Adhyaya 1

Verse 1

श्रीमुनय ऊचुः । दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च । तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च

ਸ਼੍ਰੀਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦਕਸ਼ਿਣਾਰ্ণਵ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।”

Verse 2

सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च । तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

ਉਹ ਤੀਰਥ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 3

उग्रश्रवा उवाच । श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम् । द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः

ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ (ਸੂਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਸਤਕਥਾ—ਕੁਮਾਰਨਾਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਅੰਗ ਅੰਗ ਹਰਖ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ।”

Verse 4

कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः । या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता

ਹੇ ਮునੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇੱਥੇ ਇਹ ‘ਕੁਮਾਰਗੀਤਾ’ ਗਾਥਾ-ਸਤੁਤੀ ਸੁਣੋ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮुनੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ (ਪੂਰਵਜਾਂ) ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਹੈ।

Verse 5

मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः । नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਧੁਰ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ (ਵਕਤਾ) ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 6

ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च । पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਾਮ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਲੋਕ (ਗੁਹਾ/ਸਕੰਦ ਦਾ ਲੋਕ) ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता । नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्

ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਫਾਲਗੁਨ ਦੀ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

Verse 8

पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः । समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च

ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੌਲੀਧਾਰੀ ਵੀਰ ਮਣਿਕੂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।

Verse 9

वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः । कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਸਦਾ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ: ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 10

स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम् । बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्

ਦੂਜਾ ਤੀਰਥ ਸਤੰਭੇਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਨੀ ਸੌਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਰਕਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪੌਲੋਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 11

चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम् । भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्

ਚੌਥਾ ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰੰਧਮ ਵੀ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦਵਾਜ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 12

एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः । तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च

ਕੁਰੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਲਵਾਨ ਉਸ ਨਾਇਕ ਨੇ ਇਹ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਵੇਖੇ—ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ, ਪਰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ।

Verse 13

दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन् । तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च

ਨੇੜੇ ਨਾਰਦ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇਹ ਤੀਰਥ ਰਮਣੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।”

Verse 14

किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः । तापसा ऊचुः । ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्

“ਦੱਸੋ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ?” ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗ੍ਰਾਹ (ਮਗਰਮੱਛ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 15

अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन । इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਤਿਆਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 16

ततस्तं तापसाः प्रोचुथंतुं नार्हसि फाल्गुन । बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा

ਤਦ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਘੜਿਆਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲੇ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 17

तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि । स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव

“ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ? ਪਤੰਗ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਖ਼ਤਰੇ ਵੱਲ ਨਾ ਦੌੜ।”

Verse 18

अर्जुन उवाच । यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् । धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਕਰੁਣਾ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਿਚੋੜ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”

Verse 19

धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः । तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्

“ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਕਾਮੀ ਮਨੁਜ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 20

यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम् । तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु

ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਰਗਾ ਪਲ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਧਰਮ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੱਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

Verse 21

जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च । यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਮੰਗ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ, ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਖੇਤ ਤੇ ਘਰ ਸਭ ਤਿਆਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

तापसा ऊचुः । एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम् । सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्

ਤਪਸਵੀ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ। ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਰੁਚੀ ਵਧੇ। ਹੁਣ ਜਾ—ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਇੱਛਿਤ ਕਰ।”

Verse 23

एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 24

ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम् । विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः

ਫਿਰ ਉਹ ਸੌਭਦ੍ਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ; ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਤੁਰੰਤ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 25

अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान् । निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्

ਤਦੋਂ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਾਹ ਨੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਕੁੰਤੀਪੁਤ੍ਰ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ।

Verse 26

तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः

ਉਸ ਜਲਚਰ ਨੂੰ ਝਟਪਟਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕੁੰਤੀਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਬਾਹੁ—ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 27

उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता

ਅਰਜੁਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਗ੍ਰਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਨਾਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 28

दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा । तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः

ਦੀਪਤ ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਦਿਵਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮਨੋਹਰ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤ੍ਰ ਧਨੰਜਯ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 29

तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी

ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈਂ?”

Verse 30

किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि । नार्युवाच । अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी

“ਤੂੰ ਇਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?” ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਅਪਸਰਾ ਹਾਂ, ਦੇਵ-ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।”

Verse 31

इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल । मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः

“ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਧਨਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵਰਚਾ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਸਖੀਆਂ ਹਨ—ਸਭ ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਣ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ।”

Verse 32

ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

Verse 33

रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम् । तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्

“ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।”

Verse 34

आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्

“ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਉਸ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਐਸੀ ਤਪਸਿਆ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—”

Verse 35

अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता

ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ। ਮੈਂ, ਅਤੇ ਸੌਰਭੇਈ, ਸਾਮੇਈ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾਲਤਾ—

Verse 36

यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅਸੀਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ—ਗਾਂਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 37

स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन । नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले

ਪਰ ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਵੀਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮਨ ਨਾ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਮਲ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 38

सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः

ਹੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ: “ਤੁਸੀਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆਲ-ਭੂਤ ਬਣੋਗੇ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹੋਗੇ।”

Verse 39

ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम । आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆ ਗਈਆਂ—ਜੋ ਤਪ ਦਾ ਧਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਸੀ।

Verse 40

रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः । अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज

ਸੌੰਦਰਯ, ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅਯੋਗ ਕਰਤੂਤ ਕਰ ਬੈਠੀਆਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰੋ।

Verse 41

एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन । यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः

ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਇਹੀ ਸਜ਼ਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫੁਸਲਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ।

Verse 42

अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्

ਧਰਮ-ਚਿੰਤਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਵਧ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਨਾ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਣ ਲਈ, ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ।

Verse 43

शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम् । शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹਨ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 44

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 45

ब्राह्मण उवाच । भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि । अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਡੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਧਿੱਠਾਈ! ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਮੋਹ! ਜੋ ਪਾਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता

ਜੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਵੀ ਰੁਚਿਕਰ ਨਾ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਅਨਿਆਇਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ?

Verse 47

आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम् । तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः

ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰਿਣ ਸਮਝ ਕੇ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 48

तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः । को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्

ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ: ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਠਿਆ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ?

Verse 49

न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते । केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः

ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਲਗਾਮ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये । तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन

ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਾਧੀ ਲਈ ਜੋੜਾ ਰਚਿਆ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 51

या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे । गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਧੰਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम् । साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः

ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ—even ਜੇ ਪਰਸਪਰ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਨ—ਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰੇ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਸੰਵਾਰੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅਵਗੁਣ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम् । गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਅਸੰਵਾਰਿਆ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਵਗੁਣ ਦਾ ਵੀ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः । साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः

ਪੰਚਮੁਖ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬੇਸੁੱਧ ਜਾਂ ਬੇਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 55

यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः । विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा

ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ; ਪਰ ਹਾਏ, ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜੇ ਹੋਏ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਧਦੇ ਹਨ।

Verse 56

अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा । तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः

ਅਹੋ, ਸੁਣੋ! ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸਾਡੀ ਬਾਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾ ਨਾ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਪੁਕਾਰਾਂਗੇ; ਪਰ ਸੁਣੇਗਾ ਕੌਣ?

Verse 57

षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च । विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः

ਛੇ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਰੂਪ ਉਹ ਵੀਰਯ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਯੋਗ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 58

प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः । पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः

ਪਹਿਲਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ; ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ—ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 59

मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा । भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्

ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਾ, ਮੁਨੀ, ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः । दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्

ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਜੀਭ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਤੀਰਥ (ਸਤ੍ਤੀਰਥ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ‘ਕਾਂ-ਤੀਰਥ’ ਹੈ, ਨੀਚ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਸਰਾ।

Verse 61

काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः । हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्

ਜਦ ਤਾਮਸੀ ਲੋਕ ਕਾਂ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ‘ਹੰਸ’ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 62

एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि । अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः

ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 63

तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः । यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्

ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਮਰਤ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਸਤ੍ਰਿਓ! ਪਰ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵਾਂ?

Verse 64

भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः । ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च

ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਜੀਵ ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 65

शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम् । परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्

‘ਸੌ’, ‘ਹਜ਼ਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ’—ਇਹ ਸਭ ਬਚਨ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ‘ਸੌ’ ਨੂੰ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਦਾ ਵਾਚਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 66

यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले । उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः

ਅਤੇ ਜਦ ਕੋਈ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੱਢੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ—ਘੜਿਆਲ ਵਾਂਗ ਪਕੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣ ਕੇ—ਉੱਥੇ ਜਕੜ ਰਹੀਆਂ ਹੋ…

Verse 67

तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ । अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन । कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः

ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ—ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਫਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 68

नार्युवाच । ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्

ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ,”

Verse 69

अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः । क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्

“ਅਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈਆਂ, ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀਆਂ: ‘ਅਸੀਂ ਸਭ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਾਂਗੀਆਂ?’—”

Verse 70

समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः । ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत

“ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕੀਏ—ਉਹ ਜੋ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਫਿਰੋਂ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦੇਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਮਨਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 71

दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम् । सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्

ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲਈ।

Verse 72

अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः । स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

Verse 73

श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् । दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਤਟ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਹਨ।”

Verse 74

पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम् । तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः

ਉਹ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਦੇਰ ਨਾ ਲਗਾਓ, ਤੁਰ ਪਵੋ। ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਂਡਵ ਧਨੰਜਯ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 75

मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः । तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः

ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ।

Verse 76

त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव । त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्

ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੂੰ ਇਸ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਦਿਨਾਂ-ਹੀਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात् । ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਾਹ’ ਭੂਤ ਨੇ ਜਕੜਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ।

Verse 78

ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः । गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜੈ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਰਥ ਧਨੰਜਯ—ਜਿਸ ਦਾ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਬੋਲਿਆ।

Verse 79

एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते । कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्

ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਦੇਸ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ?

Verse 80

सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः । स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਾਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੂਜ੍ਯ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ?

Verse 81

तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च । सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਦੁਰਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਧਗਣਪ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵੀ—ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?

Verse 82

एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम् । तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਹੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਤੈਨੂੰ) ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਰੋਕਿਆ?

Verse 83

इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः । महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ

ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਬਤਾਉਣ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰ।”