Kaumarika Khanda
Kaumarika Khanda
This section is framed around southern coastal sacred geography (dakṣiṇa-sāgara / southern ocean littoral) and a cluster of five tīrthas presented as potent yet perilous due to aquatic guardians (grāha). The narrative treats the shoreline as a liminal ritual zone where pilgrimage merit, danger, and release (śāpa-mokṣa) converge, and where Kaumāra/Kumāreśa associations mark the region as a site of Skanda-linked sanctity.
Adhyayas in Kaumarika Khanda
66 chapters to explore.
Adhyaya 1
Pañca-Tīrtha Prabhāva and the Grāha-Śāpa Liberation (पञ्चतीर्थप्रभावः ग्राहशापमोचनं च)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮੂਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ ਕੁਮਾਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚੇੜ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਚਤੀਰਥ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਵੀਰ ਅਰਜੁਨ (ਫਾਲਗੁਨ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਾਹ’ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਭੈ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੌਭਦ੍ਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਾਹ ਵੱਲੋਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਗ੍ਰਾਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਕ ਅਪਸਰਾ-ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਲਚਰ ਗ੍ਰਾਹ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਬਾਣੀ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਪਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪੰਚਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪਮੋਚਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਐਸੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਿਉਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਖਵਾਲੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੇ—ਇਥੋਂ ਅਗਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 2
Nārada–Arjuna संवादः: तीर्थयात्रा-नीतिः, स्थाणु-भक्ति, दानधर्मस्य प्रशंसा
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ-ਸਨਮਾਨਿਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਯਮਯੁਕਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼੍ਰਵਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਮੁਨੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਥਾਣੂ’ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਨੌਕਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਪਾਤਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਤਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
Adhyaya 3
Reva-Śuklatīrtha and Stambha-tīrtha: Pilgrimage Purification and Ancestral Rites (Revā–Mahī–Sāgara Saṅgama Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਵਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਵਨੀ, “ਸਰਵ-ਤੀਰਥਮਈ” ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੇਵਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਘਾਟ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਅੱਗੇ ਮਹੀ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਤੰਭ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਸੰਯਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗੰਗਾ–ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਭਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹੀ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ-ਤਰਪਣ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਦੁર્ભਾਗ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਦ੍ਰ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਆਪ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਤਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਸੰਚਿਤ ਤਪ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੂ ਸੰਗਮ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਨਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 4
दानतत्त्व-व्याख्या (Doctrine of Dāna: Intent, Means, and Outcomes) / “Nārada Explains the Taxonomy of Giving”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਧਰਮ-ਦੁਵਿਧਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ/ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਸਵੀਕਾਰ) ਕਰਕੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ (ਸ਼ੁੱਧ), ਸ਼ਬਲ (ਮਿਸ਼ਰ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ (ਤਮਸ/ਅਸ਼ੁੱਧ); ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਵਤ੍ਵ, ਮਨੁੱਖਤ੍ਵ ਜਾਂ ਤਿਰ੍ਯਕਤ੍ਵ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਰਮਫਲ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਘਟਨਾ: ਰਾਜਾ ਧਰਮਵਰਮਾ ਦਾਨ-ਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਦੋ ਕਾਰਣ, ਛੇ ਆਧਾਰ, ਛੇ ਅੰਗ, ਦੋ ‘ਵਿਪਾਕ’, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਸ਼ਕ—ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਾਰਣ—ਸ਼ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ; ਆਧਾਰ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਵ੍ਰੀਡਾ (ਲਾਜ), ਹਰਸ਼, ਭਯ; ਅੰਗ—ਦਾਤਾ, ਪਾਤਰ/ਗ੍ਰਹੀਤਾ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਦਾਨ-ਵਸਤੂ, ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ, ਯੋਗ੍ਯ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ; ਵਿਪਾਕ—ਪਾਤਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਲੋਕ/ਇਹਲੋਕ ਫਲ; ਪ੍ਰਕਾਰ—ਧ੍ਰੁਵ, ਤ੍ਰਿਕ, ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ; ਸ਼੍ਰੇਣੀ—ਉੱਤਮ/ਮੱਧਮ/ਅਧਮ; ਨਾਸ਼ਕ—ਦਾਨ ਮਗਰੋਂ ਪਛਤਾਵਾ, ਬਿਨਾ ਸ਼ਰੱਧਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤੇ ਧਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 5
Adhyāya 5: Nārada’s Search for Worthy Recipients and Sutanu’s Doctrinal Replies (Mātṛkā–Gṛha–Lobha–Brāhmaṇa-bheda–Kāla)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਰੈਵਤ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ’ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਜਾਂ ਅਸ਼ਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਬਿਨਾ ਚੱਪੂ/ਪਤਵਾਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਸਾਧਨ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਪਾਤ੍ਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਆਚਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬਾਰਾਂ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਾਪਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਤਰ ਸੂਤਨੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬਾਲਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਓੰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅ-ਉ-ਮ’ ਤੇ ਅਰਧਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਘਰ’ ਨੂੰ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਇਸਤਰੀ’ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ‘ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ’ ਨੂੰ ਲੋਭ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੂਤਨੂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗਾਦਿ-ਮਨਵੰਤਰਾਦਿ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਯੋਜਨਾ, ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਅਰਚਿਸ ਅਤੇ ਧੂਮ—ਦੋ ਮਾਰਗ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
Brahmaṇa-parīkṣā, ‘Caurāḥ’ as Inner Vices, and Cira-kārī Upākhyāna (Testing of Brahmins; inner ‘thieves’; the parable of deliberate action)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਸਤਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ‑ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ‑ਆਸਨ/ਵਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ। ਥਾਂ ‘ਚੋਰਾਂ’ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਥਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ—ਹਨ; ਅਤੇ ਅਲਸਤਾ/ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਰੂਪੀ ਧਨ ਵੀ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾਪ/ਕਲਾਪਕ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ‑ਨਿਰਦੇਸ਼, ਗੁਹ/ਸਕੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸੁਪਨੇ ਰਾਹੀਂ ਆਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ‑ਜਲ ਨੂੰ ਨੇਤਰਾਂਜਨ ਤੇ ਦੇਹ‑ਲੇਪਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਫਾ (ਬਿਲ) ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੇਖਣ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਸਮੂਹ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ‑ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਜੀ ਭੂਮੀ‑ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀ‑ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਪੇਖਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’ ਉਪਾਖਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾ ਕਰਕੇ ਸੋਚ‑ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਠਿਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ‑ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦੈਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੈ।
Adhyaya 7
Indradyumna-Kīrti-Punaruddhāraḥ (Recovery of Indradyumna’s Fame) and Nāḍījaṅgha’s Account of Ghṛtakambala-Śiva Worship
ਅਰਜੁਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੰਕਟ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸੋ। ਨਾਰਦ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਧਰਮਜ੍ਞ, ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮਸ਼ੀਲ; ਜਿਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਜਨਹਿਤ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਕੀਰਤੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿੱਤਰ ਨਾਡੀਜੰਘ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਾਡੀਜੰਘ ਵੀ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਫਿਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ‘ਘ੍ਰਿਤਕੰਬਲ-ਸ਼ਿਵ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਨੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਣ-ਪਦ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਪਤਨ; ਗਾਲਵ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬਗਲਾ ਬਣਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ-ਸ਼ਮਨ—ਛੁਪੀ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਪੁਨਰੁੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਣਾ। ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਧਰਮ, ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
अखण्डबिल्वपत्रार्चन-दीर्घायुः शापकथा च (Unbroken Bilva-Leaf Worship, Longevity, and the Curse Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਕਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਾ (ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਧਰਮ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਇਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਵਚਨ/ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿੱਜੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ—ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਟੋਲੀ ਆਤਮਦਾਹ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਕਰਣ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਲੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੰਟ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਭਗਤੀ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਮਿਲੀ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਉਲੰਘਣਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗੰਧਰਵ-ਵਿਵਾਹ ਵਰਗੇ ਕਰਤੂਤ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਰਾਤ-ਚਰ’ ਉੱਲੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਅਰਚਨ, ਕਰਮਫਲ, ਵਚਨਪਾਲਨ ਅਤੇ ਵਿਵਾਹਧਰਮ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 9
इंद्रद्युम्नपरिज्ञानोपाख्यानम् (The Inquiry into King Indradyumna: Friendship, Vow, and the Gṛdhra’s Past)
ਅਧਿਆਇ 9 ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਡੀਜੰਘ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ/ਖੋਜ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਕਦਮ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਲੂਕ ਰੋਕ ਕੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਿਰਘਾਯੂ ਗ੍ਰਿਧਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਖਾ ਹੈ; ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਹ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਭ ਗ੍ਰਿਧਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਧਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਵਿਸਾਦ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਧਰ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵਜਨਮ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਚੰਚਲ ਬਾਂਦਰ ਸੀ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਾਮਨਕ ਉਤਸਵ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਝੂਲੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਿਆ, ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਭਗਤ ਬਣਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਾਮਵਸ਼ ਅਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਗ੍ਰਿਧਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ ਤਦ ਹੀ ਸ਼ਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਉਤਸਵ-ਪੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੋਖ ਦੀ ਸ਼ਰਤਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਇਕੱਠੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
Indradyumna–Mantharaka-saṃvādaḥ (Dialogue of Indradyumna and the Tortoise Mantharaka)
ਨਾਰਦ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਦ੍ਹ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਸ-ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕੱਛੂਏ ਮੰਥਰਕ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਵਿਮੁਖਤਾ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਥਰਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਆਤਿਥ੍ਯ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਚਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਯੱਗਾਗਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਸੜ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਘਾਵ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਸੜਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਦੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਵੀਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਕੀਰਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਲਾਬ, ਕੂਏ, ਬਾਗ ਆਦਿ ‘ਪੂਰਤ’ ਕਰਮ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਭਾਉ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਹਨ, ਸ਼ਾਪਾਂਤ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵੀ ਮੁੜ ਪਤਨ ਦੇ ਡਰ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੱਛੂਏ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਮੰਥਰਕ ‘ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੈ।
Adhyaya 11
Kūrma’s Past-Life Account: Śiva-Temple Merit, Ethical Lapse, and the Curse into Tortoisehood
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵਜਨਮ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰੇਤ-ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਇਤਨ ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ, ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਯ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਚਨ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਅਜਰਤਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਵਰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹੀ ਭਗਤ ਜਯਦੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਯੁ, ਤਪ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਗੜਨ ਤੇ ਯਮ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਕੂਰਮ-ਯੋਨੀ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੂਰਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੀਰਥ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਦੀਰਘਾਯੁ ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੱਤਸੰਗ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Adhyaya 12
कूर्माख्यानम् (Kūrmākhyāna) — The Discourse on Kūrma and the Teaching of Lomaśa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਹੁ-ਵਕਤਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਜਾ ਆਦਿ ਇੱਕ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ‘ਮੈਤ੍ਰ’ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਆਦਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੂਰਮ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਮਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਜੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਮਸ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਘਰ, ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ, ਜਵਾਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਯਤਨ ਅਨਿੱਤ ਹਨ; ਮੌਤ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਹੀ ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਲੋਮਸ਼ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਲੋਮਸ਼ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਇਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਤਪ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਲਪ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਯੁ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਝੜਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਲ-ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਣਵ-ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਆਦਿ ‘ਦੁਰਲਭ’ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਛਣਭੰਗੁਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਕਰਣਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 13
Mahī–Sāgara-saṅgama Māhātmya and the Indradyumneśvara Liṅga (महीसागर-संगम-माहात्म्य एवं इन्द्रद्युम्नेश्वर-लिङ्ग)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ, ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਤਸੰਗ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ-ਪੀੜਤ ਪੰਛੀ/ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਐਸੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇ; ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਯੋਗੀ ਸੰਵਰਤ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਰਤ ਮਹੀ–ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਹੀ ਨਦੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗਿਆ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ-ਯੋਗ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ, ਸ਼ਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਰਮਕ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ–ਨਕੁਲ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਿਨਾ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਅਪੂਰਣਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨੇਸ਼ਵਰ’ (ਮਹਾਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਯੁਜ੍ਯ/ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਵਰਗਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 14
कुमारेश्वर-माहात्म्यप्रश्नः तथा वज्राङ्गोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry into the Glory of Kumāreśvara and Prelude to the Vajrāṅga Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਕੁਮਾਰਨਾਥ/ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੇਦੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਮਹਾਂ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੋਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿਯੋਗ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬਲ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਅਵਧ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦਾ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੀਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਵੀਰ-ਧਰਮ ਹੈ; ਰਾਜ-ਲਾਲਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਾਂਗੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਖ਼ਿਮਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਤਪ ਹੀ ਪਰਮ ‘ਧਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਤਪ-ਆਦਰਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਗਲੀ ਧਾਰਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 15
Tārakotpattiḥ, Tapasā Vara-prāptiś ca (Birth of Tāraka and the Boon Earned through Austerity)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਰ ਕਥਾ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਲੜੀ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ, ਬੇਨਤੀ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ, ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਵਰਾਂਗੀ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੇ। ਦੈਤ-ਨੇਤਾ ਅਸੁਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਆਹਿਕ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਰਮਸੰਗਤ ਪੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਨੂੰ ‘ਜਾਇਆ, ਭਾਰਿਆ, ਗ੍ਰਿਹਣੀ, ਕਲਤ੍ਰ’ ਆਦਿ ਧਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਾਂਗੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਰਕ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਮਹੋਤਪਾਤ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਕੰਪਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰ-ਸਮਰਾਟ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਾਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਘੋਰ ਤਪ, ਫਿਰ ਦੇਵ-ਜਯ—ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਛੇਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕਠੋਰ ਆਹੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਯਮ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਅਵਧਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਤਾਰਕ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ਾਨ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਘਟਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
Tāraka’s Mobilization and Bṛhaspati’s Nīti: The Deva–Asura War Preparations (तारक-सेनासंयोजनं बृहस्पति-नीतिविचारश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਕ ਮਨੁੱਖੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਛਣਭੰਗੁਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ, ਜੂਆ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਮੱਤਤਾ ਨੂੰ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ (ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ/ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ) ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸੈਨਿਕ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿਆ ਰਥ ਅਤੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਧਵਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗ੍ਰਾਸਨ ਰਥ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਪਸ਼ੂ–ਰਾਕਸ਼ਸ–ਪਿਸਾਚ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਡਰਾਉਣੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵ੍ਯੂਹਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ, ਬਣਤਰ, ਯਾਨ ਅਤੇ ਧਵਜ-ਵੈਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਦੇਵ ਪੱਖ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਵਾਯੂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਬਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ—ਚਾਰ ਉਪਾਅ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਮ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ (ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਹੀ ਕਾਰਗਰ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਮ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਕਿੰਨਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨੀਤੀਯੁਕਤ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
Grasana–Yama Saṅgrāmaḥ (The Battle of Grasana and Yama) / ग्रसन–यमसंग्रामः
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਰਥਾਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਖਲਬਲੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਲੇ, ਗਦਾ, ਪਰਸ਼ੂ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤੋਮਰ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਐਨੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੋਧੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟੁੱਟੇ ਰਥ, ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਯੁੱਧ-ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਰੁਚੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਅਸੁਰ ਨਾਇਕ ਗ੍ਰਸਨ ਯਮ (ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਸਨ ਜੈਕਾਰਾ ਕਰਕੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੌਕਿਕ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਕੰਬਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 18
Kubera–Daitya Saṅgrāma: Kujambha, Nirṛti, Varuṇa, Candra, and Divākara in Cosmic Conflict
ਨਾਰਦ ਜੀ ਲੰਬਾ ਯੁੱਧ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਭ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਹੈ; ਘਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਦਾ ਜੰਭ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਜੰਭ ਤੀਰ-ਜਾਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਵਧਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ, ਰਤਨ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੀਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਫੈਲਣ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖਦੇੜਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ੍ਯ ਤਾਮਸੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੜ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਉਹ ਤਮਸ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਜੰਭ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਦੈਤ੍ਯ ਨਾਇਕ ਮਹਿਸ਼ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਹਟਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ੀਤ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯ ਦਲ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਮਾਇਆ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਠੰਢ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਆ ਕੇ ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਕਾਲਨੇਮੀ ਵੱਲ ਰਥ ਦੌੜਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ-ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਇਆਯੁਕਤ ਮਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਭਰਮ ਵਿਚ ਦੈਤ੍ਯ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੈਤ੍ਯ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਮਚਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮਾਇਆ ਤੇ ਦੈਵੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 19
कालनेमिवधप्रसङ्गः — The Episode of Kālanemi’s Defeat and the Devas’ Appeal to Viṣṇu
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਾਲਨੇਮੀ ਅਸੁਰ ਨਿਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਤਪਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਨਾਸ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕਾਲਨੇਮੀ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਠੰਡੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਪਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਾਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਥ-ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਲਨੇਮੀ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬੀ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਡੋਲਣ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੀਬਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਦੇਵਗਣ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਗਰੁੜ ‘ਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਕੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਅੰਤ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸਥਾਈ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਰਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 20
Viṣṇu–Dānava Saṅgrāma: Astrayuddha and the Fall of Grasana
ਨਾਰਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦਾਨਵ ਭਿਆਨਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਮੀ, ਮਥਨ, ਸ਼ੁੰਭ, ਜੰਭ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਗ੍ਰਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਆਦਿ ਯੋਧੇ ਨਾਮ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਸਨ ਛੱਡੇ ਗਏ ਰੌਦ੍ਰਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲਦੰਡਾਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਸੁਰ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਕੇ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਥਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਸ਼ ਤੀਬਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਯਤ ਹੈ—ਇਸ ਧਰਮ-ਨਿਯਤੀ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੰਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ; ਜੰਭ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੰਭਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅਸਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ, ਨਿਯਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਵਧ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤੁਲਨ-ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
Jambha–Tāraka Saṅgrāma, Nārāyaṇāstra, and Kāla-Upadeśa (जंभतारकसंग्रामः कालोपदेशश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਬੰਧਨ ਬਣੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ—ਜੰਭ—ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਪਾਅ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦਾ ਵ੍ਯੂਹ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਗਰਸਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਗਜਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਚਮੜੀ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਲੰਮਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਸੰਗਰਾਮ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਮੌਸ਼ਲ, ਸ਼ੈਲ, ਵਜ੍ਰ, ਆਗਨੇਯ, ਵਾਰੁਣ, ਵਾਯਵ੍ਯ, ਨਾਰਸਿੰਹ, ਗਾਰੁੜ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਤਿਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਸ਼ੁਪਤ/ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਜੰਭ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਤੀ ਤਾਰਕ ਕੋਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਕ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਪੀ-ਵੇਸ਼ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਤਾਰਕ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਤਾ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ, ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲੋੜ। ਤਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ; ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਪਦਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 22
Virāṭ-stuti, Tāraka-vadha-upāya, and Rātri’s Commission for the Goddess’s Rebirth (विराट्स्तुति–तारकवधोपाय–रात्र्यादेशः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ-ਸਤੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਰਕ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟ/ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਛੀਨ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਉਲਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਕ ਲਗਭਗ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ—ਪਰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਲਕ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਸਾਧਨ ਬਣਾਏਗੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ੍ਰੀ (ਵਿਭਾਵਰੀ) ਨੂੰ ਮੈਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਰਣ ਸ਼ਿਆਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਾਲੀ/ਚਾਮੁੰਡਾ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਗਲ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਮਰਸਤਾ, ਧਰਮੋਨਮੁਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸਵਮਈ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 23
Nārada–Himavat-saṃvāda: Pārvatyāḥ Pati-nirdeśa (Narada’s Dialogue with Himavat on Pārvatī’s Destined Spouse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸ਼ੈਲਜਾ ਦੇਵੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਲਜਾ ਲਈ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਇਕੋ ਯੋਗ ਵਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਦ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਵੇ। ਨਾਰਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਹਿਮਵਾਨ ਉਸਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਆਸਰਾ, ਜਲ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਸਾਧਨ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਾਰਵਤੀ ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ, ਗ੍ਰਿਹਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਨਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਦਿਗੰਬਰ, ਗਰੀਬ, ਉਗ੍ਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿਮਵਾਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਪਾਰਵਤੀ ਜਗਤਮਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਿਯਤ ਪਤੀ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ; ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਬਤ੍ਰ ਹੈ, ‘ਗਰੀਬ’ ਦਿਸ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵਦਾਤਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 24
Kāma’s Mission, Śiva’s Yoga, and the Burning of Manmatha (कामदहनप्रसङ्गः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਹਿਮਾਲਯ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਿਛਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦਾ ‘ਅਭਯ’ (ਨਿਡਰਤਾ) ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਹਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ—ਹਿਮਾਲਯ-ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਮਿਲਾਪ। ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਕਾਮ (ਮਨਮਥ) ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਤਪੱਸਵੀ-ਵੇਦਾਂਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨੈਤਿਕ ਐਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਨਾ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ (ਤਾਮਸ, ਰਾਜਸ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਹਨ; ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਮਨਾ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਰਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਸੁਖਮ ਵਿਘਨ ਪਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦਾ ਅਤਿਰੇਕ ਜਗਤ-ਦਾਹ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਫੁੱਲਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਭੌਰਿਆਂ, ਕੋਇਲਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਦੀ ‘ਅੱਗ’ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਤੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਨਾਲ ਕਾਰਗਰ ਰਹੇਗੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਕਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ) ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਤੀ ਦਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਫਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Adhyaya 25
पार्वतीतपः–ब्रह्मचारिवेषधरीश्वरीक्षण–स्वयंवरप्रसंगः | Pārvatī’s Austerity, Śiva’s Brahmacārin Test, and the Svayaṃvara Episode
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤੀ-ਵਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਰ (ਕਾਮ) ਦੇ ਦਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਾਲ ਜੁੜੀ “ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ” ਕਥਾ ਮੁੜ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਨਾਰਦ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਤਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤਪਸਵੀ ਦੇ ਯਤਨ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਾਗ੍ਯਵਾਦ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਦੈਵ, ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਭਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਮਵਾਨ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਅਲਪਾਹਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਧਾਰ ਤੱਕ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੂਰਨ ਉਪਵਾਸ; ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਵ-ਜਪ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਣਾਵਟੀ ਡੁੱਬਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਵਰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਜਿਹੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਜਾਂਚਦੇ ਹਨ; ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਸਰਪ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਸਵਯੰਵਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਜੜ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੀਲਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਰਮਾਲਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਭਾ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਅਧਿਆਇ ਤਪ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 26
शिवपार्वतीविवाहः (Śiva–Pārvatī Vivāha: The Cosmic Wedding and Ritual Protocol)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਵਾਹ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਅਤੇ ਵਿਵਾਹ-ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੈਰੀ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਲਿਟਰਜੀ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ। ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰ-ਸ਼ੇਖਰ, ਕਪੜਾ-ਵਿਨਿਆਸ, ਮੁੰਡਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਯੁਧ ਆਦਿ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਦਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਢੋਲ-ਨਗਾਰੇ, ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਵਰ-ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਲਾਜਾਹੋਮ ਲਈ ਵਧੂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ ਕੁਲ/ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਮਾ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਲਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ-ਤર્ક ਨਾਲ ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਤ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਵਿ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੰਡੀਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਵਾਹ-ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਨਿੱਤ ਮੰਗਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
विघ्नपतिप्रादुर्भावः, गणेशमर्यादा-प्रतिपादनं, तथा उमा-शंकरनर्मसंवादः (Manifestation of Vighnapati, Norms of Merit, and the Uma–Śaṅkara Dialogue)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਦੇਵਗਣ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੀ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਬਟਨ-ਮਲ ਤੋਂ ਗਜਾਨਨ ‘ਵਿਘਨਪਤੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਘਨਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਵੇਦ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ, ਸ਼ਿਵ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ, ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਗ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਲਟਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਧਰਮ, ਗੁਰੂ-ਆਦਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਲੋਕਹਿਤ ਦੀ ‘ਮਰਯਾਦਾ’ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ, ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਪਰ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਰਣੋਧਾਰ (ਪੁਰਾਣੇ ਦਾ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ/ਮੁਰੰਮਤ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਰੂਪ, ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀਰਕ ਨਾਮਕ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਸਨੇਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰਵਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਮਾ–ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਨਰਮ ਪਰ ਤਣਾਅ ਭਰਿਆ ਸੰਵਾਦ—ਬੋਲੀ, ਰੰਗ-ਛਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਉਲਾਹਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ—ਅਰਥ-ਗ੍ਰਹਿਣ, ਅਪਮਾਨ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 28
गिरिजातपः-नियमनम् — Pārvatī’s Austerity and Protective Boundary near Śiva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੀ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵੀ ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਿਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਖਰਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ; ਗਿਰਿਜਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਗਿਰਿਜਾ ਇੱਕ ਧਰਮੀ-ਵਿਹਾਰਕ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਪਿਨਾਕਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ/ਅਨੁਚਰ ਤੁਰੰਤ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਯੋਗ ਨਿਵਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਸੁੰਦਰ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗਦੀ ਹੈ, ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ ਸਹਿਣਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਨਿਯਮ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ/ਰੱਖਵਾਲਾ ਵੀਰਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ (ਗਜਵਕਤ੍ਰ ਕਹਿ ਸੰਬੋਧਿਤ) ਭਾਵੁਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੋ, ਸਾਡਾ ਭਾਗ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤਪ-ਨਿਯਮ, ਸੰਬੰਧ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੇੜਤਾ ਲਈ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 29
आर्बुदाख्यानम् (Arbuda-ākhyāna) and Kaumāra Narrative Cycle: Pārvatī’s Tapas, Māyā-Discernment, and Skanda’s Investiture
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਰਿਜਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਿਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ-ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਧਕ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਸੁਰ ਆਡੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ—ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਮਾ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਾਨੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗੀ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਰਿਜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਵੀਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਵੀਰਕ ਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ। ਅਰਬੁਦ/ਅਰਬੁਦਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਹ ਵਾਹਨ, ਰੱਖਿਆ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਿਜਯ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ: ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ (ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ), ਰੁਦ੍ਰ-ਤੇਜ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਨിക്ഷੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ/ਗੁਹ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ 108 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਪਾਵਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਲ ਸਕੰਦ ਦੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਖ, ਨੈਗਮੇਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਸੇਨਾਪਤੀ ਪਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਤ੍ਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵੋਤਸਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਸਤੋਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ—ਇਕ ਸਿੱਖਿਆਪ੍ਰਦ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 30
Skanda’s Senāpati-Abhiṣeka at the Mahī–Ocean Confluence (महीसमुद्रसंगमे स्कन्दाभिषेकः)
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਸ਼ਵੇਤਪਰਵਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹ, ਉਪਗ੍ਰਹ, ਵੇਤਾਲ, ਸ਼ਾਕਿਨੀ, ਉਨਮਾਦ, ਅਪਸਮਾਰ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਸੰਯਮਿਤ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਮਹੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨੂੰ ਸਰਵਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਕੰਦ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਲੋਕ-ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਆਯੁਧ, ਪਾਰਸ਼ਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਰਦਾਨ-ਤਤਪਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਵਿਧੀ, ਰੱਖਿਆ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
Guha’s March to Tārakapura and the Deva-Host: Oath, Mobilization, and Stuti (गुहस्य तारकपुराभियानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ—ਪਾਪੀ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ। ਗੁਹ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਮੋਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ—ਜੋ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਸਿੰਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੱਸੀਆਂ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪੂਰੇ ਵ੍ਯੂਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਨੇੜੇ ਸੈਨਾ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ; ਸਕੰਦ ਤਾਰਕਪੁਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਦੂਤ-ਨੀਤੀ—ਇੰਦਰ ਦੂਤ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੂਤ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਗਰ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਤਾਰਕ ਵੱਡੀ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਸੇਨ’ ਸਕੰਦ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਸਕੰਦ ਅੱਗੇ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
Tārakāsura–Vadhasya Prastāvaḥ (Prelude to the Slaying of Tāraka) / The Battle with Tāraka and the Release of Śakti
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਵਰਨਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਕੱਠੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੁਰਰਾਜ ਤਾਰਕ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਣ-ਨਗਾਰਾ ਵਜਾ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਵਗਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ; ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸੁਰ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮਕ-ਨੈਤਿਕ ਵਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਕ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਸਕੰਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਭਕਤ ਨਹੀਂ। ਤਾਰਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰਤੀਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜਗਤ ਡੋਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੁੰਨ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਸਕੰਦ ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਾਰਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੌਮਾਰ ਅਭਿਆਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 33
Tārakavadhānantara-śoka, Dharmopadeśa, and Tri-liṅga-pratiṣṭhā (प्रतिज्ञेश्वर–कपालेश्वर-स्थापनम्)
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਤਾਰਕ ਦੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਕੰਦ (ਗੁਹ) ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਸ਼ਨੀ ਸਤੁਤੀ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹਿੰਸਕ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰਾਰਾਧਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਲਾਹਲ ਧਾਰਣ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਛਵੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦਾ ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪੁਸ਼ਪਾਰਚਨਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਮਹਾ-ਫਲ—ਵੰਸ਼-ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹਰੀ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ, ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਨਾਮ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ, ਨੇੜੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪੂਜਾ, ‘ਸ਼ਕਤਿਚਿਦ੍ਰ’ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 34
कुमारेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा, तीर्थमाहात्म्य, स्तव-फलश्रुति (Kumarēśvara Liṅga Installation, Tīrtha-Greatness, and Hymn’s Fruits)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਰਦ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਨਮਜਾਤ ਮੰਗਲਮਯ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨੀਯ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਾਜੇ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਸਰਵ ਤੀਰਥ ਜਲ’ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਅਰਪਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਵਜ, ਸੁਗੰਧ, ਦੀਪ, ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਫੁੱਲ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਛਤਰ, ਸੰਗੀਤ, ਘੰਟੀ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਵਰਗੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਗੁਪਤ ਖੇਤਰ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ। ਸਕੰਦ ਲੰਮਾ ਸ਼ੈਵ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ-ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ ਨਿਯਮ—ਮਹੀਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਵਸਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਅਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਹੋਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜਾਤਿ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਕਪਾਰਦੀ (ਗਣੇਸ਼) ਵੱਲੋਂ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆਦਿ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮ—ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹਿਤ, ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 35
जयस्तम्भ-स्थापनम् तथा स्तम्भेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा (Installation of the Victory Pillar and the Stambheśvara Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਗਣ ਗੁਹਾ-ਸਕੰਦ ਕੋਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਵਿਜੇਤਾ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੈ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸਤੰਭ (ਜਯਸਤੰਭ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਉੱਤਮ ਸਤੰਭ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਬੂਨਦ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸਤੰਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੇਵ-ਅਨੁਮੋਦਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਤੰਭ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਕੰਦ ਇੱਕ ਕੂਆਂ (ਕੂਪ) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਜਲ-ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਮਾਵਸਿਆ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਆਰਾਧਨਾ ਸਮੇਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Adhyaya 36
सिद्धेश्वरलिङ्ग-स्थापनम् तथा सिद्धकूप-माहात्म्यम् (Establishment of Siddheśvara Liṅga and the Glory of Siddhakūpa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਕੰਦ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਪੂਜਾ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਸਮੂਹ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਹ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥ-ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਤਾਰਕ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੱਜੇ ਨਾਗ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦੈਤ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਣੀ ਦਰਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਤਾਲ-ਗੰਗਾ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਧਕੂਪ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਸਿੱਧਾਂਬਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ (ਚੌਂਹਠ ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਆਰੰਭ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਿੱਧਿਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਨਿਕਟਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ।
Adhyaya 37
बर्बरीतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सृष्टि-भूगोलवर्णनम् (Barbarī Tīrtha Prologue and Cosmography of Creation)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਰਬਰੀ/ਬਰਬਰੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਰਬਰਿਕਾ ਨੂੰ ‘ਕੁਮਾਰੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰਿਕਾਖੰਡ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼—ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਭੇਦ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤਖੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਤੱਤਵਮਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਯੁਗਲ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਹਤ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, ਭੂਤ, ਮਨ ਸਮੇਤ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਪਰ ਦੇਵ, ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾਗ-ਦੈਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਮਾਪ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਹਾੜ, ਵਨ ਤੇ ਸਰੋਵਰ, ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਰਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਤੋਂ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਕ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਗੋਮੇਦ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਵਾਯੂ, ਜਾਤਵੇਦਸ/ਅਗਨੀ, ਆਪਃ, ਸੋਮ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜਪ-ਸਤੁਤੀ-ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
रथ-मण्डल-लोकविन्यासः (Cosmography of Chariots, Spheres, and Lokas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਨਿਆਸ ਦਾ ਸੁਖਮ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸੂਰਯ-ਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਅਕਸ, ਚੱਕਰ, ਮਾਪ-ਪ੍ਰਮਾਣ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਯ ਦੇ ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਜਗਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਪੰਕਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਯੋਦਯ-ਸੂਰਯਾਸਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਤਰਾਇਣ-ਦੱਖਿਣਾਇਣ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਯ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਲ ਦੇ ਅਰਘ੍ਯ/ਤਰਪਣ ਸਮੇਤ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਰਥ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਕਸ/ਧੁਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ, ਮਹਃ, ਜਨਃ, ਤਪਃ, ਸਤ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਦੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕ-ਅਕ੍ਰਿਤਕ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵਾਯੁ-ਸਕੰਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਪਾਤਾਲ-ਵਰਨਨ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 39
Pātāla–Naraka Cosmography and the Barkareśvara–Stambhatīrtha Māhātmya (कालमान-वर्णन सहित)
ਅਧਿਆਇ 39 ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਅਤਲ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਥੇ ਦਾਨਵ, ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ’ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ, ਹਿੰਸਾ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ, ਗੁਰੂ/ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਅਤੇ ਅਧਰਮਾਚਰਨ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਕਾਲਾਗਨੀ, ਅਨੰਤ, ਦਿਗਗਜ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਕਟਾਹ’ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਆਵਰਨ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਯੁਗ, ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਕਲਪ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਮਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤੰਭਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਸਮੁੰਦਰ–ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੇੜੇ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਰਕਰੀ-ਮੁਖੀ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਤਪ ਅਤੇ ਤੀਰਥਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ‘ਬਰਕਰੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ‘ਸਵਸਤਿਕ-ਕੂਪ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਦੇ ਚਿਰਕਾਲੀ ਸ਼ੁਭਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤਖੰਡ ਦੀ ਵੰਡ, ਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ/ਬੰਦਰਗਾਹ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਪੁਰਾਣਿਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 40
Mahākāla-prādurbhāva and the Discourse on Tarpaṇa, Śrāddha, and Yuga-Dharma (महाकालप्रादुर्भावः)
ਅਰਜੁਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਮਾਂਡੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬੱਚਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ‘ਕਾਲ-ਮਾਰਗ’ (ਕਰਮ-ਗਤੀ) ਤੋਂ ਡਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ‘ਅਰਚਿਸ’ ਪਥ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ‘ਵਿਭੂਤੀਆਂ’ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕਾਲਭੀਤੀ’ ਨਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਭੀਤੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਥਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਵੰਸ਼-ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੱਡ ਭਰ ਕੇ ਝੀਲ ਬਣ ਜਾਣ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਭੀਤੀ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ, ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ-ਦਾਨ ਦਾ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਫਲ, ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਤੀਰਥ ਫਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀ-ਵਿਧਾਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਕਰੰਧਮ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਜਲ-ਤਰਪਣ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੁਆਰਾ), ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਅਰਪਣ ਦੀ ਲੋੜ, ਅਤੇ ਦਰਭ, ਤਿਲ, ਅਕ੍ਸ਼ਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਚਾਰ, ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ—ਅਤੇ ਕਲੀਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਧਰਮ-ਪੁਨਰੁਤਥਾਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 41
Adhyāya 41 — Deva-tāratamya-vicāra, Pāpa-vibhāga, Śiva-pūjā-vidhi, and Ācāra-saṅgraha (Mahākāla’s Instruction)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਰਣਢਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਹਾਕਾਲ ਸੁਚੱਜਾ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ-ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਕਾਲ ਸਧਾਰਣ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ’ ਦੇ ਦਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੰਗੇ ਗਏ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਪ-ਵਿਭਾਗ—ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੋਸ਼; ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੋਰ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਹਾਪਾਤਕ, ਉਪਪਾਤਕ ਅਤੇ ਧੋਖਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਨਿੰਦਾ ਆਦਿ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਉਲੰਘਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਵਿਧੀਬੱਧ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ—ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁੱਧੀ (ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਸਮੇਤ), ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ, ਜਲ-ਪਾਤਰ (ਗਡੁਕ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਰਪਣ, ਧਿਆਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ (ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ), ਅਰਘ੍ਯ, ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨੀਰਾਜਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤੋਤ੍ਰ ਤੇ ਅਪਰਾਧ-ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭਗਤ ਲਈ ਆਚਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਸੰਧਿਆ, ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ, ਦੇਹ-ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਦਰ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਾਰੂ ਨਿਯਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 42
Aitareya-Māhātmya and Ekādaśī-Jāgara: Vāsudeva Installation, Bhāva-Śuddhi, and Liberation Theology
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਤੀਰਥ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੀਰਥ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੀ ਯੋਗ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸਰਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਇੱਕ ‘ਕਲਾ’ ਉਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ-ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ/ਪਾਠ/ਵਾਜੇ, ਕ੍ਰੋਧ-ਮਾਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਭਗਤੀ-ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਨਾਰਦ ਐਤਰੇਯ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਨ-ਵਤ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਤਰੇਯ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁੱਖ, ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਅਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀਅਤ ਸਮਝਾ ਕੇ ਨਿਰਵੇਦ→ਵੈਰਾਗ੍ਯ→ਗਿਆਨ→ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ→ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ‘ਅਘਾ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਸ਼ਕਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਤੇ ਹਰਿਮੇਧਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਐਤਰੇਯ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਅਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 43
Bhattāditya-pratiṣṭhā, Sūrya-stuti (aṣṭottara-śata-nāma), and Arghya-vidhi at Kāmarūpa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੂਰਯ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਨਿਯੰਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤੱਤਵਕ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੂਰਜ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਕਾਮਰੂਪ-ਕਲਾ’ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਵੱਸੇਗੀ। ਅਗੇ ਨਾਰਦ ‘ਭੱਟਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ-ਸ਼ਤਨਾਮ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਰਯ-ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਸਕ, ਵੈਦ, ਧਰਮ-ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਮੰਡਲ ਤਿਆਰੀ, ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤਰ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਆਵਾਹਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਮਾ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ—ਵਨ-ਕੁੰਡ, ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਰਥ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਰਥਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਫਲ—ਦੱਸ ਕੇ ਭੱਟਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 44
दिव्य-शपथ-प्रकरणम् (Divya Ordeals and Oath-Procedure Discourse)
ਜਦੋਂ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਝਗੜੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ, ਤਦ ‘ਦਿਵ੍ਯ’—ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ-ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਵਿਧਾਨ—ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਵ੍ਯ-ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਪਥ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ—ਵਿਵਾਦ, ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ—ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਝੂਠੀ ਸ਼ਪਥ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਕਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਹਿਰਦਾ/ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਯਮ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ; ਧੋਖੇ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਣ ਨਾਲ ਲਈ ਸ਼ਪਥ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਰਾਜੂ/ਘਟ ਅਧਾਰਿਤ ਤੋਲ-ਦਿਵ੍ਯ, ਵਿਸ਼-ਦਿਵ੍ਯ, ਤਪਤ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਅੱਗ-ਦਿਵ੍ਯ, ਤਪਤਮਾਸ਼/ਸੋਨਾ ਫੜਨ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ, ਫਾਲ/ਜਿਹਵਾ-ਪਰੀਖਿਆ, ਚੌਲ-ਵਿਧੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਜਲ-ਦਿਵ੍ਯ (ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਆਦਿ ਦੇ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਨਿਯਮ, ਸਮੱਗਰੀ, ਮਾਪ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਸ-ਫੇਲ ਲੱਛਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਨਿਰਪੱਖ, ਨਿਪੁੰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਵੇ।
Adhyaya 45
बहूदकतīर्थे नन्दभद्र-सत्यव्रतसंवादः (Nandabhadra–Satyavrata Dialogue at Bahūdaka Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ 45 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਾਮਰੂਪ ਦੇ ਬਹੂਦਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਦਾ ਪਰਚਿਆ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਆਂਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ (ਘੱਟ ਲਾਭ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਚਾ ਵਪਾਰ) ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ, ਸੰਨਿਆਸ, ਖੇਤੀ, ਰਾਜਸੱਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਗਤੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੜੋਸੀ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਰਗੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ‘ਸੁਭਾਵ’ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਪਰ ਅਸੰਗਤ ਬੋਲ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੂਦਕ-ਕੁੰਡ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਤਰਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 46
Bahūdaka-kuṇḍa Māhātmya and the Instruction on Guṇas, Karma, and Detachment (बाहूदककुण्डमाहात्म्यं तथा गुणकर्मवैराग्योपदेशः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬਹੂਦਕ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਿਰਲੇਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਨਰਕ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਕਿਉਂ ਰਚਿਆ। ਤਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਰੋਗੀ ਬਾਲਕ ਆ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਸਨੇਹ’ (ਆਸਕਤੀ) ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਗ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ; ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਫਲਭੋਗ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵਜਨਮ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕਪਟੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੰਡਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ, ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰਸਵਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹੀਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਹੂਦਕ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਜਪ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਬਹੂਦਕ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਰਪਣ, ਅੰਨ-ਸੇਵਾ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਿਥਿਆ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 47
Śakti-vyāpti, Digdevī-sthāpana, Navadurgā-pratiṣṭhā, and Tīrtha-phalapradāna (Chapter 47)
ਅਧਿਆਇ 47 ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਤਾ; ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ, ਅਤੇ ਅਵਹੇਲਨਾ/ਵਿਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਬੰਧਨਕਾਰিণੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਣਗੌਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪਤਿਤ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਪੂਜਾ-ਭੂਗੋਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂਬਿਕਾ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ (ਕੂਰਮ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ, ਵੇਦ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰਾ (ਸੂਰਜ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤੇਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ), ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਨੰਦਿਨੀ (ਯੋਗ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਨਕਾਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ)। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਵਦੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ: ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਕੋਲੰਬਾ (ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੂਆਂ; ਮਾਘ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼; ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਕਥਨ), ਕਪਾਲੇਸ਼ੀ, ਸੁਵਰਨਾਕਸ਼ੀ, ‘ਚਰਚਿਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਦੁਰਗਾ (ਵੀਰਤਾ-ਪ੍ਰਦਾਇਨੀ; ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਵੀਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ), ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵਿਜਯਾ (ਸੋਮਲੋਕ ਤੋਂ), ਏਕਵੀਰਾ (ਪ੍ਰਲਯ-ਸ਼ਕਤੀ), ਹਰਸਿੱਧੀ (ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਡਾਕਿਨੀ-ਵਿਘਨ ਨਾਸ਼ਿਨੀ), ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ/ਨਵਮੀ (ਚੰਡ-ਮੁੰਡ, ਅੰਧਕ, ਰਕਤਬੀਜ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ)। ਨਵਰਾਤ੍ਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਲੀ, ਪੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧੂਪ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਅਰਪਣਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ-ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ-ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭੂਤਮਾਤਾ/ਗੁਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਦਰਸ਼ਾ ਦਿਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਆਸਨ ਦੱਸ ਕੇ, ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਉਪਾਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 48
स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनम् (Somanātha Account within the Glory of Stambha-tīrtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤੰਭਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨਗੇ; ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਊਰਜਯੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਲੇਯ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਉਥਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਨਰਮਦਾ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਯਾਤਰਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸੀਮਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਲੇਯ ਨੂੰ ਸੋਮਨਾਥ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਦੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਦੁਹਰੀ ਸੋਮਨਾਥ’ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਤੁਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ—ਸੂਰਜ/ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼-ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ) ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਟਵਿਧ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਾਯੁਜ੍ਯ/ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 49
Jayāditya-Māhātmya and the Discourse on Karma, Rebirth, and the ‘Twofold Food’
ਅਰਜੁਨ ਮਹੀਨਗਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਸੂਰਜਲੋਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖਤਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਭਾਸਕਰ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਤਟ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਰਿਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀ ਵਜੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤਿਥੀ ‘ਪਰਮ-ਭੋਜਨ’ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਹਾਰਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਮਠ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ, ਜੋ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ; ਦੂਜਾ ‘ਪਰਮ’, ਜੋ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਅਧਿਆਪਨ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ/ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਮ-ਲਯ ਅਤੇ ਭਸਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਮਠ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ, ਨਰਕ, ਤਿਰਯਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ-ਉਤਪੱਤੀ, ਗਰਭ-ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ‘ਘਰ’ ਕਹਿ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 50
Śarīra–Brahmāṇḍa-sāmya, Dhātu–Nāḍī-vyavasthā, and Karma–Preta-yātrā (Body–Cosmos Correspondence and Post-mortem Ethics)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਠ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦਾ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਹੈ—ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕ-ਸਤਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਜੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੱਤ ਧਾਤੂ (ਚਮੜੀ, ਰਕਤ, ਮਾਸ, ਮੇਦ, ਅਸਥੀ, ਮੱਜਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਯਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ—ਮੁੱਖ ਨਾੜੀਆਂ (ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ), ਪੰਜ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ, ਪਚਨ-ਅਗਨੀ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ (ਪਾਚਕ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਕਫ/ਸੋਮ ਦੇ ਅੰਗ (ਕਲੇਦਕ, ਬੋਧਕ, ਤਰਪਣ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਕ, ਆਲੰਬਕ ਆਦਿ) ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਹਾਰ ਰਸ ਬਣ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਕਤ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਲ-ਆਸ਼੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼—ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ—ਜੀਵ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ‘ਅਤਿਵਾਹਿਕ’ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਯਮਲੋਕ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਤਰਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ, ਸਾਲਾਨਾ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ-ਨਰਕ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 51
Jayāditya-pratiṣṭhā, Karma-phala Lakṣaṇa, and Sūrya-stuti (जयादित्यप्रतिष्ठा—कर्मफललक्षण—सूर्यस्तुति)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਬਾਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਮਠ ‘ਕਰਮ-ਫਲ-ਲੱਛਣ’ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਧੋਖਾ, ਵਿਭਿਚਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਅਤੇ ਗਾਂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਰਗੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੋਗ, ਅੰਗ-ਵਿਕਲਤਾ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਫਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਨੈਤਿਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ; ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਾਮਠ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਥਾਈ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ‘ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਠ ਸਤੁਤੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਐਤਵਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਫਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 52
कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Koti-tīrtha Māhātmya: The Glory and Ritual Efficacy of Koti Tirtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੰਨੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਿੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿਮਰਨ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਉਸੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕਰੋੜ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਤ੍ਰੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤ੍ਰੀਸ਼ਵਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਭਰਦਵਾਜ ਭਰਦਵਾਜੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੌਤਮ ਅਹਲਿਆ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹਲਿਆ ‘ਅਹਲਿਆ-ਸਰ’ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਾਨਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ: ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ‘ਕਰੋੜ’ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਨਾ ਦੇਣਾ ਘੋਰ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਮਾਘ, ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਕਨਿਆ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਕਰੋੜ ਯਜ्ञ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੌਤ, ਦਾਹ ਅਤੇ ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 53
त्रिपुरुषशालामाहात्म्य–नारदीयसरोमाहात्म्य–द्वारदेवीपूजाफलवर्णनम् (Chapter 53: Glory of the Trīpuruṣa Śālā, Nārādīya Pond, and Gate-Goddess Worship Results)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਥਾਨ ਨ ਮਿਟੇ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮਕ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵੇਦਪਾਠ ਕਰਨ (ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਮੱਧਾਹਨ ਵਿੱਚ ਯਜੁਸ, ਤੀਜੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਮ) ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਪ-ਵਾਕ ਉਚਾਰ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਵਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਹੈ। ਅਗੇ ਨਾਰਦੀਯ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ: ਨਾਰਦ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾ ਕੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ—ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਦ੍ਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁਣ ਅਤੇ ਸਰਪ-ਭੈ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਵੀਆਂ—‘ਅਪਰ-ਦ੍ਵਾਰਕਾ’ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਦ੍ਵਾਰ ਦੀ ਦ੍ਵਾਰਵਾਸਿਨੀ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ: ਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਨਵਰਾਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ, ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 54
Nārada’s Wandering, Dakṣa’s Curse, and the Kārttika Prabodhinī Rite at Nārada-kūpa (नारदचापल्य-शापकथा तथा प्रबोधिनी-विधिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਕਥਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਕਲੀ-ਜਨਿਤ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਪਰਾਇਣ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਕਲੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ? ਸੂਤ ਇਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਰੀਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਭ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਭ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ/ਉਕਸਾਉਣ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਬਣੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚਾਈ, ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਕਾਰਨ ਨਾਰਦ ਅਕਲੰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੰਮੇ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਗੁਣ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ, ਅਦ੍ਰੋਹ) ਗਾ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰਦ-ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ) ਨੂੰ ਨਾਰਦ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ; ਤਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਇੱਥੇ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। “ਇਦੰ ਵਿਸ਼্ণੁ” ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼্ণੁ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਛਤਰੀ, ਵਸਤ੍ਰ (ਧੋਤੀ) ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ। ਫਲ—ਪਾਪ ਨਾਸ, ਕਲੀ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ।
Adhyaya 55
गौतमेश्वरलिङ्गमाहात्म्यं तथा अष्टाङ्गयोगोपदेशः (Gautameśvara Liṅga Māhātmya and Instruction on Aṣṭāṅga Yoga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ (ਅਕਸ਼ਪਾਦ) ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਤਟ ‘ਤੇ ਅਹਲਿਆ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਗਲੂ ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਅਤੇ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਆਦਿ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ‘ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਿਰੋਧ’ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਯਮ (ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ) ਅਤੇ ਨਿਯਮ (ਸ਼ੌਚ, ਤੁਸ਼ਟੀ/ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ/ਸਵਾਧਿਆਇ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ)। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਭੇਦ, ਮਾਤਰਾ, ਫਲ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ; ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ (ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਮਨ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ), ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ-ਉਪਸਰਗ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਹਾਰ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਮਹਾ-ਸਿੱਧੀਆਂ—ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਹਲਿਆ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼ੈ’ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 56
ब्रह्मेश्वर–मोक्षेश्वर–गर्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Brahmeśvara, Mokṣeśvara, and Garbheśvara: A Māhātmya of Sacred Liṅgas and Tīrthas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਲਿੰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਬ੍ਰਹਮਸਰਸ ਖੋਦਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੋਖਸ਼ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਮੋਖ਼ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਦರ್ಭੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਖੋਦੇ ਕੂਏਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲੂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਹਿਤ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼ਤੀਰਥ’ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਜਯਾਦਿਤ੍ਯਕੂਪ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 57
नीलकण्ठमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlakaṇṭha Māhātmya (Glorification of Nīlakaṇṭha)
ਅਧਿਆਇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨਗਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤ੍ਰੀਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੇਦਾਰ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਅਤ੍ਰਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤ੍ਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਕੇਦਾਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਮੁਕਤੀ-ਭਾਗੀ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨੀਲਕੰਠ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਜਨ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹੀਨਗਰਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 58
स्तम्भतीर्थ-गुप्तक्षेत्र-कारणकथनम् (The Origin of the Hidden Sacred Field and the Rise of Stambha-tīrtha)
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ “ਗੁਪਤਖੇਤਰ” ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਕੋ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤਦ “ਮਹੀ-ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ” ਨਾਮਕ ਸੰਯੁਕਤ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਗੁਹਾ/ਸਕੰਦ ਵੱਲੋਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਨਾਰਦ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਆਦਿ। ਧਰਮਦੇਵ ਸਵੈ-ਸਤੁਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸੱਜਣ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ—ਅਤੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ “ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ” ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸਤੰਭ (ਅਹੰਕਾਰ/ਹਠ) ਤੋਂ “ਸਤੰਭਤੀਰਥ” ਨਾਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨੀਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੇਤਰ ਗੁਪਤ ਰਹੇਗਾ, ਫਿਰ ਸਤੰਭਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਵਰਤ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਮਹਾਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 59
Ghaṭotkaca’s Mission and the Kāmākhya-Ordained Marriage Alliance (घटोत्कचप्रेषणम्—कामाख्यावाक्येन मौर्वीविवाहनिश्चयः)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਦਭੁਤ ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀ ਹੈ, ‘ਸਿੱਧਲਿੰਗ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਸੂਤ (ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣਗੇ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਾਂਡਵ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘਟੋਤਕਚ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭਰਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ, ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਘਟੋਤਕਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਘਟੋਤਕਚ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਪੁਰ ਦੀ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਨਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੈਤ੍ਯ ਮੁਰ (ਨਰਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਦੀ ਧੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕਾਮਾਖਿਆ ਨੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਯੁੱਧ-ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਘਟੋਤਕਚ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ। ਕਨਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਾਏਗਾ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਰਾਂਗੀ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰ ਇਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੀਮ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠਿਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਟੋਤਕਚ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕੁਲ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 60
घटोत्कच–मौर्वी संवादः (Ghaṭotkaca and Maurvī: Contest of Power, Question, and Marriage Settlement)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦਰਬਾਰੀ-ਵੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘਟੋਤਕਚ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਹਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਚਲਹਲ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਕਰ্ণਪ੍ਰਾਵਰਣਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦੁਆਰਪਾਲਿਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਾ ਦੀ ਧੀ ਮੌਰਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਰ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਘਟੋਤਕਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਵਜੋਂ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਰਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੱਖੀ ਪਹੇਲੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਅਧਰਮੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਤਿਨ’ ਤੇ ‘ਧੀ’ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਗੁੰਝਲ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਘਟੋਤਕਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮੌਰਵੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੌਰਵੀ ਪਰਾਜਯ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਘਟੋਤਕਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੁਕਿਆ ਜਾਂ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸੰਯੋਗ ਧਰਮਸੰਗਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮੌਰਵੀ ਦੇ ਸਵਜਨਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਦੱਤ ਤੋਂ, ਵਿਧੀਵਤ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਸਵ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਰਬਰੀਕ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸ ਕੇ ਵੰਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 61
महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनम् | Mahāvidyā-Sādhana and the Gaṇeśvara Ritual Protocol
ਅਧਿਆਇ 61 ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੀ ਰਾਜਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਟੋਤਕਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਰਬਰੀਕ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਨਗਰ-ਰਖਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੈਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਇੱਛੁਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਰਬਰੀਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ, ਤਪ, ਧਨ, ਤਿਆਗ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚਾ ‘ਸ਼੍ਰੇਯਸ’ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸ੍ਵਾਧਿਆਇ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਤਪ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਬਲ-ਵਰਧਨ, ਦੁਸ਼ਟ-ਦਮਨ ਅਤੇ ਸੱਜਣ-ਰੱਖਿਆ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਗੋਪਾਲਨ-ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜ-ਸੇਵਾ, ਸ਼ਿਲਪ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੂਲ ਭਗਤੀ-ਕਰਤੱਬ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਬਰੀਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਜਨਮ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵੀ-ਆਰਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅਤੁੱਲ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਗਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਲ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਯਸ਼, ਕੁਲ-ਕਲਿਆਣ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸਨੂੰ ‘ਸੁਹ੍ਰਿਦਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਉੱਥੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਜੈ-ਸੰਬੰਧ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵਸਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਜਯ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਿਆ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਹ੍ਰਿਦਯ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਉਪਵਾਸ, ਮੰਦਰ-ਪੂਜਾ, ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਰੱਖਿਆ-ਕੀਲ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਤੇ ਅਭੀਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਗਣਪਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਤਿਲਕ-ਪੂਜਾ-ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 62
Kṣetrapāla-sṛṣṭi, Kālīkā-prasāda, Vaṭayakṣiṇī-pūjā, and Aparājitā Mahāvidyā
ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਗਣਪ/ਖੇਤਰਪਾਲ (ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ-ਸਵਾਮੀ) ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰੁਕ ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤਦ ਪਾਰਵਤੀ ਹਰ ਦੇ ਕੰਠ ਦੀ ‘ਤਮਸ’ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਿਕਾ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਨਾਲ ਦਾਰੁਕ ਸਹਿਤ ਟੋਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੇ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਿਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਾਲ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਚੌਂਸਠ ਬਾਲ-ਖੇਤਰਪਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਵਾਲੇ ਭੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਖੇਤਰਪਾਲ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਾਨ—ਨਵਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਦੀਵਾ, ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਉੜਦ-ਚੌਲ ਮਿਲਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ; ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਤਾਵਾਂ ਫਲ ਹੜਪ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ, ਜਲ, ਗੁਫ਼ਾ, ਚੌਰਾਹਾ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਥਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਟਯਕਸ਼ਿਣੀ ਦੀ ਕਥਾ—ਵਿਧਵਾ ਸੁਨੰਦਾ ਤਪ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਪਰ ਵਟਯਕਸ਼ਿਣੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸ਼ੂਨ੍ਯ। ਵਟਯਕਸ਼ਿਣੀ ਲਈ ਸੌਖੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਜਯ ‘ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੰਮਾ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਗ-ਪਾਣੀ-ਹਵਾ, ਚੋਰ-ਪਸ਼ੂ, ਸ਼ਤਰੂਕ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਬਾਧਾ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਜਪ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਵਿਧਾਨ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 63
Barbarīka’s Night Vigil, Defeat of Obstacle-Makers, and the Nāga-Established Mahāliṅga (Routes to Major Kṣetras)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਵਿਜਯ ਬਲ‑ਅਤਿਬਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਾਜਿਹਵਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਰੇਪਾਲੇਂਦਰ/ਰੇਪਾਲਾ ਬਰਬਰੀਕ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਨਾਲ ਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਿਨੀ ਨੇਤਰੀ ਦੁਹਦ੍ਰੁਹਾ ਦਬਾ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਣਾ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਜੀਵ‑ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਰਬਰੀਕ ਸ਼ਾਸਤਰ‑ਸੰਮਤ ਯੱਗਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਝੂਠ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੈਤ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਪ੍ਰਭਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਦੈਤ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਾਸੁਕੀ ਆਦਿ ਨਾਗ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਜਯ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਗੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠ ਰਤਨਮਯ ਮਹਾਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ੂਰਪਾਰਕ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭਾਸ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗੁਪਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਿੱਧਲਿੰਗ—ਦੱਸੇ। ਵਿਜਯ ਯੁੱਧ‑ਭਸਮ ਦਾ ਤਾਬੀਜ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਰਬਰੀਕ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵਵਾਣੀ ਕੌਰਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਅਨਰਥ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਵਿਜਯ ਨੂੰ “ਸਿੱਧਸੇਨ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤ‑ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ‑ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 64
भीमेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा तीर्थाचारोपदेशः (Bhimeshvara Liṅga स्थापना and Instruction on Tīrtha Conduct)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਊਤ-ਪਰਾਜਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵੀ-ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਪਾਂਡਵ ਚੰਡਿਕਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਭੀਮ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸਨੂੰ ਢੰਗ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸੁਹ੍ਰਿਦਯ ਨਾਮ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਭੀਮ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਲ ਦੇਵ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਹੈ; ਪੈਰ ਬਾਹਰ ਧੋ ਕੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਜਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਮਹਾਪਾਪ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਚਨ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਦੇਹ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੀ ਆਮ ਆਗਿਆ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੱਲ ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਬਾਰਬਰੀਕ ਭੀਮ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ। ਬਾਰਬਰੀਕ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵੀਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸਦੀ ਨਿਯਤ, ਉੱਚੀ ਮੌਤ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਂਡਵ ਮੁੜ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਤੇ ਪਾਪਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 65
Devī-stuti, Bhīmasena’s Reversal, and the Prophetic Mapping of Kali-yuga Devī-Sthānas (Ekānaṃśā / Keleśvarī / Durgā / Vatseśvarī)
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੌਚ-ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਭੈਣ ਏਕਾਨੰਸ਼ਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਣੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ (ਵਾਯੁਪੁਤਰ) ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਂਗ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੀ ਹੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲ ਆਤਮਿਕ ਹਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਵਮਾਨ ਨਾ ਕਰ। ਤੁਰੰਤ ਭੀਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਪ੍ਰਸਾਦ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਤੋਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵੈਸ਼ਨਵੀ, ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਗ੍ਰਹ-ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਤਾਲ ਵਿਆਪਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਪਸ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਤੇਜੋਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਹਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਦੇਵੀਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਲੋਹਾਣਾ, ਲੋਹਾਣਾਪੁਰ, ਮਹੀਸਾਗਰ ਨੇੜੇ ਧਰਮਾਰਣਯ, ਅੱਟਾਲਜ, ਗਯਾਤ੍ਰਾੜ; ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਭਗਤ ਕੇਲੋ, ਵੈਲਾਕ, ਵਤਸਰਾਜ; ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ, ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ; ਅਤੇ ਫਲ—ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਸਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼, ਵਿਘਨ-ਨਾਸ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਲਾਭ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਬਰਬਰੀਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 66
बर्बरीक-शिरःपूजा, गुप्तक्षेत्र-माहात्म्य, कोटितीर्थ-फलश्रुति (Barbarīka’s Severed Head, Guptakṣetra Māhātmya, and Koṭitīrtha Phalaśruti)
ਅਧਿਆਇ 66 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਤੇ ਕੌਰਵ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵੇ-ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਯੁੱਧ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਭੀਮ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਬਰਬਰੀਕ (ਸੂਰਯਵਰਚਾ) ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਮੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਸਮ/ਰਕਤ-ਸਮਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ; ਧਰਮ-ਸ਼ਪਥਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸੰਹਾਰ ਸਕਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬਰਬਰੀਕ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸਹਚਰੀ ਦੇਵੀਆਂ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ-ਭਾਰ ਹਰਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਬਰਬਰੀਕ ਦੀ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਸੀ। ਬਰਬਰੀਕ ਦਾ ਸਿਰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਦੇ ਫਲ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗੁਪਤਖੇਤਰ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹੀਨਗਰਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਸਨਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ (ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ/ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ) ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਬਰਬਰੀਕ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਪੁੰਨਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
FAQs about Kaumarika Khanda
The section emphasizes a southern coastal tīrtha-cluster whose sanctity is described as exceptionally merit-yielding, yet pedagogically guarded by danger, highlighting that spiritual benefit is coupled with ethical resolve and right intention.
Merit is associated with bathing and disciplined conduct at the five tīrthas, with narratives implying purification, restoration from curse-conditions, and alignment with higher lokas through devotional and ethical steadiness.
Key legends include the account of Arjuna (Phālguna) approaching the five tīrthas, the grāha episode leading to an apsaras’ restoration, and Nārada’s role in directing afflicted beings toward the pilgrim-hero for release.