Adhyaya 41

Verse 1

करधम उवाच । केचिच्छिवं समाश्रित्य विष्णुमाश्रित्य वेधसम् । वर्णयंति परे मोक्षं त्वं तु कस्मात्तु मन्यसे

करधम उवाच—केचित् शिवं समाश्रित्य, केचिद् विष्णुं समाश्रित्य, केचिद् वेधसं समाश्रित्य परं मोक्षं वर्णयन्ति; त्वं तु मोक्षस्य सत्यं मूलं किमिति मन्यसे?

Verse 2

महाकाल उवाच । अपारवैभवा देवास्त्रयोऽप्येते नरर्षभ । योगींद्राणामपि त्वत्र चेतो मुह्यति किं मम

महाकाल उवाच—अपारवैभवा एते त्रयोऽपि देवाः, नरर्षभ; अत्र योगीन्द्राणामपि चेतो मुह्यति, मम तु किं वक्तव्यम्?

Verse 3

पुरा किलैवं मुनयो नैमिषारण्यवासिनः । संदिह्यांतः श्रेष्ठतायां ब्रह्मलोकमुपागमन्

पुरा किल नैमिषारण्यवासिनो मुनयः श्रेष्ठतायां संदिह्यन्तः ब्रह्मलोकम् उपागमन्।

Verse 4

तस्मिन्क्षणे विरिंचोऽपि श्लोकं प्रह्वोऽब्रवीत्किल । अनंताय नमस्तस्मै यस्यांतो नोपलभ्यते

तस्मिन्क्षणे विरिञ्चोऽपि प्रह्वः श्लोकमब्रवीत्—अनन्ताय नमस्तस्मै यस्यान्तो नोपलभ्यते।

Verse 5

महेशाय च भक्ते द्वौ कृपायेतां सदा मयि । ततः श्रेष्ठं च तं मत्वा क्षीरोदं मुनयो ययुः

महेशाय च भक्ते च द्वौ कृपायेतां सदा मयि; ततः श्रेष्ठं तम् मत्वा क्षीरोदं मुनयो ययुः।

Verse 6

तत्र योगेश्वरः श्लोकं प्रबुध्यन्नमुमब्रवीत् । ब्रह्माणं सर्वभूतेषु परमं ब्रह्मरूपिणम्

तत्र योगेश्वरः प्रबोधयन् श्लोकमिदं जगाद— सर्वभूतेष्वन्तर्वर्ती ब्रह्मा परं ब्रह्मरूपिणम्।

Verse 7

सदाशिवं च वंदे तौ भवेतां मंगलाय मे । ततस्ते विस्मिता विप्रा अपसृत्य ययुः पुनः

सदाशिवं च वन्देऽहं; तौ मे मंगलदौ भवेताम्। ततस्ते विस्मिता विप्रा अपसृत्य पुनर्ययुः।

Verse 8

कैलासे ददृशुः स्थाणुं वदंतं गिरिजां प्रति । एकादश्यां प्रनृत्यानि जागरे विष्णुसद्मनि

कैलासे ददृशुस्ते स्थाणुं गिरिजां प्रति भाषमाणम्। एकादश्यां विष्णुसद्मनि जागरे नृत्यानि चाभवन्।

Verse 9

सदा तपस्यां चरामि प्रीत्यर्थं हरिवेधसोः । श्रुत्वेति चापसृत्यैव खिन्नास्ते मुनयोऽब्रुवन्

सदा तपस्यां चरामि प्रीत्यर्थं हरिवेधसोः— इति श्रुत्वा ते मुनयः खिन्ना अपसृत्यैवाब्रुवन्।

Verse 10

यद्वा देवा न संयांति पारं ये च परस्परम् । तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु गणना काऽस्मदादिषु

यद्वा देवा अपि परस्परस्य पारं न संयान्ति; तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु अस्मदादिषु का गणना?

Verse 11

उत्तमाधममध्यत्वममीषां वर्णयंति ये । असत्यवादिनः पापास्ते यांति निरयं ध्रुवम्

येऽमीषां देवतानां उत्तमाधममध्यत्वं वर्णयन्ति, तेऽसत्यवादिनः पापाः ध्रुवं निरयं यान्ति।

Verse 12

एवं ते निश्चियामासुर्नैमिषेया स्तपस्विनः । सत्यमेतच्च राजेंद्र ममापीदं मतं स्फुटम्

एवं नैमिषेयास्तपस्विनो मुनयो निश्चयं चक्रुः। सत्यमेतत् च राजेन्द्र, ममाप्येतन्मतं स्फुटम्।

Verse 13

जापकानां सहस्राणि वैष्मवानां तथैव च । शैवानां च विधिं विष्णुं स्थाणुं चाप्यन्वमूमुचन्

जापकानां सहस्राणि वैष्णवानां तथैव च। शैवानां च, विधिं विष्णुं स्थाणुं चाप्यन्वमूमुचन्॥

Verse 14

तस्माद्यस्य मनोरागो यस्मिन्देवे भवेत्स्फुटम् । स तं भजेद्विपापः स्यान्ममेदं मतमुत्तमम्

तस्माद्यस्य मनोरागो यस्मिन्देवे भवेत्स्फुटम्। स तं भजेत्, विपापः स्यात्—ममेदं मतमुत्तमम्॥

Verse 15

करंधम उवाच । कानि पापानि विप्रेंद्र यैस्तु संमूढचेतसः । न वेदेषु न धर्मेषु रतिमापद्यते मनः

करन्धम उवाच—कानि पापानि विप्रेन्द्र, यैः संमूढचेतसः। न वेदेषु न धर्मेषु रतिमापद्यते मनः॥

Verse 16

महाकाल उवाच । अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः । स्थूलाः सूक्ष्मा असूक्ष्माश्च कोटिभेदैरनेकशः

महाकाल उवाच—चित्तवृत्तीनां प्रभेदतः अधर्मस्य भेदाः विज्ञेयाः। स ते स्थूलाः सूक्ष्माः असूक्ष्माश्च, कोटिभेदैरनेकधा प्रकटन्ते।

Verse 17

तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते मनोवाक्कायसाधनाः

तत्र स्थूलाः पापनिचयाः ये नरकहेतवः, ते समासेन कथ्यन्ते—मनोवाक्कायसाधनैः कृताः।

Verse 18

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पः, चेतसाऽनिष्टचिन्तनम्। अकार्याभिनिवेशश्च—एवं चतुर्विधं कर्म मानसम्।

Verse 19

अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परापवादपैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम्

अनिबद्धप्रलापित्वम्, असत्यं चाप्रियं च यत्। परापवादपैशुन्यं—एवं चतुर्विधं कर्म वाचिकम्।

Verse 20

अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम् । परस्वानामुपादानं चतुर्धा कर्म कायिकम्

अभक्ष्यभक्षणं हिंसा, मिथ्या कामस्य सेवनम्। परस्वानामुपादानं—एवं चतुर्विधं कर्म कायिकम्।

Verse 21

इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसंभवम् । अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्

एवं मनोवाक्कायसमुद्भवं त्रिसंभवं द्वादशविधं कर्म सम्यक् प्रोक्तम्। अस्य पुनर्भेदान् वक्ष्यामि, येषां फलमनन्तं भवति॥

Verse 22

ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् । सुमहात्पातकोपेतास्ते यांति नरकाग्निषु

ये महादेवं संसारार्णवतारकं द्विषन्ति, ते सुमहापातकोपेताः सन्तो नरकाग्निषु यान्ति॥

Verse 23

महांति पातकान्याहुर्निरंतरफलानि षट् । नाभिनंदंति ये दृष्ट्वा शंकरं न स्तुवंति ये

निरन्तरफलानि षट् महापातकानि प्राहुः। तेषु ये शंकरं दृष्ट्वा नाभिनन्दन्ति, ये च न स्तुवन्ति॥

Verse 24

यथेष्टचेष्टा निःशंकाः संतिष्ठंति रमंति च । उपचारविनिर्मुक्ताः शिवस्य गुरुसंनिधौ

शिवस्य गुरुसंनिधौ यथेष्टचेष्टाः निःशङ्काः सन्तिष्ठन्ति रमन्ति च, उपचारविनिर्मुक्ताः॥

Verse 25

शिवाचारं न मन्यंते शिवभक्तान्द्विषंति षट् । गुरुमार्त्तमशक्तं वा विदेशप्रस्थितं तथा

शिवाचारं न मन्यन्ते, शिवभक्तान् द्विषन्ति च—एते षट्। गुरुमार्तं, अशक्तं वा, विदेशप्रस्थितं तथा परित्यजन्ति॥

Verse 26

अरिभिः परिभूतं वा यस्त्यजति स पापकृत् । तद्भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति वा

अरिभिः परिभूतं गुरुं यस्त्यजति स पापकृत् स्मृतः। तथा भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति सापि दोषभाग्भवति॥

Verse 27

इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिंदासमं महत् । ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

इदं महत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिन्दासमं ध्रुवम्। ब्रह्मघ्नः सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः॥

Verse 28

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः । क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदंति ये

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः। क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदन्ति ये॥

Verse 29

मर्मांतिकं महादोषं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम्

मर्मान्तिकं महादोषं कृत्वा स ब्रह्मघ्नः प्रकीर्तितः। यो ब्राह्मणं समाहूय याचमानमकिञ्चनम्॥

Verse 30

पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा स्मृतः । यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सद्द्विजम्

पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा स्मृतः। यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सद्द्विजम्॥

Verse 31

उदासीनः सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः । मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात्

सभामध्ये य उदासीनो निषीदति स ब्रह्महा इति प्रकीर्तितः। यश्च मिथ्यागुणैः स्वात्मानं बलादुत्कर्षपदं नयति सापि तादृशः॥

Verse 32

विरुद्धं गुरुभिः सार्धं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । क्षुत्तृष्णातप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम्

गुरुभिः सह विरुद्धो यः स ब्रह्मघ्नः प्रकीर्तितः। क्षुत्तृष्णातप्तदेहा ये द्विजा भोक्तुमिच्छन्ति तेषां विषयेऽपि तथा॥

Verse 33

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मगातकम् । पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः

यो जानन् विघ्नं समाचरति तमाहुर्ब्रह्मगातकम्। पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः स च तादृशः॥

Verse 34

उद्वेगजननः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः । गवां तृषाभिभूतानां जलार्थमुपसर्पताम्

उद्वेगजननः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः। तृषाभिभूतानां गवां जलार्थमुपसर्पतां यो विघ्नं करोति स विशेषतः॥

Verse 35

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । परदोषं परिज्ञाय नृपकर्णे जपेत यः

यो जानन् विघ्नं समाचरति तमाहुर्ब्रह्मघातकम्। परदोषं परिज्ञाय यो नृपकर्णे रहसि जपति सापि तादृशः॥

Verse 36

पापीयान्पिशुनः क्रूरस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । न्यायेनोपार्जितं विप्रैस्तद्द्रव्यहरणं च यत्

पापीयान् पिशुनः क्रूरः स ब्रह्मघातक उच्यते; तथा विप्रैर्न्यायेनोपार्जितस्य द्रव्यस्य हरणं यत्।

Verse 37

छद्मना वा बलाद्वापि ब्रह्महत्यासमं मतम् । अधीत्य यश्च शास्त्राणि परित्यजति मूढधीः

छद्मना वा बलाद्वापि यत्कर्म ब्रह्महत्यासमं मतम्; अधीत्य शास्त्राणि यश्च मूढधीः परित्यजति तदपि निन्दितम्।

Verse 38

सुरापानसमं ज्ञेयं जीवनायैव वा पठेत् । अग्निहोत्रपरित्यागः पंचयज्ञोपकर्मणाम्

जीवनायैव यः पठेत् तस्य पाठः सुरापानसमो ज्ञेयः; तथा अग्निहोत्रस्य पञ्चयज्ञोपकर्मणां च परित्यागः।

Verse 39

मातृपितृपरित्यागः कूटसाक्षी सुहृद्वधः । अभक्ष्यभक्षणं वन्यजंतूनां काम्यया वधः

मातृपितृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः; अभक्ष्यभक्षणं च, वन्यजन्तूनां काम्यया वधः—एतानि घोरपापानि।

Verse 40

ग्रामं वनं गवावासं यश्च क्रोधेन दीपयेत् । इति घोराणि पापानि सुरापानसमानि च

ग्रामं वनं गवावासं यः क्रोधेन दीपयेत्; इति घोराणि पापानि सुरापानसमानि च।

Verse 41

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरत्नसुवर्णानामौषधीनां रसस्य च

दीनानां सर्वस्वहरणं, नरस्त्रीगजवाजिनां चापहरणम्। गोभूमिरत्नसुवर्णौषधिरसादीनां हरणं महापातकसदृशं पापं स्मृतम्॥

Verse 42

चंदनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । हस्तन्यासापहरणं स्कमस्तेयसमं स्मृतम्

चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससां हरणम्। परहस्तन्यासितस्यापि अपहरणं स्तेयसमं, घोरस्तेयतुल्यं स्मृतम्॥

Verse 43

कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

वरयोग्यानां कन्यानां सदृशे वरेऽदानं पापम्। पुत्रमित्रकलत्रेषु तथा भगिनीषु च गमनं घोरदोषकरं स्मृतम्॥

Verse 44

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

कुमारीसाहसं घोरम्, अन्त्यजस्त्रीनिषेवणम्। सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्॥

Verse 45

द्विजायार्थं प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छति यः पुनः । न च चस्मारयते विप्रं तुल्यं तदुपपपातकम्

द्विजायार्थं प्रतिश्रुत्य यो न प्रयच्छति पुनः। न च स्मारयते विप्रं, तत्तुल्यमुपपातकम् स्मृतम्॥

Verse 46

अभिमानोतिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता । अत्यंतविषयासक्तिः कार्पण्यं शाठ्यमत्सरम्

अभिमानः अतिवृद्धकोपश्च, दाम्भिकत्वं कृतघ्नता च; विषयेष्वत्यन्तासक्तिः, कार्पण्यं शाठ्यं मत्सरश्च—एते निन्द्याः दोषाः स्मृताः।

Verse 47

भृत्यानां च परित्यागः साधुबंधुतपस्विनाम् । गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च ताडनम्

भृत्यानां परित्यागः, साधूनां बान्धवानां तपस्विनां च सङ्गत्यागः; गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च ताडनं—एतानि निन्द्यानि कर्माणि।

Verse 48

शिवाश्रमतरूणां च पुष्पारामविनाशनम् । अयाज्यानां याजनं चाप्ययाच्यानां च याचनम्

शिवाश्रमतरूणां पुष्पारामाणां च विनाशनम्; अयाज्यानां याजनं, अयाच्यानां च याचनम्—एतानि निन्द्यानि कृत्यानि।

Verse 49

यज्ञारामतडागादिदारापत्यस्य विक्रयः । तीर्थयात्रोपवासानां व्रतायतनकर्मणाम्

यज्ञारामतडागादीनां विक्रयः, दारापत्यस्यापि विक्रयः; तीर्थयात्रोपवासव्रतायतनकर्मणां च विक्रयवणिज्यादि-दुरुपयोगः—एते निन्द्याचाराः।

Verse 50

स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभिरत्यंतनिर्जिताः । अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम्

स्त्रीधनान्युपजीवन्ति, स्त्रीभिरत्यन्तनिर्जिताः; नारीणामरक्षणं, मद्यपानं, स्त्रीनिषेवणं च—एतानि निन्द्यानि कर्माणि।

Verse 51

ऋणानामप्रदानं च मिथ्याघृद्ध्युपजीवनम् । निंदितानां धनादानं साद्वीकन्योक्तिदूषणम्

ऋणानामप्रदानं च मिथ्यालोभोपजीवनम् । निन्दितेभ्यो धनदानं साध्वीकन्योक्तिदूषणम्—एतानि निन्द्यानि कर्माणि स्मृतानि ॥

Verse 52

विषमारणयंत्राणां प्रोयगो मूलकर्मणाम् । उच्चाटनाभिचाराश्च रागविद्वेषणक्रिया

विषमारणयन्त्राणां प्रयोगो मूलकर्मणाम् । उच्चाटनाभिचाराश्च रागद्वेषणकर्म च—एतानि निन्द्यानि स्मृतानि ॥

Verse 53

जिह्वाकामोपभो गार्थं यस्यारंभः स्वकर्मसु । मूल्येनाध्यापयेद्यस्तु मूल्येनाधीयते च ये

जिह्वाकामोपभोगार्थं यस्यारम्भः स्वकर्मसु । मूल्येनाध्यापयेद्यश्च मूल्येनाधीयते च यः—एते निन्दिताचाराः स्मृताः ॥

Verse 54

व्रात्यता व्रतसंत्यागः सर्वाहारनिषेवणम् । असच्छास्त्राभिगमनं शुष्कतर्काव लंबनम्

व्रात्यता व्रतसन्त्यागः सर्वाहारनिषेवणम् । असच्छास्त्राभिगमनं शुष्कतर्कावलम्बनम्—एतानि मलिनजीवनानि निन्द्यानि ॥

Verse 55

देवाग्निगुरुसाधूनां निंदा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मंडलिनामपि

देवाग्निगुरुसाधूनां निन्दा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मण्डलिनामपि—एष पापाचारो निन्दितः ॥

Verse 56

उत्सन्नपतृदेवेज्याः स्वकर्मत्यागिनश्च ये । दुःशीला नास्तिकाः पापा न सदा सत्यवादिनः

ये पितृदेवपूजां उत्सन्नां कुर्वन्ति, स्वधर्मकर्म त्यजन्ति, दुःशीलाः नास्तिकाः पापाः च, न च सदा सत्यव्रताः—ते निन्द्याः स्मृताः।

Verse 57

पर्वकाले दिवा चाप्सु वियोनौ पशुयोनिषु । रजस्वलास्वयोनौ च मैथुनं यः समाचरेत्

पर्वकाले, दिवा, अप्सु, वियोनौ, पशुयोनिषु, रजस्वलायां च अयोनौ—यो मैथुनं समाचरति, स पापाचारो निन्द्यः।

Verse 58

स्त्रीपुत्रमित्रसुहृदामाशाच्छेदकराश्च ये । जनस्याप्रियवक्तारः क्रूराः समयभेदिनः

स्त्रीपुत्रमित्रसुहृदामाशां छिन्दन्ति ये, जनस्य अप्रियं वदन्ति, क्रूराः सन्ति, समयं भिन्दन्ति च—ते पापिनः स्मृताः।

Verse 59

भेत्ता तडागकूपानां संक्रमाणांरसस्य च । एकपंक्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः

तडागकूपानां भेत्ता, संक्रमाणां जलकर्मणां च नाशकः, एकपंक्तिस्थितानां पाकभेदं यः करोति—स निन्द्यः पापी।

Verse 60

इत्येतैश्च नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः । युक्तास्तदुनकैः पापैः पापिनस्तान्निबोध मे

इत्येतैः पापैः नराः उपपातकिनः स्मृताः; तदनुकैः पापैः युक्तान् पापिनः इति मे निबोध।

Verse 61

ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । अन्तरं यांति कार्येषु ते स्मृताः पापिनो नराः

ये गोब्राह्मणकन्यानां तथा स्वामिमित्रतपस्विनाम् । कार्येष्वन्तरमायान्ति ते नराः पापिनः स्मृताः ॥

Verse 62

परश्रियाभितप्यंते हीनां सवंति ये स्त्रियाम् । पंक्त्यर्थं ये न कुर्वंति दानयज्ञादिकाः क्रियाः

परश्रियाभितप्यन्ते हीनां सवन्ति ये स्त्रियाम् । पङ्क्त्यर्थं ये न कुर्वन्ति दानयज्ञादिकाः क्रियाः ॥

Verse 63

गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च । त्यजंति ये पुरीषाद्यमारामायतनेषु च

गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च । त्यजन्ति ये पुरीषाद्यमारामायतनेषु च ॥

Verse 64

गीतवाद्यरता नित्या मत्ताः किलकिलापराः । कूटवेषक्रियाचाराः कूटसंव्यवहारिणः

गीतवाद्यरता नित्या मत्ताः किलकिलापराः । कूटवेषक्रियाचाराः कूटसंव्यवहारिणः ॥

Verse 65

कूटशासनकर्तारः कूटयुद्धकराश्च ये । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च यः

कूटशासनकर्तारः कूटयुद्धकराश्च ये । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च ये ॥

Verse 66

मिथ्याप्रसादितो वाक्यमाकर्णयति यः शनैः । चपलश्चापिमायावी शठो मिथ्याविनीतकः

मिथ्यास्तुत्या प्रसादितो यः शनैर्वाक्यमाकर्णयति; चपलः मायावी शठो मिथ्याविनीतकश्च—स जनो धर्ममार्गेऽयोग्य इति विद्वद्भिर्निन्द्यते।

Verse 67

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्राति बुभुक्षितान्

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान्, भृत्यानतिथिबन्धूंश्च त्यक्त्वा बुभुक्षितान् सन् स्वयं अश्नाति—स गृहस्थधर्मं लङ्घयति।

Verse 68

यः स्वयं मृष्टमश्राति विप्रायान्यत्प्रयच्छति । वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिविगर्हितः

यः स्वयं मृष्टं भुङ्क्ते विप्राय तु हीनमर्पयति; स वृथापाक इति विज्ञेयः, ब्रह्मवादिभिर्विगर्हितः।

Verse 69

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । ये ताडयंति गां नित्यं वाहयंति मुहुर्मुहुः

नियमान् स्वयमादाय ये त्यजन्त्यजितेन्द्रियाः; ये च गां नित्यं ताडयन्ति मुहुर्मुहुः वाहयन्ति—एतदाचरणं निन्द्यं, संयमधर्मविरुद्धम्।

Verse 70

दुर्बलान्नैव पुष्णंति प्रणष्टार्था द्विषंति च । पीडयन्त्यभिचारेण सक्षतान्वाहयंति च

दुर्बलान् नैव पुष्णन्ति, प्रणष्टार्था द्विषन्ति च; अभिचारेण पीडयन्ति, सक्षतान् वाहयन्ति च—ते घोराधर्मे पतन्ति।

Verse 71

तेषा मदत्त्वा चाश्रंति चिकित्संति न रोगिणः । अजाविको माहिषिकः समुद्री वृषलीपतिः

ते मद्यपानात् प्रमत्ताः क्रन्दन्ति, न च रोगिणां चिकित्सां कुर्वन्ति। अजाविको माहिषिकः समुद्रगामी वृषलीपतिश्च—एते पतिताचारलक्षणानि कथ्यन्ते।

Verse 72

हीनवर्णात्मवृत्तिश्च वैद्यो धर्मध्वजी च यः । यश्च शास्त्रमतिक्रम्य स्वेच्छयैवाहरेत्करम्

हीनवर्णवृत्तिजीवी वैद्यः, धर्मध्वजी च यः; यश्च शास्त्रमतिक्रम्य स्वेच्छयैव करमाहरेत्—एते धर्ममर्यादाभङ्गिनः निन्द्यन्ते।

Verse 73

सदा दण्डरुचिर्यश्च यो वा दण्डरुचिर्न हि । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैस्च प्रपीड्यते

सदा दण्डरुचिर्यः, अथवा दण्डे न रुचिर्यः—स उभयथापि उत्कोचकैरधिकृतैः तस्करैश्च प्रपीड्यते।

Verse 74

यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे पच्यते नरकेषु सः । अचौरं चौरवत्पश्येच्चौरं वाऽचौररूपिणम्

यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे नरकेष्विव पच्यते, स एव—अचौरं चौरवत् पश्यति, चौरं वा अचौररूपिणं मन्यते।

Verse 75

आलस्योपहतो राजा व्यसनी नरकं व्रजेत् । एवमादीनि चान्यानि पापान्याहुः पुराविदः

आलस्योपहतो राजा व्यसनी च नरकं व्रजेत्। एवमादीनि चान्यानि पापानि पुराविदो वदन्ति।

Verse 76

यद्वातद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् । अपहृत्य नरः पापो नारकी नात्र संशयः

यत्किञ्चिदपि परद्रव्यं सर्षपमात्रमपि योऽपहर्ता स पापी नरः; स निश्चयेन नारकी भवति, अत्र संशयो नास्ति।

Verse 77

एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रान्तैः समनंतरम् । शरीरं यातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात्

एवंविधैः पापैः समनन्तरं प्राणान् त्यक्त्वा नरः, यातनाभोगार्थं, पूर्ववत् तादृशमेव शरीरं शीघ्रं प्राप्नोति।

Verse 78

तस्मात्त्रिविधमप्येतन्नारकीयं विवर्जयेत् । सदाशिवं च शरणं व्रजेत्सच्छ्रद्धया युतः

तस्मात् त्रिविधमपि एतन्नारकीयं आचरणं परित्यजेत्; सच्छ्रद्धया युतः सदाशिवमेव शरणं व्रजेत्।

Verse 79

नमस्कारः स्तुतिः पूजा नामसंकीर्तनं तथा । संपर्कात्कौतुकाल्लोभान्न तस्य विफलं भवेत्

नमस्कारः स्तुतिः पूजा नामसंकीर्तनं च—एतानि तस्य पुरुषस्य, संसर्गात् कौतुकात् लोभाद्वापि कृतानि, न कदापि विफलानि भवन्ति।

Verse 80

करंधम उवाच । संक्षेपाच्छिवपूजाया विधानं वक्तुमर्हसि । कृतेन येन मनुजः शिवपूजाफलं लभेत्

करन्धम उवाच—शिवपूजायाः विधानं संक्षेपेण वक्तुमर्हसि; येन कृतवता मनुजः शिवपूजाफलं लभेत्।

Verse 81

महाकाल उवाच । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने शंकरं सर्वदा भजेत् । दर्शनात्स्पर्शनान्मर्त्यः कृततृत्यो भवेत्स्फुटम्

महाकाल उवाच—प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने सर्वदा शंकरं भजेत्। तस्य दर्शनस्पर्शनाभ्यां मर्त्यः स्फुटं कृतकृत्यो भवति॥

Verse 82

आदौ स्नानं प्रकुर्वित भस्मस्नानमथापि वा । आपद्गतः कण्ठस्नानं मन्त्रस्नानमथापि वा

आदौ स्नानं प्रकुर्वीत जलस्नानं भस्मस्नानमेव वा। आपद्गतः कण्ठस्नानं कुर्यादथवा मन्त्रस्नानमपि॥

Verse 83

आविकं परिदध्याच्च ततो वासः सितं च वा । धातुरक्तमथो नव्यं मलिनं संधितं न च

आविकं परिदध्याच्च ततः श्वेतं वासोऽथवा। धातुरक्तं च नव्यं स्यात्; न मलिनं न संधितम्॥

Verse 84

उत्तरीयं च संदध्याद्विना तन्निष्फलार्चनम् । भस्मत्रिपुण्ड्रधारी च ललाटे हृति चांसयोः

उत्तरीयं च संदध्याद्विना तन्निष्फलार्चनम्। भस्मत्रिपुण्ड्रधारी स्याल्ललाटे हृदि चांसयोः॥

Verse 85

पूजयेद्यो महादेवं प्रीतः पश्यति तं मुहुः । सर्वदोषान्बहिः क्षिप्य शिवायतनमाविशेत्

यो महादेवं पूजयति प्रीतात्मा तं मुहुर्मुहुः पश्यति। सर्वदोषान्बहिः क्षिप्य शिवायतनं ततः प्रविशेत्॥

Verse 86

प्रविश्य च प्रणम्येशं ततो गर्भगृहं विशेत् । पाणी प्रक्षाल्य तच्चित्तो निर्माल्यमवरोपयेत्

प्रविश्य च प्रणम्येशं ततः गर्भगृहं विशेत् । पाणी प्रक्षाल्य तच्चित्तो निर्माल्यमवरोपयेत् ॥

Verse 87

येन रुद्रायते भक्त्या कुरुते मार्जनक्रियाम् । तस्मान्मार्जयते त्वेवं स्थाणुनैतत्परस्परम्

यया भक्त्या रुद्रायते मार्जनक्रियां करोति च । तया भक्त्या यथेव स्थाणुः मार्ज्यते—न तु परस्परम् ॥

Verse 88

रुद्रभक्त्या च संतिष्ठेनमालिन्यं मार्जयेत्ततः । भक्तिर्देवस्य तिष्ठेन्न मालिन्यं मार्जतः सदा

रुद्रभक्त्या दृढं तिष्ठन् मलिन्यं मार्जयेत् ततः । देवस्य भक्तिरवति, मार्जतः सदा न मलिन्यं तिष्ठति ॥

Verse 89

गडुकान्पूरयेत्पश्चान्निर्मलेन जलेन वै । गडुकास्तु समाः सर्वे सर्वे च शुभदर्शनाः

पश्चान्निर्मलेन जलेन गडुकान् पूरयेत् । गडुकाः समाः सर्वे स्युḥ सर्वे च शुभदर्शनाः ॥

Verse 90

निर्व्रणाः सौम्यरूपाश्च सर्वे चोदकपूरिताः । वस्त्रपूतजलैः पूर्णागन्धधूपैश्च वासिताः

निर्व्रणाः सौम्यरूपाश्च सर्वे चोदकपूरिताः । वस्त्रपूतजलैः पूर्णाः गन्धधूपैश्च वासिताः ॥

Verse 91

क्षालिताः पूरिता नीताः षडक्षरजपेन च । गडुकाष्चशतं कुर्यादथवाप्यष्टविंशतिः

क्षालितान् पूरितान् नीतान् षडक्षरजपसमन्वितान् गडुकान् शतं कुर्यात्; अथवा न्यूनतया अष्टाविंशतिम्।

Verse 92

अष्टादशापि चतुरस्ततोन्यूनं न कारयेत् । पयो दधि घृतं चैव क्षौद्रमिक्षुरसं तथा

अष्टादश वा चतुरोऽपि कुर्यात्; ततो न्यूनं न कारयेत्। पयः दधि घृतं क्षौद्रं च इक्षुरसं तथा च सन्निधापयेत्।

Verse 93

एवं सर्वं च तद्द्रव्यं वामतः संन्यसेद्भवात् । ततो बहिर्विनिष्क्रम्य पूजयेत्प्रतिहारकान्

एवं तत्सर्वद्रव्यं भवस्य वामतः संन्यसेत्। ततः बहिर्विनिष्क्रम्य प्रतिहारकान् पूजयेत्।

Verse 94

सर्वेषां वाचका मन्त्राः कथ्यंतेऽतः परं क्रमात्

सर्वेषां वाचका मन्त्राः अधुना परं क्रमात् कथ्यन्ते।

Verse 95

ओंगं गणपतये नमः ओंक्षां क्षेत्रपालाय नमः ओंगं गुरुभ्यो नमः इति आकाशे ओंकौं कुलदेव्यै नमः ॐ नंदिने नमः ओंमहाकालाय नमः ओंधात्रे विधात्रै नमः । ततः प्रविस्य लिंगाच्च किञ्चिद्दक्षिणतः शुचिः । उदङ्मुखः क्षणं ध्यायेत्समकायासनस्थितः

“ओंगं गणपतये नमः। ओंक्षां क्षेत्रपालाय नमः। ओंगं गुरुभ्यो नमः।” इति। तत आकाशे “ओंकौं कुलदेव्यै नमः।” “ॐ नन्दिने नमः। ॐ महाकालाय नमः। ॐ धात्रे विधात्रै नमः।” इति। ततः प्रविश्य शुचिः, लिङ्गात् किञ्चिद् दक्षिणतः स्थित्वा, उदङ्मुखः समकायासनस्थितः क्षणं ध्यायेत्।

Verse 96

दर्भादिभिः परिवृतं मध्यपद्मार्कमंडलम् । सोममण्डलमध्यस्थं ध्यायेद्वै वह्निमंडलम्

दर्भादिभिः परिवृतं मध्यपद्मार्कमण्डलं ध्यायेत्; सोममण्डलस्य मध्यस्थं वह्निमण्डलं च चिन्तयेत्।

Verse 97

तन्मध्ये विश्वरूपं च वामाद्यष्टादिशक्तिकम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं चंद्रभूषितम्

तन्मध्ये विश्वरूपं प्रभुं ध्यायेत्—वामाद्यष्टादिशक्तियुतं, पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषितम्।

Verse 98

वामांकगिरिजं देवं ध्यायेत्सिद्धैः स्तुतं मुहुः । ततः पूर्वं प्रदद्याच्च पाद्यार्घं शंभवे नृप

वामाङ्कगिरिजासहितं देवं सिद्धैः स्तुतं मुहुः ध्यायेत्; ततः पूर्वं शम्भवे पाद्यार्घ्यं प्रदद्याद्, नृप।

Verse 99

पानीयमक्षता दर्भा गंधपूष्पं ससर्पिषम् । क्षीरं दधि मधु पुनर्नवांगोऽर्घः प्रकीर्तितः

पानीयम् अक्षताः दर्भाः गन्धपुष्पं ससर्पिषम्; क्षीरं दधि मधु चेति नवाङ्गोऽर्घः प्रकीर्तितः।

Verse 100

ततः श्रद्धार्द्रचित्तस्य स्नानं लिंगस्य चाचरेत् । गृहीत्वा गडुकं पूर्वं मलस्नानं समाचरेत्

ततः श्रद्धार्द्रचित्तो लिङ्गस्य स्नानं समाचरेत्; पूर्वं गडुकं गृहीत्वा मलस्नानं समाचरेत्।

Verse 101

अर्द्धेन स्नापयेत्पूर्वं कुर्याच्च मलघर्षणम् । सर्वेण स्नापयेत्पश्चात्पूजयेत्स्नापयेत्ततः

अर्धेन प्रथमं लिङ्गं स्नापयेत्, मलघर्षणं च कुर्यात्। ततः सर्वेण स्नापयेत्, अनन्तरं पूजयेत्, पुनः स्नापयेत् यथाविधि॥

Verse 102

प्रणम्य च ततो भक्त्या स्नापयेन्मूलमंत्रतः । ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नम । इति द्वादशाक्षरो मूलमंत्रः

ततः भक्त्या प्रणम्य मूलमन्त्रतः स्नापयेत्। “ॐ हूँ विश्वमूर्तये शिवाय नमः” इति द्वादशाक्षरो मूलमन्त्रः॥

Verse 103

वारिक्षरदधिक्षौद्रघृतेनेक्षुरसेन च । स्नापयेन्मूलमन्त्रेण जलधूपार्चनात्पृथक्

वारिणा क्षरेण दधिक्षौद्रघृतेन इक्षुरसेन च। मूलमन्त्रेण स्नापयेत्, जलधूपार्चनात् पृथक्॥

Verse 104

गडुकैः स्नापयेत्सर्वैः स्नातं गन्धैर्विरूक्षयेत्

सर्वैर्गडुकैः स्नापयेत्; स्नातं गन्धैः शनैर्विरूक्षयेत्॥

Verse 105

विरूक्षितं ततः स्नाप्य श्रीखण्डेन विलेपयेत् । पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्विधिना येन तच्छृणु

विरूक्षितं ततः स्नाप्य श्रीखण्डेन विलेपयेत्। पूजयेद्विविधैः पुष्पैः विधिना; तच्छृणु॥

Verse 106

आग्नेयपादे ओंधर्माय नमः नैरृतके ओंज्ञानाय नमः वायव्ये ओंवैराग्याय नमः ईशानपादे ओंऐश्वर्याय नमः पूर्वपादे ओंअधर्माय नमः दक्षिणे ओंअज्ञानाय नमः पश्चिमे ओंअवैराग्याय नमः उत्तरे ओंअनैश्वर्याय नमः ओंअनन्ताय नमः ओंपद्माय नमः ओंअर्कमण्डला नमः ओंसोममण्डलाय नमः ओंवह्निमण्डला नमः ओंवामाज्येष्ठादिपंचमन्त्रशक्तिभ्यो नमः ओंपरमप्रकृत्यै देव्यै नमः ओंईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातपञ्चवक्त्राय रुद्रसाध्यवस्वादित्यविश्वेदेवादिदेवविश्वरूपाय अण्डजस्वेदजोद्भिज्जजरायुजरूपस्थावरजङ्गममूर्तये परमेश्वराय ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नमस्त्रिशूलधनुःखड्गकपालदण्डकुठारेभ्यः

आग्नेयपादे—ॐ धर्माय नमः; नैरृतके—ॐ ज्ञानाय नमः; वायव्ये—ॐ वैराग्याय नमः; ईशानपादे—ॐ ऐश्वर्याय नमः। पूर्वे—ॐ अधर्माय नमः; दक्षिणे—ॐ अज्ञानाय नमः; पश्चिमे—ॐ अवैराग्याय नमः; उत्तरे—ॐ अनैश्वर्याय नमः। ॐ अनन्ताय नमः, ॐ पद्माय नमः, ॐ अर्कमण्डलाय नमः, ॐ सोममण्डलाय नमः, ॐ वह्निमण्डलाय नमः। ॐ वामा-ज्येष्ठादि-पञ्चमन्त्र-शक्तिभ्यो नमः। ॐ परमप्रकृत्यै देव्यै नमः। ॐ ईशान-तत्पुरुष-अघोर-वामदेव-सद्योजात-पञ्चवक्त्राय, रुद्र-साध्य-वसु-आदित्य-विश्वेदेव-आदिदेव-विश्वरूपाय, अण्डज-स्वेदज-उद्भिज्ज-जरायुज-स्थावर-जङ्गम-मूर्तये परमेश्वराय; ॐ हूं विश्वमूर्तये शिवाय नमः। त्रिशूल-धनुः-खड्ग-कपाल-दण्ड-कुठारेभ्यश्च नमः।

Verse 107

ततो जलाधारमुखे चण्डीश्वराय नमः । एवं संपूज्य विधिवत्ततोऽर्घं संनिवेशयेत्

ततो जलाधारमुखे—ॐ चण्डीश्वराय नमः। एवं विधिवत् संपूज्य, ततः अर्घ्यं संनिवेशयेत्।

Verse 108

पानीयमक्षताः पुष्पमेतैर्युक्तं फलोत्तमैः । गृहाणार्घ्यं महादेव पूजासंपूर्तिहेतवे

पानीयम् अक्षताः पुष्पम् एतैः युक्तं फलोत्तमैः। गृहाण अर्घ्यं महादेव, पूजासंपूर्तिहेतवे॥

Verse 109

अर्घादनंतरं शक्तः पूजयेद्वसुपूजया । धूपं दीपं च नैवेद्यं क्रमात्पश्चान्निवेदयेत्

अर्घादनन्तरं शक्तः पूजयेत् वसुपूजया। धूपं दीपं च नैवेद्यं क्रमात् पश्चात् निवेदयेत्॥

Verse 110

घण्टां च वादयेत्तत्र ततो नीराजनं चरेत् । भ्रामयेद्देवदेवस्य शंखवादित्रनिःस्वनैः

घण्टां च वादयेत् तत्र, ततो नीराजनं चरेत्। भ्रामयेत् देवदेवस्य शङ्खवादित्रनिःस्वनैः॥

Verse 111

नीराजनं च यः पश्ये द्देवदेवस्य शूलिनः । स मुच्येत्पातकैः सर्वैः किं पुनर्यः करिष्यति

यः शूलिनो देवदेवस्य नीराजनं पश्यति, स सर्वपातकैर्मुच्यते; किं पुनर्यः स्वयमेव तत् करिष्यति!

Verse 112

नृत्यं गीतं च वाद्यं च अलीकमपि यश्चरेत् । तस्य तुष्येदनंतंहि गीतवाद्यफलं यतः

यश्च नृत्यं गीतं वाद्यं च अलीकमपि आचरति, तस्मै अनन्तो हि तुष्यति; यतो भक्त्या गीतवाद्ययोः फलं जायते।

Verse 113

स्तोत्रैस्ततश्च संस्तूय दण्डवत्प्रणमेद्भुवि । क्षमापयेच्च देवेशं सुकृतं कुकृतं क्षम

ततः स्तोत्रैः संस्तूय भुवि दण्डवत्प्रणमेत्। देवेशं च क्षमापयेत्— ‘सुकृतं कुकृतं च मे क्षमस्व’।

Verse 114

य एवं यजते रुद्रमस्मिंल्लिंगे विशेषतः । पितरं पितामहं चैव तथैव प्रपितामहम्

य एतस्मिन् लिङ्गे विशेषभक्त्या रुद्रं यजते, स पितरं पितामहं च तथा प्रपितामहं च संतोषयति उद्धरति च।

Verse 115

सर्वात्पापात्समुत्तार्य रुद्रलोके वसेच्चिरम् । एवं माहेश्वरो भूत्वा सदाचारव्रतस्थितः

स सर्वपापात् समुत्तार्य रुद्रलोके चिरं वसति। एवं माहेश्वरो भूत्वा सदाचारव्रतस्थितः स तदवस्थां प्राप्नोति।

Verse 116

पशुपाशविमोक्षार्थं पूजयेत्तन्मना यदि । य एवं यजते रुद्रं तेनैतत्तर्पितं जगत्

पशुपाशविमोक्षार्थं यः तन्मनाः समर्चयेत् । एवं यो रुद्रं यजते तेन तर्पितं जगत्समम् ॥

Verse 117

किं त्वेतत्सफलं राजन्नाचारयो न लंघयेत् । आचारात्फलते धर्मो ह्याचारात्स्वर्गमश्नुते

किं त्वेतत्सफलं राजन्नाचारं न व्यतिक्रमेत् । आचारात्फलते धर्मो ह्याचारात्स्वर्गमश्नुते ॥

Verse 118

आचाराल्लभते ह्यायुराचारो हंत्यलक्षणम् । यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये

आचाराल्लभते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् । यज्ञदानतपांसि च विना तेन न भूतये ॥

Verse 119

भवन्ति यः सदाचारं समुल्लंघ्य प्रवर्तते । तस्य किञ्चित्समुद्देशं वक्ष्ये तं श्रृणु पार्थिव

यः सदाचारं समुल्लङ्घ्य यथेष्टं प्रवर्तते । तस्य किञ्चित्समुद्देशं वक्ष्ये शृणु पार्थिव ॥

Verse 120

त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च

त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरिह परत्र च ॥

Verse 121

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येन धर्मार्थौ चापि चिन्तयेत् । समुत्थाय तथाचम्य दंतधावनपूर्वकम्

ब्राह्मे मुहूर्ते प्रसन्नचित्तो बुधो धर्मार्थयोः स्मरणं कुर्यात्। ततः समुत्थाय यथाविधि आचम्य दन्तधावनपूर्वकं शौचं समाचरेत्॥

Verse 122

सन्ध्यामुपासीत बुधः संशांतः प्रयतः शुचिः । पूर्वां सन्ध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम्

बुधः संशान्तः प्रयतः शुचिर्भूत्वा सन्ध्यामुपासीत। पूर्वां सन्ध्यां नक्षत्रदर्शनकाले, पश्चिमां तु दिवाकरसन्निधौ समाचरेत्॥

Verse 123

उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि । वर्जयेदनृतं चासत्प्रलापं परुषं तथा

यथान्यायं सन्ध्यामुपासीत; अनापदि नैनां जह्यात्। अनृतं चासत्प्रलापं परुषवचनं च वर्जयेत्॥

Verse 124

असत्सेवां ह्यसद्वादं ह्यसच्छास्त्रं च पार्थिव । आदर्शदर्शनं दंतधावनं केशसाधनम्

पार्थिव, असत्सेवं ह्यसद्वादं ह्यसच्छास्त्रं च वर्जयेत्। तथा च (अनुचितकाले) आदर्शदर्शनं दन्तधावनं केशसाधनं च परिहरेत्॥

Verse 125

देवार्चनं च पूर्वाह्णे कार्याण्याहुर्महर्षयः । पालाशमासनं चैव पादुके दंतधावनम् । वर्जयेदासनं चैव पदा नाकर्षयेद्बुधः

पूर्वाह्णे देवार्चनं कार्यमिति महर्षयः प्राहुः। पालाशमासनं पादुके च दन्तधावनं च यथाविधि। आसनं च वर्जयेत्, पदा नाकर्षयेद्बुधः॥

Verse 126

जलमग्निं च निनयेद्यगपन्न विचक्षणः

विचक्षणो जनो न जलं वह्निना सह संयोगयेत्; न च व्यग्रतया अविनीततया वा किञ्चित् आचरेत्।

Verse 127

पादौ प्रसारयेन्नैव गुरुदेवाग्निसंमुखौ । चतुष्पथं चैत्यतरुं देवागारं तथा यतिम्

गुरुदेवाग्निसंमुखे पादौ न कदाचन प्रसारयेत्। तथा चतुष्पथे चैत्यतरौ देवागारे यतौ च सदा नम्रः स्यात्।

Verse 128

विद्याधिकं गुरुं वृद्धं कुर्यादेतान्प्रदक्षिणान्

विद्याधिकं गुरुं वृद्धं च—एतान् श्रद्धया प्रदक्षिणां कुर्यात्।

Verse 129

आहारनीहारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदानुकार्याः । वाग्बुद्धिवीर्याणि तपस्तथैव वार्तायुषी गुप्ततमे च कार्ये

आहार-नीहार-विहार-योगाः सुसंवृताः स्युः, धर्मविदां मार्गमनुसरन्तः। वाक्-बुद्धि-वीर्याणि निगृह्य तपः कुर्यात्; हितां वार्तां वदेत्, गूढतमं कार्यं च रक्षेत्।

Verse 130

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ ह्येवमायुर्न रिष्यते

मूत्रपुरीषयोः काले दिवा उदङ्मुखः कुर्यात्; रात्रौ तु दक्षिणाभिमुखः। एवमायुः प्राणश्च न रिष्यतः।

Verse 131

प्रत्यग्निं प्रति सूर्यं च प्रति गां व्रतिनं प्रति । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः

अग्निं प्रति सूर्यं प्रति गां व्रतिनं प्रति च । सोमोदकं सन्ध्यां प्रति च मेहतो मेधा नश्यति इति श्रूयते ॥

Verse 132

भोजने शयने स्थाने उत्सर्गे मलमूत्रयोः । रथ्याचंक्रमणे चार्द्रपञ्चकश्चाचमेत्सदा

भोजने शयने स्थानपरिवर्तने तथा । मलमूत्रोत्सर्गे रथ्याचंक्रमणे च सदा आचमेत्, आर्द्रपञ्चकं चाचरेत् ॥

Verse 133

न नद्यां मेहनं कुर्यान्न श्मशाने नभस्मनि । न गोमये न कृष्टे च नैवालूने न शाड्वले

न नद्यां मेहने कुर्यात् न श्मशाने न भस्मनि । न गोमये न कृष्टे च न एव आलूने न शाड्वले ॥

Verse 134

उद्धृत्ताभिस्तथाद्भिस्तु शौचं कुर्याद्विचक्षणः । अंतर्जलाद्देवकुलाद्वल्मीकान्मूषकस्थलात्

उद्धृत्ताभिः मृद्भिः तथा अद्भिः शौचं कुर्याद्विचक्षणः । अन्तर्जलाद् देवकुलात् वल्मीकात् मूषकस्थलात् च विशेषतः ॥

Verse 135

अपविद्धापशौचाश्च वर्जयेत्पंच मृत्तिकाः । गन्धलेपापहरणं शौचं कुर्यात्तथा बुधः

अपविद्धाः अशौचाः च पञ्च मृत्तिकाः वर्जयेत् । गन्धलेपापहरणार्थं बुधः तथा शौचं कुर्यात् ॥

Verse 136

नात्मानं ताडयेन्नैव दद्याद्दुः खेभ्य एव च । उभाभ्यामपि पाणिभ्यां कण्डूयेन्नात्मनः शिरः

नात्मानं कदाचन ताडयेत्, न च दुःखेषु स्वं समर्पयेत्। उभाभ्यामपि पाणिभ्यां स्वशिरः कण्डूयनं न कुर्यात्॥

Verse 137

रक्षेद्दारांस्त्यजेदीष्यां तासु निष्कारणं बुधः । सूर्यास्तं न विनाकाश्चित्क्रिया नैवाचरेत्तथा

दारान् रक्षेत्, तासु निष्कारणमीर्ष्यां त्यजेत् बुधः। सूर्यास्तं विनाकाश्चित् क्रिया नाचरेत्तथा॥

Verse 138

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । शिवचित्तोर्जयोद्वित्तं न चातिकृपणो भवेत्

अद्रोहेणैव भूतानां वा अल्पद्रोहेण वा पुनः। शिवचित्तः श्रियो जयेद् वित्तं, न चातिकृपणो भवेत्॥

Verse 139

नेर्ष्युः स्यान्न कृतघ्नः स्यान्न परद्रोहकर्मधीः । न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः

नेर्ष्युः स्यात्, न कृतघ्नः स्यात्, न परद्रोहकर्मधीः। न पाणिपादचपलो, न नेत्रचपलोऽनृजुः॥

Verse 140

न च वागङ्गचपलो न चाशिष्टस्य गोचरः । न शुष्कवादं कुर्वीत शुष्क्रवैरं तथैव च

न च वागङ्गचपलो, न चाशिष्टस्य गोचरः। न शुष्कवादं कुर्वीत, शुष्कवैरं तथैव च॥

Verse 141

उपायैः साधयेदर्थान्दण्डस्त्वगतिका गतिः । भिन्नाशनं भिन्नशय्यां वर्जयेद्भिन्नभाजनम्

उपायैरेव साधयेदर्थान्; दण्डस्तु गतिरन्तिमा, यदा अन्योपायो न विद्यते। भिन्नासनं भिन्नशय्यां तथा भिन्नभाजनं वर्जयेत्॥

Verse 142

अंतरेण न गच्छेन द्वयोर्ज्वलनलिंगयोः । नाग्न्योर्न विप्रयोश्चैव न दंपत्योर्नृपोत्तम

द्वयोर्ज्वलनलिङ्गयोर्मध्ये न गच्छेत्, न च द्वयोः पावकयोः। न द्वयोर्विप्रयोर्मध्ये, न दम्पत्योर्मध्ये गच्छेत्, हे नृपोत्तम॥

Verse 143

न सूर्यव्योमयोर्नैव हरस्य वृषभस्य च । एतेषामंतरं कुर्वन्यतः पापमवाप्नुयात्

न सूर्यव्योमयोर्मध्ये, न च हरस्य वृषभस्य च मध्ये स्थितिं कुर्यात्। एतेषामन्तरं कुर्वन् यतः पापमवाप्नुयात्॥

Verse 144

नैकवस्त्रश्च भुंजीत नाग्नौ होममथाचरेत् । न चार्चयेद्द्विजान्नैव कुर्याद्देवार्चनं बुधः

नैकवस्त्रः सन् भुञ्जीत, नाग्नौ होमं यथाविधि-विरुद्धं समाचरेत्। बुधो न द्विजानर्चयेत्, न च नियमभङ्गस्थितौ देवार्चनं कुर्यात्॥

Verse 145

खंडनं पेषणं मार्ष्टिं जलसंशोधनं तथा । रंधनं भोजनं स्वाप उत्थानं गमनं क्षुतम्

खण्डनं पेषणं मार्ष्टिं जलसंशोधनमेव च। रन्धनं भोजनं स्वाप उत्थानं गमनं क्षुधा—एतानि नित्यकर्माणि नियमेन समाचरेत्॥

Verse 146

कार्यारंभं समाप्तिं च वचः प्रोच्य तथा प्रियम् । पिबञ्जिघ्रन्स्पृशञ्छृण्वन्विवक्षुर्मैथुनं तथा

कार्यस्य आरम्भं समाप्तिं च, वचनं प्रियं वा, पानं घ्राणं स्पर्शनं श्रवणं वक्तुमिच्छा तथा मैथुनं—एतान्यपि माहेश्वरविधौ संयम्य नियम्य च कर्तव्यानि।

Verse 147

शुचित्वं च जपं स्थाणुं यः कुर्याद्विंशतिं तथा । माहेश्वरः स विज्ञेयः शेषोन्यो नामधारकः

यः शुचित्वं पालयन् स्थाणोर्जपं विंशतिवारं विधिवत्करोति, स एव माहेश्वरः विज्ञेयः; शेषाः केवलं नामधारकाः।

Verse 148

स वै रुद्रमयो भूत्वा ततश्चांते शिवं व्रजेत् । परस्त्रियं नाभिभाषेत्तथा संभाषयेद्यदि

स रुद्रमयो भूत्वा, अन्ते शिवं प्राप्नुयात्। परस्त्रियं नाभिभाषेत्; यदि संभाषणं कर्तव्यं, तर्हि संयतया यथोचितया वाचा कुर्यात्।

Verse 149

मातः स्वसरथो पुत्रि आर्येति च वदेद्बुधः । उचछिष्टो नालभेत्किंचिन्न च सूर्यं विलोकयेत्

मातः, स्वसः, पुत्रि, आर्ये—इति स्त्रीं प्रति बुधो वदेत्। उच्छिष्टावस्थायां किञ्चिदपि नालभेत्, न च सूर्यं विलोकयेत्।

Verse 150

नेन्दुं न तारकाश्चैव नादयेन्नात्मनः शिरः । स्वस्रा दिहित्रा मात्रा वा नैकांतासन माचरेत्

नेन्दुं न तारकांश्चैव विलोकयेत्; नात्मनः शिरः कदाचन ताडयेत्। स्वस्रा दुहित्रा मात्रा वा सह नैकान्तासनं नाचरेत्।

Verse 151

दुर्जयो हींद्रियग्रामो मुह्यते पंडितोऽपि सन् । गुरुमभ्यागतं गेहे स्वयमुत्थाय यत्नतः

दुर्जय एव इन्द्रियगणः; पण्डितोऽपि सन् मोहं यास्यति। तस्माद् गुरौ गृहमभ्यागते स्वयमेवोत्थाय यत्नतः सत्कारं कुर्यात्।

Verse 152

आसनं कल्पयेत्तस्य कुर्यात्पादाभिवंदनम् । नोदक्छिराः स्वपेज्जातु न च प्रत्यक्छिरा बुधः

तस्यासनं कल्पयेत्, पादाभिवन्दनं च कुर्यात्। बुधो जातु नोदक्छिराः स्वपेत्, न च प्रत्यक्छिराः।

Verse 153

शिरस्यगस्त्यमाधाय तथैव च पुरंदरम् । उदक्यादर्शनं स्पर्शं वर्ज्यं संभाषणं तथा

शिरस्यगस्त्यं निधाय तथा पुरन्दरं च स्मरन्। उदक्यादर्शनं स्पर्शं वर्ज्यं, संभाषणं तथैव च।

Verse 154

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् । कृत्वा विभवतो देवमनुष्यर्षिसमर्चनाम्

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा, नापि तत्र मैथुनं समाचरेत्। यथाविभवं देवान् मनुष्यान् ऋषींश्च समर्च्य प्रथमं ततः।

Verse 155

पितॄणां च ततः शेषं भोक्तुं माहेश्वरोऽर्हति । वाग्यतः शुचिराचांतः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा

ततः शेषं पितॄणां च, भोक्तुं माहेश्वरोऽर्हति। वाग्यतः शुचिराचान्तः प्राङ्मुख उदङ्मुखोऽपि वा भुञ्जीत।

Verse 156

अन्तर्जानुश्च तच्चित्तो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् । नोपघातं विना दोषान्न तस्योदाहरेद्बुधः

अन्तर्जानुः समाहितचित्तः सन्नमकुत्सयन् भुञ्जीत। उपघातं विना तस्य दोषान् बुधो न कदाचनोदाहरेत्॥

Verse 157

नग्नस्नानं न कुर्वीत न शयीत व्रजेत वा । दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात्क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत्

नग्नस्नानं न कुर्वीत, न शयीत न च व्रजेत्। गुरोः पुरो दुष्कृतं न ब्रूयात्; क्रुद्धं च तं प्रसादयेत्॥

Verse 158

परिवादं न श्रृमुयादन्येषामपि जल्पताम् । सदा चा कर्णयेद्धमास्त्यक्त्वा कृत्यशतान्यपि

परिवादं न शृणुयाद् अन्येषामपि जल्पताम्। कृत्यशतान्यपि त्यक्त्वा सदा धर्मान् शृणुयात्॥

Verse 159

नित्यं नित्यं हि संमार्ष्टि गेहदर्पणयोरिव । शुक्लायां च चतुर्दश्यां नक्तभोजी सदा भवेत्

नित्यं नित्यं हि संमार्ष्टि गेहदर्पणयोरिव। शुक्लायां चतुर्दश्यां च नक्तभोजी सदा भवेत्॥

Verse 160

तिस्रो रात्रीर्न शक्तश्चेदेवं माहेश्वरो भवेत् । संयावकृशरामांसं नात्मानमुपसाधयेत्

तिस्रो रात्रीर्न शक्तश्चेत् तथाप्येवं माहेश्वरो भवेत्। संयावकृशरामांसैर्नात्मानं नोपसाधयेत्॥

Verse 161

सायंप्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा ह्यतिथि भोजनम् । स्वप्नाध्ययनभोज्यानि संध्ययोश्च विवर्जयेत्

सायं प्रातश्च भोक्तव्यं, पूर्वं ह्यतिथिं भोजयित्वा। संध्ययोः काले स्वप्नाध्ययनभोजनानि विवर्जयेत्॥

Verse 162

भुंजानः संध्ययोर्मोहादसुरावसथो भवेत् । स्नातो न धूनयेत्केशान्क्षुते निष्ठीवितेऽध्वनि

संध्ययोर्मोहाद् भुञ्जानः स्यादसुरावसथः। स्नातः केशान् न धूनयेत्; क्षुते निष्ठीवितेऽध्वनि शौचं पालयेत्॥

Verse 163

आलभेद्दक्षिणं कर्णं सर्वभूतानि क्षामयेत् । न चापि नीलीवासाः स्यान्न विपर्यस्तवस्त्रधृक्

दक्षिणं कर्णमालभ्य सर्वभूतानि क्षामयेत्। नीलीवासाः न स्यात्, न च विपर्यस्तवस्त्रधृक्॥

Verse 164

वर्ज्यं च मलिनं वस्त्रं दशाभिश्च विवर्जितम् । प्रक्षाल्य मुखहस्तौ च पादौ चाप्युपविश्य च

मलिनं वस्त्रं वर्ज्यं, दशाभिर्विवर्जितं च। मुखहस्तपादान् प्रक्षाल्य तत उपविशेत्॥

Verse 165

अंतजानुस्त्रिराचामेद्दिर्मुखं परिमार्जयेत् । तोयेन स्पर्शयेत्खानि स्वमूर्धानं तथैव च

अन्तर्जानुः उपविश्य त्रिराचामेत्, मुखं परिमार्जयेत्। तोयेन खानि स्पर्शयेत्, स्वमूर्धानं तथैव च॥

Verse 166

आचम्य पुनराचम्य क्रियाः कुर्वीत सर्वशः । क्षुते निष्ठीविते चैव दंतलग्ने तथैव च

आचम्य पुनराचम्य यथावश्यकं सर्वाः क्रियाः समाचरेत्। क्षुते निष्ठीविते दन्तलग्ने च पुनः शुद्ध्यर्थमाचमनं कुर्यात्॥

Verse 167

पतितानां च संभाषे कुर्यादाचमनिक्रियाम् । अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता

पतितैः सह संभाषणे कृतं सति आचमनक्रियां कुर्यात्। त्रयीं नित्यं अधीयीत, विपश्चिता भवितुं प्रयतेत्॥

Verse 168

धर्मतो धनमाहार्य यष्टव्यं चापि यत्नतः । हीनेभ्योपि न युंजीत त्वंकारं कर्हिचिद्बधः । त्वंकारो वा वधो वापि गुरूणामुभयं समम्

धर्मतः धनमाहरेत्, यत्नतः यजनं च समाचरेत्। हीनेष्वपि कदाचित् ‘त्वं’ इति तिरस्कारवचनं न युञ्जीत; स त्वंकारो हि वध इव। गुरूणां तु त्वंकारो वधश्च—उभयं सममेव॥

Verse 169

सत्यं वाच्यं नित्यमैत्रेण भाव्यं कार्यं त्याज्यं नित्यमायासकारि । लोकेऽमुष्मिन्यद्दिनं स्यात्तथास्मिन्नात्मा योगे येजनीयो गभीरैः

सत्यं नित्यं वदेत्, नित्यमैत्रेण भाव्यं; नित्यं त्याज्यं यदायासकरं कर्म। लोकेऽस्मिन्न्यथा दिनं याति तथाऽमुष्मिन्; तस्मादात्मा गभीरयोगेन धीमतां पूजनीयः॥

Verse 170

तीर्थस्नानैः सोपवासैर्व्रतैश्च पात्रे दानैर्होमजप्यैश्चयज्ञैः । भवार्चनैर्देवपूजाविशेषैरात्मा नित्यं शोधनीयो मलाक्तः

तीर्थस्नानैः सोपवासैर्व्रतैश्च, पात्रे दानैः होमजप्यैश्च यज्ञैः। भवार्चनैर्देवपूजाविशेषैरात्मा नित्यं मलाक्तः शोधनीयः॥

Verse 171

यत्रापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पार्थिव । तत्कर्तव्यसमसंगेन यन्नगोप्यं महाजने

हे पार्थिव! यत्कर्म कुर्वतः स्वात्मा न जुगुप्सामेति, तत् कर्तव्यसमसङ्गेन कुर्यात्; यच्च महाजने न गोप्यं, तदेव आचरितव्यम्।

Verse 172

इति ते वै समुद्देशः कीर्तितः किंचिदेव च । शेषः स्मृतिपुराणेभ्यस्त्वया श्रोतव्य एव च

इति ते किंचिदेव समुद्देशः कीर्तितः। शेषस्तु स्मृतिपुराणेभ्यः त्वया अवश्यं श्रोतव्य एव।

Verse 173

एवमाचरतो धर्मं महेशस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसंप्राप्तौ परत्रेह च शोभनम्

एवं धर्मम् आचरतो महेशस्य गृहे सतः, धर्मार्थकामसम्प्राप्तिः निश्चिता; इह परत्र च शोभनं भवति।

Verse 174

एवं नानाविधान्धर्मान्महाकालस्य फाल्गुन । वदतो ध्वनिराकाशे सुमहानभ्यजायत

एवं नानाविधान् धर्मान् महाकालस्य वदतः, हे फाल्गुन, आकाशे सुमहान् ध्वनिरभ्यजायत।

Verse 175

यावत्पश्यंति ये तत्र समाजग्मुः श्रृणुष्व तान् । ब्रह्मा विष्णुः स्वयं रुद्रो दे वी रुद्रगणास्तथा

यावत् ते तत्र पश्यन्ति, ये समाजग्मुः तान् शृणुष्व—ब्रह्मा विष्णुः स्वयं रुद्रः देवी रुद्रगणास्तथा।

Verse 176

इंद्रादयस्तथा देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तुंबरुप्रवराश्चापि गंधर्वाप्सरसां गणाः

इन्द्रादयः सर्वे देवाः, वसिष्ठादयश्च मुनीश्वराः; तुंबरुप्रवराः गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाश्च समागताः।

Verse 177

तान्महेशमुखान्सर्वान्महाकालो महामतिः । अर्चयामास बहुधा भक्त्युद्रेकातिपूरितः

महाकालो महामतिः तान् महेशमुखान् सर्वान् भक्त्युद्रेकातिपूरितः बहुधा समर्चयामास।

Verse 178

ततो ब्रह्मादिभिर्देवैर्वरे रत्नमयासने । उपविष्टोऽभिषिक्तश्च महीसागरसंगमे

ततः ब्रह्मादिभिर्देवैः स वरे रत्नमयासने उपविष्टोऽभिषिक्तश्च महीसागरसंगमे।

Verse 179

ततो देव्या समालिंग्य नीत्वोत्संगं स्वकं मुदा । पुत्रत्वे कल्पितः पार्थ महाकालो महामतिः

ततो देवी समालिङ्ग्य मुदा स्वकोत्सङ्गं नीत्वा, पार्थ, महाकालो महामतिः पुत्रत्वे कल्पितः।

Verse 180

उक्तञ्च यावद्ब्रह्माण्डमिदमास्ते शिवव्रत । तावत्तिष्ठ शिवस्थाने शिववच्छिवभक्तितः

उक्तं च—यावद् ब्रह्माण्डमिदमास्ते, शिवव्रत, तावत्तिष्ठ शिवस्थाने शिववच्छिवभक्तितः।

Verse 181

देवेन च वरो दत्तस्त्वल्लिंगं योऽर्चयिष्यति । जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा ऊर्ध्वं मल्लोकमेष्यति

देवेन च वरो दत्तः—यः कश्चित् त्वल्लिङ्गं शुचिर्भूत्वा जितेन्द्रियः सन् अर्चयिष्यति, स ऊर्ध्वं मम लोकम् एष्यति।

Verse 182

दर्शनं स्तवनं पूजा प्रणामश्च ततो जपः । दानं चात्र कृतं लिंगे ममातितृप्तिकारणम्

दर्शनं स्तवनं पूजा प्रणामः ततः जपः; अत्र लिङ्गे कृतं दानं च—एतानि ममातितृप्तेः कारणानि।

Verse 183

इत्युक्ते विस्मिता देवाः साधु साध्विति ते जगुः । ब्रह्मविष्णुमुखाश्चैव महाकालं प्रतुष्टुवुः

इत्युक्ते विस्मिता देवाः ‘साधु साधु’ इति जगुः; ब्रह्मविष्णुमुखाश्चैव महाकालं प्रतुष्टुवुः।

Verse 184

ततः सुरैःस्तूयमानो वंद्यमानश्च चारणैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कीतैर्गंधर्वजैः शुभैः

ततः सुरैः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च चारणैः; नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च शुभैर्गन्धर्वगीतैः कीर्तितः।

Verse 185

कोटिकोटिगणैश्चैव स्तुवद्भिः सर्वतो वृतः

कोटिकोटिगणैश्चैव स्तुवद्भिः सर्वतो वृतः।

Verse 186

महाकालो रुद्रभवनं गतो भवपुरस्सरः । एवमेतन्महालिंगमुत्पन्नं कुरुनंदन

महाकालो भवपुरस्सरः सन् रुद्रभवनं जगाम। एवं, कुरुनन्दन, महालिङ्गमिदं प्रादुरभवत्॥

Verse 187

कूपश्चापि सरः पुण्यं महाकालस्य सिद्धिदम् । अत्र ये मनुजाः पार्थ लिंगस्याराधने रताः

कूपश्चापि सरः पुण्यं महाकालसिद्धिदम्। अत्र ये मनुजाः पार्थ लिङ्गाराधनतत्पराः॥

Verse 188

महाकालः समालिंग्य ताञ्छिवाय निवेदयेत् । एतदत्यद्भुतं लिंगं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

महाकालः समालिङ्ग्य ताञ्छिवाय निवेदयेत्। एतदत्यद्भुतं लिङ्गं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 189

दृष्टं स्पृष्टं पूजितं च गतास्ते भवसद्म तत् एवमेतानि लिंगानि सप्त जातानि फाल्गुन

दृष्टं स्पृष्टं पूजितं च, गतास्ते भवसद्म तत्। एवमेतानि लिङ्गानि सप्त जातानि फाल्गुन॥

Verse 190

ये श्रृण्वंति गृणंत्येतत्तेपि धन्या नरोत्तमाः

ये शृण्वन्ति गृणन्त्येतत् तेऽपि धन्या नरोत्तमाः॥