहि पुरुषः स्थिरश्रीरेव जायते

ततः सुरान्विजेष्यामो भोक्ष्यामोऽथ जगत्त्रयम् । युक्तोपायो हि पुरुषः स्थिरश्रीरेव जायते ॥

Verse 37

अयुक्तश्चपलः प्राप्तामपि रक्षितुमक्षमः । तच्छ्रुत्वा दानवाः सर्वे वाक्यं तस्यासुरस्य तु

अयुक्तश्चपलः प्राप्तामपि रक्षितुमक्षमः । तच्छ्रुत्वा दानवाः सर्वे वाक्यं तस्यासुरस्य तु ॥

Verse 38

साधुसाध्वित्यथोचुस्ते वचनं तस्य विस्मिताः । सोऽगच्छत्पारियात्रस्य गिरेः कंदरमुत्तमम्

साधु साध्वित्यथोचुस्ते वचनं तस्य विस्मिताः । सोऽगच्छत्पारियात्रस्य गिरेः कन्दरमुत्तमम् ॥

Verse 39

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णनानौषधिविदिपितम् । नानाधातुरसस्राविचित्रनानागृहाश्रयम्

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णं नानौषधिविभूषितम् । नानाधातुरसस्राविचित्रनानागृहाश्रयम् ॥

Verse 40

अनेकाकारबहुलं पृथक्पक्षिकुलाकुलम् । नानाप्रस्रवणोपेतं नानाविधजलाशयम्

अनेकाकारजीवबहुलं पृथक्पक्षिकुलाकुलम् । नानाप्रस्रवणोपेतं नानाविधजलाशयसमन्वितम् ॥

Verse 41

प्राप्य तत्कंदरं दैत्यश्चकार विपुलं तपः । वहन्पाशुपतीं दीक्षां पंच मंत्राञ्जजाप सः

तत्कन्दरं प्राप्य दैत्यो विपुलं तपश्चकार । पाशुपतीं दीक्षां वहन् पञ्च मन्त्रान् निरन्तरं जजाप सः ॥

Verse 42

निराहारः पंचतपा वर्षायुतमभूत्किल । ततः स्वदेहादुत्कृत्त्य कर्षंकर्षं दिनेदिने

निराहारः पञ्चतपा वर्षायुतं समभूत् किल । ततः स्वदेहादुत्कृत्त्य कर्षं कर्षं दिने दिने ॥

Verse 43

मांसस्याग्नौ जुहावैव ततो निर्मांसतां गतः । ततो निर्मांसदेहः स तपोराशिरजायत

मांसमग्नौ जुहावैव ततो निर्मांसतां गतः । ततः निर्मांसदेहः स तपोराशिरजायत ॥

Verse 44

जज्वलुः सर्वभूतानि तेजसा तस्य सर्वतः । उद्विग्नाश्च सुराः सर्वे तपसा तस्य भीषिताः

तेजसा तस्य सर्वत्र सर्वभूतानि जज्वलुः । उद्विग्नाः सर्वसुराश्च तपसा तस्य भीषिताः ॥

Verse 45

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा परमं तोषमागतः । तारकस्य वरं दातुं जगाम शिखरं गिरेः

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा परमं तोषमवाप्य, तारकाय वरं दातुं गिरेः शिखरं जगाम।

Verse 46

प्राप्य तं शैलराजानं हंसस्यंदनमास्थितः । उवाच तारकं देवो गिरा मधुरया तदा

तं शैलराजं प्राप्य हंसस्यन्दनमास्थितो देवो ब्रह्मा तदा मधुरया गिरा तारकं संबभाषे।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । उत्तिष्ठ पुत्र तपसो नास्त्यसाध्यं तवाधुना । वरं वृणीष्वाभिमतं यत्ते मनसि वर्तते

ब्रह्मोवाच—उत्तिष्ठ पुत्र! तपसा तवाधुना नास्त्यसाध्यम्। यत्ते मनसि वर्तते तदभिमतं वरं वृणीष्व।

Verse 48

इत्युक्तस्तारको दैत्यः प्रांजलिः प्राह तं विभुम्

इत्युक्तस्तारको दैत्यः प्राञ्जलिः सन् तं विभुं प्रत्युवाच।

Verse 49

तारक उवाच । वयं प्रभो जातिधर्माः कृतवैराः सहमरैः । तैश्च निःशेषिता दैत्याः कृताः क्रूरैनृशं सवत्

तारक उवाच—प्रभो! वयं जातिधर्मेण सहमरैः कृतवैराः। तैश्च निःशेषिता दैत्याः क्रूरैर्नृशंसवत् कृताः।

Verse 50

तेषामहं समुद्धर्ता भवेयमिति मे मतिः । अवध्यः सर्वभूतानामस्त्राणां च महौजसाम्

तेषामहं समुद्धर्ता भवेयमिति मे मतिः। सर्वभूतानामवध्योऽहं भूयासं महौजसामस्त्राणां च॥

Verse 51

स्यामहं चामरैश्चैष वरो मम हृदिस्थितः । एतन्मे देहि देवेश नान्यं वै रोचये वरम्

स्यामहं चामरैरप्यवध्यः—एष वरो मम हृदिस्थितः। एतन्मे देहि देवेश, नान्यं वरं वै रोचये॥

Verse 52

तमुवाच ततो दैत्यं विरंचोऽमरनायकः । न युज्यते विना मृत्युं देहिनो देहधारणम् । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः सत्यमेतच्छ्रुतीरितम्

ततोऽमरनायकः विरञ्चो दैत्यं तमुवाच—देहिनो विना मृत्युं देहधारणं न युज्यते। जातस्य ध्रुवो मृत्युः; सत्यमेतच्छ्रुतीरितम्॥

Verse 53

इति संचिंत्य वरय वरं यस्मान्न शंकसे । ततः संचिंत्य दैत्येंद्रः शिशुतः सप्तवासरात्

इति संचिन्त्य वरय वरं यस्मान्न शङ्कसे। ततः संचिन्त्य दैत्येन्द्रः शिशुतः सप्तवासरात् (वधशर्तिं चकार)॥

Verse 54

तारक उवाच । वासराणां च सप्तानां वर्जयित्वा तु बालकम् । देवानामप्यवध्योऽहं भूयासं तेन याचितः

तारक उवाच—वासराणां सप्तानां वर्जयित्वा तु बालकम्। देवानामप्यवध्योऽहं भूयासं—इति याचितः॥

Verse 55

वव्रे महासुरो मृत्युं ब्रह्माणं मानमोहितः । ब्रह्मा प्रोचे ततस्तं च तथेति हरवाक्यतः

मानमोहितो महासुरो मृत्युविषयं वरं ब्रह्माणं वव्रे। ततः हरवाक्यानुसारं ब्रह्मा तमुवाच—“तथेति।”

Verse 56

जगाम त्रिदिवं देवो दैत्योऽपि स्वकमालयम् । उत्तीर्णं तपसस्तं च दैत्यं दैत्येश्वरास्तदा

देवस्त्रिदिवं जगाम, दैत्योऽपि स्वकमालयं प्रतिजगाम। तपस उत्तीर्णं तं दैत्यं तदा दैत्येश्वराः समुपागमन्।

Verse 57

परिवव्रुः फलाकीर्णं वृक्षं शकुनयो यथा । तस्मिन्महति राज्यस्थे तारके दितिनंदने

फलाकीर्णं वृक्षं शकुनयो यथा परिवव्रुः, तथा तं परिवव्रुः। तस्मिन्महति राज्यस्थे तारके दितिनन्दने।

Verse 58

ब्रह्मणाभिहि तस्थाने महार्णवतटोत्तरे । तरवो जज्ञिरे पार्थ तत्र सर्वर्तवः शुभाः

ब्रह्मणाभिहि तस्थाने महार्णवतटोत्तरे, पार्थ, तरवो जज्ञिरे; तत्र सर्वर्तवः शुभाः अभवन्।

Verse 59

कांतिर्द्युतिर्धृतिर्मेधा श्रीरखंडा च दानवम् । परिवव्रुर्गुणा कीर्णं निश्छिद्राः सर्व एव हि

कान्तिर्द्युतिर्धृतिर्मेधा श्रीरखण्डा च तं दानवं परिवव्रुः। स हि गुणैः कीर्णः सर्व एव निश्छिद्रः परिपूर्णोऽभवत्।

Verse 60

कालागरुविलिप्तांगं महामुकुटमंडितम् । रुचिरांगदसन्नद्धं महासिंहासने स्थितम्

कालागरुविलेपिताङ्गं महन्मुकुटभूषितम् । रुचिराङ्गदसंयुक्तं महासिंहासने स्थितम् ॥

Verse 61

नृत्यंत्यप्सरसः श्रेष्ठा गन्धर्वा गाययंति च । चन्द्रार्कौ दीपमार्गेषु व्यजनेषु च मारुतः । ग्रहा अग्रेसरास्तस्य जीवादेशप्रभाषिणः

नृत्यन्त्यप्सरसः श्रेष्ठा गन्धर्वा गाययन्ति च । चन्द्रार्कौ दीपमार्गेषु व्यजनेषु च मारुतः । ग्रहा अग्रेसरास्तस्य जीवादेशप्रभाषिणः ॥

Verse 62

एवं स्वकाद्बाहुबलात्स दैत्यः संप्राप्य राज्यं परिमोदमानः । कदाचिदाभाष्य जगाद मंत्रिणः प्रोद्धृत्तसर्वांगबलेन दर्पितः

एवं स्वकबाहुबलात्स दैत्यः संप्राप्य राज्यं परिमोदमानः । कदाचिदाभाष्य जगाद मन्त्रिणः प्रोद्धृत्तसर्वाङ्गबलेन दर्पितः ॥