Adhyaya 13

Verse 1

। नारद उवाच । इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः । प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 2

लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्

“ਅੱਜ ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਭ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੌਟ ਜਾਣ।”

Verse 3

तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बको गृध्रोऽथ कच्छपः । उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम्

ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਗਲਾ, ਗਿਧ, ਕੱਛੂਆ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਵੀ ਬੋਲੇ; ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਹੋਏ।

Verse 4

स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा । प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत्

ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਿਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਦ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਜੋ ਸਭ ਨਮ੍ਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ।

Verse 5

शिवदीक्षाविधानेन लिंगपूजां समादिशत् । तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः । तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः

ਸ਼ਿਵ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਇੱਛੁਕ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ।”

Verse 6

पचेलिमफलः सद्यो दुरंतकलुपापहः । अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः

ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਪੂਰਵ ਉਸ਼ਾ-ਉਦਯ।

Verse 7

य एकांततयात्यंतमंतर्गततमोपहः । साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः

ਇਹ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤਿ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਧੂ-ਗੋਸ਼ਠੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 8

सर्वे वराः सुधाकाराः शर्करामधुषड्रसाः । ततस्ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः शिवशासनात्

ਸਾਰੇ ਵਰਦਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੱਕਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ, ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 9

आरेभिरे क्रियायोगं मार्कंडनृपपूर्वकाः । तेषां तपस्यतामेवं समाजग्मे कदाचन । तीर्थयात्रानुषंगेन लोमशालोकनोत्सुकः

ਮਾਰਕੰਡ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਿਆ-ਯੋਗ, ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਆਰੰਭਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਲੋਮਸ਼ ਕਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 10

मुख्या पुरुषयात्रा हि तीर्थयात्रानुषंगतः । सद्भिः समाश्रितो भूप भूमिभागस्तथोच्यते

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ‘ਯਾਤਰਾ’ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਧਰਤੀ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन । प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः

ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਯਥਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਨਾਡੀਜੰਘ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 12

त उचुः । शापभ्रष्टा वयं ब्रह्मंश्चत्वारोऽपि स्वकर्मणा । तन्मुक्तिसाधनार्थाय स्थानं किंचित्समादिश

ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਚਾਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 13

इयं हि निष्फला भूमिः शपलं भारतं मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਰਤ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तत्रापि क्वचिदेकत्र सर्वतीर्थफलं वद । इति पृष्टस्त्वहं तैश्च तानब्रवमिदं तदा

ਉਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਦ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 15

संवर्तं परिपृच्छध्वं स वो वक्ष्यति तत्त्वतः । सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशकम्

ਸੰਵਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਦੱਸੇਗਾ—ਉਹ ਭੂ-ਭਾਗ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

त उचुः । कुत्रासौ विद्यते योगी नाज्ञासिष्म वयं च तम् । संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः

ਉਹ ਬੋਲੇ: ਉਹ ਯੋਗੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇਗਾ? ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਰਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ।

Verse 17

यदि जानासि तं ब्रूहि सुहृत्संगो न निष्फलः । ततोऽहमब्रवं तांश्च विचार्येदं पुनःपुनः

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦੱਸੋ; ਸੁਹਿਰਦ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤਦ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 18

वाराणस्यामसावास्ते संवर्तो गुप्तलिंगभृत् । मलदिग्धो विवसनो भिक्षाशी कुतपादनु

ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸੰਵਰਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ। ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਨੰਗਾ, ਭਿੱਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ, ਚੀਥੜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

करपात्रकृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः । भावयन्ब्रह्म परमं प्रणवाभिधमीश्वरम्

ਉਹ ਹੱਥ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਤ੍ਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਸਦਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ।

Verse 20

भुक्त्वा निर्याति सायाह्ने वनं न ज्ञायते जनैः । योगीश्वरोऽसौ तद्रूपाः सन्त्यन्ये लिंगधारिणः

ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲਿੰਗਧਾਰੀ ਵੀ ਹਨ।

Verse 21

वक्ष्यामि लक्षणं तस्य ज्ञास्यथ तं मुनिम् । प्रतोल्या राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः

ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੋਗੇ। ਸ਼ਹਿਰ-ਦੁਆਰ ਨੇੜੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ।

Verse 22

अविज्ञातं स्थापनीयं स्थेयं तदविदूरतः । यस्तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिर्वतते

ਉਹ ਲਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਉੱਥੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਖੜੋ। ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—

Verse 23

स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम् । प्रष्टव्योऽभिमतं चासावुपाश्रित्य विनीतवत्

ਉਹ ਸੰਵਰਤ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਘੇਗਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸ਼ਲ੍ਯ ਬੇਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀਂ।

Verse 24

यदि पृच्छति केनाहमाख्यात इति मां ततः । निवेद्य चैतद्वक्तव्यं त्वामाख्यायाग्निमाविशत्

ਜੇ ਉਹ ਪੁੱਛੇ, ‘ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ?’, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ: ‘ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेपि वचनं मम । प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ।

Verse 26

शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत । क्षुत्परीतोऽपि तं ज्ञात्वा ययुस्तमनु शीघ्रगम्

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 27

तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम् । याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्

‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰੋ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡਾਂਟ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ‘ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ!’

Verse 28

समया मामरे भोऽद्य नागंतव्यं न वो हितम् । पलायनमसौ कृत्वा गत्वा दूरतरं सरः । कुपितः प्राह तान्सर्वान्केनाख्यातोऽहमित्युत

ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਆਓਗੇ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦੀ ਝੀਲ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸਨੇ ਦੱਸੀ?'

Verse 29

निवेदयत शीघ्रं मे यथा भस्म करोमि तम् । शापाग्निनाथ वा युष्मान्यदि सत्यं न वक्ष्यथ

ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸਕਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 30

अथ प्रकंपिताः प्राहुर्नारदेनेति तं मुनिम् । स तानाह पुनर्यातः पिशुनः क्व नु संप्रति

ਫਿਰ, ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਇਹ ਨਾਰਦ ਸਨ।' ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਕੀ ਉਹ ਚੁਗਲਖੋਰ ਫਿਰ ਆਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'

Verse 31

लोकानां येन सापाग्नौ भस्मशेषं करोमि तम् । ब्रह्मबंधुमहं प्राहुर्भीतास्ते तं पुनर्मुनिम्

'ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ 'ਬ੍ਰਹਮ-ਬੰਧੂ' (ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਡਰੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 32

त ऊचुः । त्वं निवेद्य स चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम् । तत्कालमेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਅਸੀਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ।'

Verse 33

संवर्त उवाच । अहमप्येवमेवास्य कर्ता तेन स्वयं कृतम् । तद्ब्रूत कार्यं नैवात्र चिरं स्थास्यामि वः कृते

ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੋ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਾਂਗਾ।”

Verse 34

अर्जुन उवाच । यदि नारद देवर्षे प्रविष्टोऽसि हुताशनम् । जीवितस्तत्कथं भूय आश्चर्यमिति मे वद

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਾਰਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ? ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।”

Verse 35

नारद उवाच । न हुताशः समुद्रो वा वायुर्वा वृक्षपर्वतः । आयुधं वा न मे शक्ता देहपाताय भारत

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਾਰਤ! ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਹਾੜ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ—ਮੇਰੇ ਦੇਹ-ਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।”

Verse 36

पुनरेतत्कृतं चापि संवर्तो मन्यते यथा । अहं सन्मानितश्चेति वह्निं प्राप्याप्यगामहम्

ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ’—ਅੱਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 37

यथा पुष्पगृहे कश्चित्प्रविशत्यंग फाल्गुन । तथाहमग्निं संविश्य यातवानुत्तरं श्रृणु

“ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਫਾਲਗੁਨ! ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਸੁਣ।”

Verse 38

संवर्तस्तान्पुनः प्राह मार्कंडेयमुखानिति । विशल्यः पंथाः क्षुधितोऽहं पुनः पुरीम् । भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि प्रश्रं प्रब्रूत चैव मे

ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਰਾਹ ਨਿਰਭਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।”

Verse 39

त ऊचुः । शापभ्रष्टा वयं मोक्षं प्राप्स्यामस्तवदनुग्रहात् । प्रतीकारं तदाख्याहि प्रणतानां महामुने

ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਪਾਯ ਦੱਸ।”

Verse 40

यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति मानवः । तत्तीर्थं ब्रूहि संवर्त तिष्ठामो यत्र वै वयम्

“ਹੇ ਸੰਵਰਤ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 41

संवर्त उवाच । नमस्कृत्य कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नरोत्तमाः । तीर्थं च संप्रवक्ष्यामि महीसागरसंगमम्

ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰੋੱਤਮੋ, ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿੱਥੇ ਮਹੀ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਗਮ।”

Verse 42

अमुना राजसिंहेन इंद्रद्युम्नेन धीमता । यजनाद्द्व्यंगुलोत्सेधा कृतेयं वसुधायदा

ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਸਿੰਹ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿਤਨਾ ਉੱਠਾਣ ਲਿਆ।

Verse 43

तदा संताप्यमानाया भुवः काष्ठस्य वै यथा । सुस्राव यो जलौघश्च सर्वदेवनमस्कृतः

ਤਦੋਂ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਤਪ ਰਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜਲ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਵਾਹ ਫੂਟ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

महीनाम नदी च पृथिव्यां यानिकानिचित् । तीर्थानि तेषां सलिलसंभवं तज्जलं विदुः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਅਤੇ ‘ਮਹੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ।

Verse 45

महीनाम समुत्पन्ना देशे मालवकाभिधे । दक्षिणं सागरं प्राप्ता पुण्योभयतटाशिवा

‘ਮਹੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਮਾਲਵਕਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।

Verse 46

सर्वतीर्थमयी पूर्वं महीनाम महानदी । किं पुनर्यः समायोगस्तस्याश्च सरितां पतेः

ਮਹਾਨਦੀ ‘ਮਹੀ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਰਿਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਸਮੁੰਦਰ—ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਕਿੰਨਾ ਅਧਿਕ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ!

Verse 47

वाराणसी कुरुक्षेत्रं गंगा रेवा सरस्वती

ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗੰਗਾ, ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—

Verse 48

तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती । कावेरी शरयूश्चैव गंडकी नैमिषं तथा

ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵੇਰੀ, ਸ਼ਰਯੂ, ਗੰਡਕੀ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ—

Verse 49

गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा । एताः पुण्याः शतशोन्या याः काश्चित्सरितो भुवि

ਗਯਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਅਤੇ ਅਰੁਣਾ ਤੇ ਵਰੁਣਾ ਵੀ; ਇਹ ਸਭ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਸਰਿਤਾਂ ਹਨ—

Verse 50

सहस्रविंशतिश्चैव षट्शतानि तथैव च । तासां सारसमुद्भुतं महीतोयं प्रकीर्तितम्

ਇੱਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੇ ਸੌ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ) ਦਾ ਜੋ ਸਾਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹੀ’ ਦਾ ਜਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 51

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते । तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा

ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਮਹੀਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।

Verse 52

एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ । तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम्

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਭ ਤੀਰਥ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਪੁੰਨ ਮਹੀਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਜਾਓ।

Verse 53

अहं चापि च तत्रैव बहून्वर्षगणान्पुरा । अवसं चागतश्चात्र नारदस्य भयात्तथा

ਮੈਂ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।

Verse 54

स हि तत्र समीपस्थः पिशुनश्च विशेषतः । मरुत्तः कुरुते यत्नं तस्मै ब्रूयादिदं भयम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੁਗ਼ਲਖ਼ੋਰ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 55

अत्र दिग्वाससां मध्ये बहूनां तत्समस्त्वहम् । निवसाम्यतिप्रच्छन्नो मरुत्तादतिभीतवत्

ਇੱਥੇ ਦਿਗੰਬਰ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਬਹੁਤ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮਰੁੱਤ ਤੋਂ ਅਤਿ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ।

Verse 56

पुनरत्रापि मां नूनं कथयिष्यति नारदः । तथाविधा हि चेष्टास्य पिशुनस्य प्रदृश्यते

ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਰਦ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਚੁਗ਼ਲਖ਼ੋਰ ਦੀ ਐਸੀ ਹੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 57

भवद्भिश्च न चाप्यत्र वक्तानां कस्यचित्क्वचित् । मरुत्तः कुरुते यत्नं भूपालो यज्ञसिद्धये

ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਦੱਸਿਓ; ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 58

देवाचार्येण संत्यक्तो भ्रात्रा मे कारणां तरे । गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा यज्ञार्त्विज्यस्य कारणात्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਐਸਾ ਕੀਤਾ।

Verse 59

अविद्यांतर्गतैर्यज्ञकर्मभिर्न प्रयोजनम् । मम हिंसात्मकैरस्ति निगमोक्तैरचेतनैः

ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ। ਨਿਗਮ-ਉਕਤ ਪਰ ਅਚੇਤ, ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ।

Verse 60

समित्पुष्पकुशप्रायैः साधनैर्यद्यचेतनैः । क्रियते तत्तथा भावि कार्यं कारणवन्नृणाम्

ਜੇ ਸਮਿਧਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼-ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਅਚੇਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਫਲ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਪਜੇਗਾ—ਕਾਰਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਾਰਜ ਵਾਂਗ।

Verse 61

तद्यूयं तत्र गच्छध्वं शीघ्रमेव नृपानुगाः । अस्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्यश्च तत्र वै

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਨੁਚਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ—ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ—ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ: ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਜੋ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 62

स हि पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम् । आगच्छमानं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं वचोऽब्रवीत्

ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਥਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 63

गार्गि रक्ष पयो भद्रे नकुलोऽयमुपेति च । पयः पातुं कृतिमतिं नकुलं तं निराकुरु

ਹੇ ਗਾਰਗੀ, ਭਦ੍ਰੇ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਇਹ ਨਕੁਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਇਸ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਤੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦੇ।

Verse 64

इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः स हि क्रुद्धः पुराऽभवत् । जमदग्नेः पूर्वजैश्च शप्तः प्रोवाच तं मुनिम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਨਕੁਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ। ਜਮਦਗ્નੀ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 65

अहो वा धिग्धिगित्येव भूयो धिगिति चैव हि । निर्लज्जता मनुष्याणां दृश्यते पापकारिणाम्

ਹਾਏ! ਧਿਕ ਧਿਕ—ਫਿਰ ਧਿਕ ਹੀ ਧਿਕ! ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੱਜਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 66

कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वंति नराधमाः । मरणांतरिता येषां नरके तीव्रवेदना

ਜਦ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੀਖੀ ਪੀੜਾ ਉਡੀਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਨਰਾਧਮ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?

Verse 67

निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम् । तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च

ਜਦ ਇਕ ਨਿਮੇਖ ਭਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 68

त्वं मुने मन्यसे चेदं कुलीनोऽस्मीति बुद्धिमान् । ततः क्षिपसि मां मूढ नकुलोऽयमिति स्मयन्

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕੁਲੀਂਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੇ ਮੂਰਖ, ‘ਇਹ ਨਕੁਲ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਾਣਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 69

किमधीतं याज्ञवल्क्य का योगेश्वरता तव । निरपराधं क्षिपसि धिगधीतं हि तत्तव

ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ! ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਤਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਨਿਰਪਰਾਧ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤਾਣਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ—ਧਿਕ ਹੈ ਤੇਰੀ ਐਸੀ ਵਿਦਿਆ ਉੱਤੇ!

Verse 70

कस्मिन्वेदं स्मृतौ कस्यां प्रोक्तमेतद्ब्रवीहि मे । परुषैरिति वाक्यैर्मां नकुलेति ब्रवीषि यत्

ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ: ਕਿਹੜੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਰੜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਨਕੁਲ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇਂ?

Verse 71

किमिदं नैव जानासि यावत्यः परुषा गिरः । परः संश्राव्यते तावच्छंकवः श्रोत्रतः पुनरा

ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਕਰੜੇ ਬਚਨ ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

Verse 72

कंठे यमानुगाः पादं कृत्वा तस्य सुदुर्मतेः । अतीव रुदतो लोहशंकून्क्षेप्स्यंति कर्णयोः

ਉਸ ਸੁਦੁਰਮਤੀ ਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਪੈਰ ਰੱਖਣਗੇ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਾਂਟੇ ਠੂੰਸਣਗੇ।

Verse 73

वावदूकाश्च ध्वजिनो मुष्णंति कृपणाञ्जनान् । स्वयं हस्तसहस्रेण धर्मस्यैवं भवद्विधाः

ਬਕਬਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਝੰਡੇ-ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਗਰੀਬ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।

Verse 74

वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत । समेन वचसा तुल्यं मृत्योरिति ममाभवत्

ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਿੱਠੀ-ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਬਚਨ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲੱਗਿਆ—ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ, ਵਿਸ਼-ਲਪੇਟੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਕਾਲਕੂਟ ਵਾਂਗ।

Verse 75

कर्णनासिकनाराचान्निर्हरंति शरीरतः । वाक्छल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

ਕੰਨ ਜਾਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਧੱਸੇ ਤੀਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬਚਨ ਦਾ ਕਾਂਟਾ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧੱਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

यंत्रपीडैः समाक्रम्य वरमेष हतो नरः । न तु तं परुषैर्वाक्यैर्जिघांसेत कथंचन

ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 77

त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पंडितमानिना । नकुलोसीति तीव्रेण वचसा ताडितः कुतः

ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ! ਤੂੰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ‘ਤੂੰ ਨਕੁਲ ਹੈਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 78

संवर्त उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भृशं विस्मितमानसः । याज्ञवल्क्योऽब्रवीदेतत्प्रबद्धकरसंपुटः

ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।

Verse 79

नमोऽधर्माय महते न विद्मो यस्य वै भवम् । परमाणुमपि व्यक्तं कोत्र विद्यामदः सताम्

ਮਹਾਨ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਸੀਂ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਜਿਤਨੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇ?

Verse 80

विरंचिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा । सर्वज्ञास्तेऽपि मुह्यति गणनास्मादृशं च का

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੇ ਇੰਦਰ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋਣ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?

Verse 81

धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते । स वायुं मुष्टिना बद्धुमीहते कृपणो नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹਾਂ’ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਗਾਲ ਜੀਵ ਹੈ—ਉਹ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि । ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः

ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਵੀ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨੀਚ, ਆਲਸ ਕਰਕੇ।

Verse 83

वेदस्मृतीतिहासेषु पुराणेषु प्रकल्पितम् । चतुःपादं तथा धर्मं नाचरत्यधमः पशुः

ਵੇਦਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚਤੁਰਪਾਦ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਧਮ, ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਅਚਰਦਾ।

Verse 84

स पुरा शोचते व्यक्तं प्राप्य तच्चांतकं गृहम् । तथाहि गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचः

ਫਿਰ ਅੰਤਿਮ ਘਰ—ਮੌਤ—ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਐਸੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 85

नकुलं सकुलं ब्रूयान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । प्रपठन्नपि चैवाहमिदं सर्वं तथा शुकः

ਨੁਕਸਾਨ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਚਿੱਤ ਬਚਨ ਹੀ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੋਤਾ ਹੀ ਹਾਂ।

Verse 86

आलस्येनाप्यनाचाराद्वृथाकार्येकमंग तत्

ਆਲਸ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਅਨਾਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 87

केवलं पाठ मात्रेण यश्च संतुष्यते नरः । तथा पंडितमानी च कोन्यस्तस्मात्पशुर्मतः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਪਾਠ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੌਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 88

न च्छंदांसि वृजिनात्तारयंति मायाविनं माययाऽवर्तमानम् । नीडं शकुंता इव जातपक्षाश्छंदास्येनं प्रजहत्यंतकाले

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਉੱਗਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

स्वार्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः । स बालो मातुरंकस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਵਲ ਪਾਠ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲਈ ਕਮਰ ਕੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸੋਮ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

तद्भवान्सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि । सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਹਿ ਬੈਠਿਆ।

Verse 91

नकुल उवाच । वृथेदं भाषितं तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समम् । आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्

ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰਾ ਇਹ ਬੋਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮ ਗੱਲ ਵਰਗਾ ਹੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਸ਼ਬਦ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”

Verse 92

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामंतरं महदंतरम्

ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਹਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਨਾਰੀ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ—ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੂਲ ਅੰਤਰ ਹੈ।

Verse 93

अन्ये चेत्प्राकृता लोका बहुपापानि कुर्वते । प्रधानपुरुषेणापि कार्यं तत्पृष्ठतोनु किम्

ਜੇ ਹੋਰ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹੀ ਕਰੇ?

Verse 94

सर्वार्थं निर्मितं शास्त्रं मनोबुद्धी तथैव च । दत्ते विधात्रा सर्वेषां तथापि यदि पापिनः

ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਭੀ ਜੇ ਲੋਕ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਣ…

Verse 95

ततो विधातुः को दोषस्त एव खलु दुर्भगाः । ब्राह्मणेन विशेषेण किं भाव्यं लोकवद्यतः

ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਭਾਗੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ—ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਵਰਤੇ?

Verse 96

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

तस्मात्सदा महद्भिश्च आत्मार्थं च परार्थतः । सतां धर्मो न संत्याज्यो न्याय्यं तच्छिक्षणं तव

ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ—ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ ਲਈ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਆਯਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 98

यस्मात्त्वया पीडितोऽहं घोरेण वचसा मुने । तस्माच्छीघ्रं त्वां शप्स्यामि शापयोग्यो हि मे मतः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 99

नकुलोऽसीति मामाह भवांस्तस्मात्कुलाधमः । शीघ्रमुत्पत्स्यसे मोहात्त्वमेव नकुलो मुने

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ‘ਨਕੁਲ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਕਲੰਕ ਹੈਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪ ਹੀ ਨਕੁਲ (ਨੇਵਲਾ) ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।

Verse 100

संवर्त उवाच । इति वाचं समाकर्ण्य भाव्यर्थकृतनिश्चयः । याज्ञवल्क्यो मरौ देशे विप्रस्याजायतात्मजः

ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ, ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਮਰੁ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 101

दुराचारस्य पापस्य निघृणस्यातिवादिनः । दुष्कुलीनस्य जातोऽसौ तदा जातिस्मरः सुतः

ਉਹ ਤਦ ਇੱਕ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਪਾਪੀ, ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨੀਚ ਕੁਲ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ; ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਜਾਤਿਸ੍ਮਰ) ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 102

सोऽथ ज्ञानात्समालोक्य भर्तृयज्ञ इति द्विजः । गुप्तक्षेत्रं समापन्नो महीसागरसंगमम्

ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ, ਅੰਤਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ, ‘ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਮਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਹੈ।

Verse 103

तत्र पाशुपतो भूत्वा शिवाराधनतत्परः । स्वायंभुवं महाकालं पूजयन्वर्ततेऽधुना

ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

यो हि नित्यं महाकालं श्रद्धया पूजयेत्पुमान् । स दौष्कुलीनदोषेभ्यो मुच्यतेऽहिरिव त्वचः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਕੁਲ-ਜਨਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਐਸੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

यथायथा श्रद्धयासौ तल्लिंगं परिपश्यति । तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः

ਜਿਸ ਜਿਸ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਸੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

भर्तृयज्ञस्तु तत्रैव लिंगस्याराधनात्क्रमात् । बीजदोषाद्विनिर्मुक्तस्तल्लिंगमहिमा त्वसौ

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ‘ਬੀਜ’ ਦੇ ਦੋਸ਼ (ਮੂਲ ਕਾਰਣ/ਵੰਸ਼-ਕਰਮ) ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਐਸੀ ਹੈ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ।

Verse 107

बभ्रुं च नकुलं प्राह विमुक्तो दुष्टजन्मतः । यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं ख्यातं वै बभ्रु पावनम्

ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਭ੍ਰੁ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।’ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ “ਬਭ੍ਰੁ-ਪਾਵਨ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਬਭ੍ਰੁ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 108

तस्माद्व्रजध्वं तत्रैव महीसागरसंगमम् । पंच तीर्थानि सेवन्तो मुक्तिमाप्स्यथ निश्चितम्

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਓ—ਮਹੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ। ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 109

इत्येवमुक्त्वा संवर्तो ययावभिमतं द्विजः । भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य ते च तत्र स्थिताभवन्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਵਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 110

ततस्तानाह स ज्ञात्वा गणाञ्ज्ञानेन शांभवान् । महद्वो विमलं पुण्यं गुप्तक्षेत्रे यदत्र वै

ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਭਵ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਗੁਪਤਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।’

Verse 111

भवन्तोऽभ्यागता यत्र महीसागरसंगमः । स्नानं दानं जपो होमः पिंडदानं विशेषतः

ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਮਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 112

अक्षयं जायते सर्वं महीसागर संगमे । कृतं तथाऽक्षयं सर्वं स्नानदानक्रियादिकम्

ਮਹੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਕੀਤਾ ਹਰ ਕਰਮ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਸਭ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 113

यदात्र स्तानकं चक्रे देवर्षिर्नारदः पुरा । तदा ग्रहैर्वरा दत्ताः शनिना च वरस्त्वसौ

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਨੀਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 114

शनैश्चरेण संयुक्ता त्वमावास्या यदा भवेत् । श्राद्धं प्रकुर्वीत स्नानदानपुरः सरम्

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 115

यदि श्रावणमासस्य शनैश्चरदिने शुभा । कुहूर्भवति तस्यां तु संक्रांतिं कुरुते रविः

ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਭ ਕੁਹੂ ਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਰੇ…

Verse 116

तस्यामेव तिथौ योगो व्यतीपातो भवेद्यदि । पुष्करंनाम तत्पर्व सूर्यपर्वशताधिकम्

ਜੇ ਉਸੇ ਹੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਯੋਗ ਵੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪર્વ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੌ ਸੂਰਯ-ਪರ್ವਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਫਲਦਾਇਕ।

Verse 117

सर्वयोगसमावापः सथंचिदपि लभ्यते । तस्मिन्दिने शनिं लोहं कांचनं भास्करं तथा

ਉਸ ਦਿਨ ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਨੀਦੇਵ ਦਾ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਕਾਂਚਨ, ਅਰਥਾਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰੋ।

Verse 118

महीसागरसंसर्गे पूजयीत यथाविधि । शनिमंत्रैः शनिं ध्यात्वा सूर्यमंत्रैर्दिवाकरम्

ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਸ਼ਨੀ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਯ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ।

Verse 119

अर्घ्यं दद्याद्भाकरस्य सर्वपापप्रशांतये । प्रयागादिधिकं स्नानं दानं क्षेत्रात्कुरोरपि

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਭਾਕਰ (ਸੂਰਯ) ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਵੇ। ਇਥੇ ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕੁਰੂ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 120

पिंडदानं गयाक्षेत्रादधिकं पांडुनंदन । इदं संप्राप्यते पर्व महद्भिः पुण्यराशिभिः

ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ, ਇਥੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਗਯਾ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਰਵ ਕੇਵਲ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 121

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते दिवि निश्चितम् । यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्

ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨਮਈ ਗਯਾ-ਸ਼ਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ (ਇਥੇ ਵੀ) ਹੈ।

Verse 122

तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 123

अग्निश्च रेतो मृडया च देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवञ्छ्रद्धया सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत महीसमुद्रम्

‘ਅਗਨੀ ਹੀ ਬੀਜ ਹੈ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਬੀਜ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹੈ।’ ਇਉਂ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹੀ–ਸਮੁੰਦਰ (ਸੰਗਮ) ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 124

मुखं च यः सर्वनदीषु पुण्यः पाथोधिरंबा प्रवरा मही च । समस्ततीर्थाकृतिरेतयोश्च ददामि चार्घ्यं प्रणमामि नौमि

ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਮੁਖ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹੀ ਨੂੰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 125

ताम्रा रस्याः पयोवाहाः पितृप्रीतिप्रदाः शभाः । सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता । इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती

ਤਾਮ੍ਰਾ, ਰਸ੍ਯਾ, ਪਯੋਵਾਹਾ, ਪਿਤ੍ਰਪ੍ਰੀਤਿਪ੍ਰਦਾ, ਸ਼ਭਾ; ਸਸ੍ਯਮਾਲਾ, ਮਹਾਸਿੰਧੁ, ਦਾਤ੍ਰ, ਦਾਤ੍ਰੀ, ਪૃਥੁਸਤੁਤਾ; ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੀ ਕਨ੍ਯਾ, ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਜਨ੍ਮਾ, ਅਤੇ ਰਾਵਤੀ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 126

महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी । नदी राजनदी चेति नामाष्टाशमालिकाम्

ਮਹੀਪਰਨਾਁ, ਮਹੀਸ਼੍ਰਿੰਗਾ, ਗੰਗਾ, ਪਸ਼੍ਚਿਮਵਾਹਿਨੀ, ਨਦੀ, ਰਾਜਨਦੀ—ਇਉਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਠਾਸੀ (੮੮) ਨਾਮਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 127

स्नानकाले च सर्वत्र श्राद्धकाले पठेन्नरः । पृथुनोक्तानि नामानि यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्

ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ—ਕਿਤੇ ਵੀ—ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪૃਥੁ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਮੂਰਤੀ ਪਦ (ਪਰਮ ਯਜ੍ਞ-ਗਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 128

महीदोहे महानंदसंदोहे विश्वमोहिनि । जातासि सरितां राज्ञि पापं हर महीद्रवे । इत्यर्घ्यमंत्रः

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੋਹਣ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ; ਹੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਵਹਿੰਦੀ ਮਹੀ! ਪਾਪ ਹਰ ਲੈ—ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 129

कंकणं रजतस्यापि योऽत्र निक्षिपते नरः । स जायते महीपृष्ठे धनधान्ययुते कुले

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੰਗਣ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ।

Verse 130

महीं च सागरं चैव रौप्यकंकण पूजया । पूजयामि भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता

ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕੰਗਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਆਵੇ।

Verse 131

कंकणक्षेपणम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम् । तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसंगमे

‘ਕੰਗਣ-ਖੇਪਣ’ ਵਿਧੀ: ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਹੀ-ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 132

विवादे च समुत्पन्ने अपराधी च यो मतः । जलहस्तः सदा वाच्यो महीसागरसंगमे

ਜਦੋਂ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅਪਰਾਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੀ-ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਦਾ ‘ਜਲ-ਹਸਤ’ (ਪਾਣੀ-ਹੱਥ) ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 133

संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके । जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्

ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਲ ਤੋਂ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੱਖਿਣ-ਹਸਤ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰੋਕਤੀ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 134

यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ । सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्

‘ਜੇ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਸੰਗਮ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਜੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸੱਚੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਅਥਵਾ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਸੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ।’

Verse 135

एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः । निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟੇ/ਫੈਲਾਏ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਜੇ ਉਹ ਪਾਪਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ੍ਵਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 136

सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः । अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च

ਜੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਵੀ (ਕੋਈ ਲੱਛਣ) ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਧੀ ਤੱਕ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਜਪ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕਰ ਕੇ…

Verse 137

रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा । सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः

ਇਸ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 138

पंच तीर्थानि कुरुते मुच्यते पंचपातकैः । इत्याद्युक्तं बहुविधं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

ਉਹ ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਪਰਮ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 139

भर्तृयज्ञः शिवस्यो च तेषामाराधने क्रमम् । शिवागमोक्तमादिश्य पूजायोगं यथाविधि

ਉਸ ਨੇ ‘ਭਰਤ੍ਰਿ-ਯਜ੍ਞ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ—ਸ਼ਿਵਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 140

शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितः प्राह तान्मुनिः । न शिवात्परमो देवः सत्यमेतच्छिवव्रताः

ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: ‘ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਤ੍ਯ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਓ।’

Verse 141

शिवं विहाय यो ह्यान्यदसत्किंचिदुपासते । करस्थं सोऽमृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति

ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਸੱਤ ਵਸਤੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਿਚਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

Verse 142

शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत् । लिंगांकं च भगांकं च नान्यदेवांकितं क्वचित्

ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਯ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਭਗ (ਯੋਨੀ) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਦੇ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।

Verse 143

यश्च तं पितरं रुद्रं त्यक्त्वा मातरमं बिकाम् । वर्ततेऽसौ स्वपितरं त्यक्तोदपितृपिंडकः । यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं शतरूद्रीयमुत्तमम्

ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ’ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 144

श्रृणुध्वं यदि पापानामिच्छध्वं क्षालनं परम् । ब्रह्मा हाटकलिंगं च समाराध्य कपर्दिनः

ਸੁਣੋ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਧੋਵਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਪਾਰਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਹਾਟਕ-ਲਿੰਗ, ਅਰਥਾਤ ਸੁਵਰਨ ਲਿੰਗ, ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 145

जगत्प्रधानमिति च नाम जप्त्वा विराजते । कृष्णमूले कृष्णलिंगं नाम चार्जितमेव च

‘ਜਗਤਪ੍ਰਧਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਭਕਤ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮੂਲ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਲਿੰਗ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ/ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 146

सनकाद्यैश्च तल्लिंगं पूज्याजयुर्जगद्गतिम् । दर्भांकुरमयं सप्त मुनयो विश्वयोनिकम्

ਸਨਕ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਉੱਚਤਮ ਲਕਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਸੱਤ ਮੁਨੀਯਾਂ ਨੇ ਦર્ભਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਯੋਨਿਕ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 147

नारदस्त्वंतरिक्षे च जदद्बीजमिदं गृणन् । वज्रमिद्रो लिंगमेवं विश्वात्मानं च नाम च

ਨਾਰਦ ਨੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ‘ਜਗਤ-ਬੀਜ’ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭੀ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 148

सूर्यस्ताम्रं तथा लिंगं नाम विश्वसृजं जपन् । चंद्रश्च मौक्तिकं लिंगं जपन्नाम जगत्पतिम्

ਸੂਰਜ ਨੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਜ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਮੋਤੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ‘ਜਗਤਪਤਿ’ ਨਾਮ ਜਪਿਆ।

Verse 149

इंद्रनीलमयं वह्निर्नाम विश्वेश्वरं जपन् । पुष्परागं गुरुलिंगं विश्वयोनिं जपन्हरम्

ਅਗਨੀ ਨੇ ਇੰਦਰਨੀਲ (ਨੀਲਮ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਜਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ (ਟੋਪਾਜ਼) ਦਾ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਪੂਜ ਕੇ ਹਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਵਿਸ਼ਵਯੋਨੀ’ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 150

पद्मरागमयं शुक्रो विश्वकर्मेति नाम च । हेमलिंगं च धनदो जपन्नाम्ना तथेश्वरम्

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਿਕ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਨਾਮ ਜਪਿਆ। ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 151

रौप्यजं विश्वदेवाश्च नामापि जगतांपतिम् । वायवो रीतिजं लिंगं शंभुमित्येव नाम च

ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਗਤਾਂਪਤਿ’ ਰੱਖਿਆ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਵਾਯੂਆਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਧਾਤੂ-ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਭੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ।

Verse 152

काशजं वसवो लिंगं स्वयंभुमिति नाम च । त्रिलोहं मातरो लिंगं नाम भूतेशमेव च

ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਵਯੰਭੂ’—ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ—ਕਿਹਾ। ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭੂਤੇਸ਼’—ਭੂਤਾਂ/ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਰੱਖਿਆ।

Verse 153

लौहं च रक्षसां नाम भूतभव्यभवोद्भवम् । गुह्यकाः सीसजं लिंगं नाम योगं जपंति च

ਰਾਖਸ ਲੋਹੇ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਭੂਤ-ਭਵ੍ਯ-ਭਵੋਦਭਵ’—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ—ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਹ੍ਯਕ ਸੀਸੇ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਯੋਗ’ ਨਾਮ ਵੀ ਜਪਦੇ ਹਨ।

Verse 154

जैगीषव्यो ब्रह्मरंध्रं नाम योगेश्वरं जपन् । निमिर्नयनयोर्लिंगे जपञ्शर्वेति नाम च

ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੰਧ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਰਵ’ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ।

Verse 155

धन्वंतरिर्गोमयं च सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । गंधर्वा दारुजं लिंगं सर्वश्रेष्ठेति नाम च

ਧਨਵੰਤਰੀ ਗੋਬਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਲੋਕੇਸ਼ਵਰੇਸ਼ਵਰ’—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਸਕ—ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ ਕਾਠ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ।

Verse 156

वैडूर्यं राघवो लिंगं जगज्ज्येष्ठेति नाम च । बाणो मारकतं लिंगं वसिष्ठमिति नाम च

ਰਾਘਵ ਵੈਡੂਰ੍ਯ (ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਰਗਾ ਰਤਨ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਗੱਜ੍ਯੇਸ਼ਠ’—ਜਗਤ ਦਾ ਜੇਠਾ—ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਮਾਰਕਤ (ਪੰਨਾ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ।

Verse 157

वरुणः स्फाटिकं लिंगं नाम्ना च परमेश्वरम् । नागा विद्रुमलिंगं च नाम लोकत्रयंकरम्

ਵਰੁਣ ਸਫ਼ਟਿਕ (ਸਫ਼ੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਲੋਕਤ੍ਰਯੰਕਰ’—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ—ਜਪਦੇ ਹਨ।

Verse 158

भारती तारलिंगं च नाम लोकत्रयाश्रितम् । शनिश्च संगमावर्ते जगन्नाथेति नाम च

ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਤਾਰਾ-ਸਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਲੋਕਤ੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਿਤ’—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ—ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਸੰਗਮ ਦੇ ਭੰਵਰ (ਸੰਗਮਾਵਰਤ) ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜਗੰਨਾਥ’—ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਥ—ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 159

शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागरसंगमे । जातीजं रावणो लिंगं जपन्नाम सुदुर्जयम्

ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਰਾਵਣ ਜਾਤੀ-ਕਾਠ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੁਦੁਰਜਯ’—ਅਜਿੱਤ—ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 160

सिद्धाश्च मानसं नाम काममृत्युजरातिगम् । उंछजं च बलिर्लिंगं ज्ञानात्मेत्यस्य नाम च

ਸਿੱਧਗਣ ਮਨ-ਜਨਿਤ (ਮਾਨਸ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਮਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਜਰਾਤਿਗ’—ਕਾਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਲੀ ਉੰਛਜ (ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਦਾਣਿਆਂ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜ੍ਞਾਨਾਤਮਨ’—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 161

मरीचिपाः पुष्पजं च ज्ञानगम्येति नाम च । शकृताः शकृतं लिंगं ज्ञानज्ञेयेति नाम च

ਮਰੀਚਿਪਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਜਨਿਤ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯ’—ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਕ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਗੋਬਰ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜ੍ਞਾਨਜ੍ਞੇਯ’—ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਯੋਗ—ਕਿਹਾ।

Verse 162

फेनपाः फेनजं लिंगं नाम चापि सुदुर्विदम् । कपिलो वालुकालिंगं वरदं च जपन्हरम्

ਫੇਨਪਾ ਨੇ ਫੇਨ-ਜਨਿਤ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਬੋਧ ਹੈ, ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ। ਕਪਿਲ ਨੇ ਵਾਲੂਕਾ (ਰੇਤ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ‘ਵਰਦ’—ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ‘ਜਪਹਰ’—ਜਪ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਜਪ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕਹਿ ਕੇ ਜਪਿਆ।

Verse 163

सारस्वतो वाचिलंगं नाम वागीश्वरेति च । गणा मूर्तिमयं लिंगं नाम रुद्रेति चाब्रुवन्

ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ‘ਵਾਚਿਲ’ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ” (ਵਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ) ਕਿਹਾ। ਗਣਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਲਿੰਗ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਰੁਦ੍ਰ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 164

जांबूनदमयं देवाः शितिकण्ठेति नाम च । शंखलिंगं बुधो नाम कनिष्ठमिति संजपन्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਾਂਬੂਨਦ-ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ” (ਨੀਲਕੰਠ) ਰੱਖਿਆ। ਬੁਧ ਨੇ ਸ਼ੰਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਕਨਿਸ਼ਠ” (ਛੋਟਾ/ਕਨਿੱਠ) ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 165

अश्विनौ मृन्मयं लिंगं नाम्ना चैव सुवेधसम् । विनायकः पिष्टलिंगं नाम्ना चापि कपर्दिनम्

ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਜੁੜਵਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸੁਵੇਧਸ” (ਅਤਿ-ਬੁੱਧਿਮਾਨ) ਰੱਖਿਆ। ਵਿਨਾਇਕ ਨੇ ਪੇਸਟ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ “ਕਪર્દਿਨ” (ਜਟਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ) ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 166

नावनीतं कुजो लिंगं नाम चापि करालकम् । तार्क्ष्य ओदनलिंगं च हर्यक्षेति हि नाम च

ਕੁਜ ਨੇ ਮੱਖਣ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਕਰਾਲਕ” (ਭਿਆਨਕ/ਉਗਰ) ਰੱਖਿਆ। ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਨੇ ਭਾਤ-ਅਰਪਣ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ “ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 167

गौडं कामस्तथा लिंगं रतिदं चेति नाम च । शची लवणलिंगं तु बभ्रुकेशेति नाम च

ਕਾਮ ਨੇ ਗੁੜ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਰਤਿਦ” (ਆਨੰਦ-ਦਾਤਾ) ਰੱਖਿਆ। ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਲੂਣ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਬਭ੍ਰੁਕੇਸ਼” ਰੱਖਿਆ।

Verse 168

विश्वकर्मा च प्रासादलिंगं याम्येति नाम च । विभीषणश्च पांसूत्थं सुहृत्तमेति नाम च । वंशांकुरोत्थं सगरो नाम संगतमेव च

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸਮਾਨ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਯਾਮ੍ਯ” ਰੱਖਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਸੁਹ੍ਰਿੱਤਤਮ” (ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਿੱਤਰ) ਕਿਹਾ। ਸਗਰ ਨੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸੰਗਤ” (ਸੁਸੰਯੁਕਤ/ਏਕਤ੍ਰ) ਸੀ।

Verse 169

राहुश्च रामठं लिंगं नाम गम्येति कीर्तयन् । लेप्यलिंगं तथा लक्ष्मीर्हरिनेत्रेति नाम च

ਰਾਹੁ ਨੇ “ਰਾਮਠ” ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਗਮ੍ਯ” (ਸੁਲਭ/ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਲੇਪਿਤ/ਪਲਾਸਟਰ ਕੀਤਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਹਰਿਨੇਤ੍ਰ” (ਹਰੀ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ; ਜਾਂ ਹਰੀ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰ) ਰੱਖਿਆ।

Verse 170

योगिनः सर्वभूतस्थं स्थाणुरित्येव नाम च । नानाविधं मनुष्याश्च पुरुषंनाम नाम च

ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ “ਸਥਾਣੁ” (ਅਚਲ) ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ (ਲਿੰਗ) ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ “ਪੁਰੁਸ਼” (ਪਰਮ ਪੁਰਖ) ਰੱਖਿਆ।

Verse 171

तेजोमयं च ऋक्षाणि भगं नाम च भास्वरम् । किंनरा धातुलिंगं च सुदीप्तमिति नाम च

਋ਕ੍ਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤੇਜੋਮਯ ਲਿੰਗ ਘੜਿਆ; ਉਹ “ਭਗ” ਨਾਮ ਨਾਲ, ਭਾਸ੍ਵਰ (ਦੀਪਤਿਮਾਨ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਿੰਨਰਾਂ ਨੇ ਧਾਤੂ/ਖਨਿਜ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ “ਸੁਦੀਪ੍ਤ” (ਅਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 172

देवदेवेति नामास्ति लिंगं च ब्रह्मराक्षसाः । दंतजं वारणा लिंगं नाम रंहसमेव च

ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਦੇਵਦੇਵ” (ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ) ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਦੰਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ “ਰੰਹਸ” (ਤੀਵ੍ਰ/ਵੇਗਵਾਨ ਪ੍ਰੇਰਕ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 173

सप्तलोकमयं साध्या बहूरूपेति नाम च । दूर्वांकुरमयं लिंगमृतवः सर्वनाम च

ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਹੁੁਰੂਪ’—ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ—ਹੈ। ਰਿਤੂਆਂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਦੂರ್ವਾ ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਸਰਵਨਾਮਨ’—ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 174

कौंकुममप्सरसो लिंगं नाम शंभोः प्रियेति च । सिंदूरजं चोर्वशी च नाम च प्रियवासनम्

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੇਸਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਸ਼ੰਭੋਹ ਪ੍ਰਿਯਾ’—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਸਿੰਦੂਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਿਯਵਾਸਨ’—ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ/ਵਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਹੈ।

Verse 175

ब्रह्मचारि गुरुर्लिंगं नाम चोष्णीषिणं विदुः । अलक्तकं च योगिन्यो नाम चास्य सुबभ्रुकम्

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਸ਼ṇੀਸ਼ਿਨ’—ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ—ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੇ ਲਾਲ ਲਾਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੁਬਭ੍ਰੁਕ’—ਸ਼ੁਭ ਸੁਨਹਿਰੀ/ਤਾਂਬਈ ਵਰਣ ਵਾਲਾ—ਹੈ।

Verse 176

श्रीखंडं सिद्धयोगिन्यः सहस्राक्षेति नाम च । डाकिन्यो मांस लिंगं च नाम चास्य च मीढुषम्

ਸਿੱਧ-ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਖੰਡ (ਚੰਦਨ) ਲੇਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼’—ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਹੈ। ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਨੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੀਢੁਸ਼’—ਕਿਰਪਾਲੂ ਦਾਤਾ/ਵਰਦਾਤਾ—ਹੈ।

Verse 177

अप्यन्नजं च मनवो गिरिशेति च नाम च । अगस्त्यो व्रीहिजं वापि सुशांतमिति नाम च

ਮਨੂਆਂ ਨੇ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗਿਰਿਸ਼’—ਪਹਾੜ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਚੌਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤ’—ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 178

यवजं देवलो लिंगं पतिमित्येव नाम च । वल्मीकजं च वाल्मीकिश्चिरवासीति नाम च

ਦੇਵਲ ਨੇ ਜੌਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਤਿ’—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟੇਲੇ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਚਿਰਵਾਸੀ’—ਸਦਾ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 179

प्रतर्दनो बाणलिंगं हिरण्यभुजनाम च । राजिकं च तथा दैत्या नाम उग्रेति कीर्तितम्

ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਭੁਜ’—ਸੁਵਰਨ-ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ—ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਉਗ੍ਰ’—ਭਿਆਨਕ—ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 180

निष्पावजं दानवाश्च लिंगनाम च दिक्पतिम् । मेघा नीरमयं लिंगं पर्जन्यपतिनाम च

ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਪਾਵ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਲ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦਿਕਪਤਿ’—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਜਲ-ਮਯ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਪਰਜਨ੍ਯਪਤਿ’—ਵਰਖਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

राजमाषमयं यक्षा नाम भूतपतिं स्मृतम् । तिलान्नजं च पितरो नाम वृषपतिस्तथा

ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜਮਾਸ਼ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਲ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੂਤਪਤਿ’—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਤਿਲ-ਅੰਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕੀਤੀ; ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਤਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 182

गौतमो गोरजमयं नाम गोपतिरेव च । वानप्रस्थाः फलमयं नाम वृक्षावृतेति च

ਗੌਤਮ ਨੇ ਗੋ-ਰਜ (ਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਗੋਪਤਿ’—ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਵ੍ਰਿਤ’—ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਹੈ।

Verse 183

स्कंदः पाषाणलिंगं च नाम सेनान्य एव च । नागश्चाश्वतरो धान्यं मध्यमेत्यस्य नाम च

ਸਕੰਦ ਪੱਥਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੇਨਾਨੀ’ (ਸੈਨਾਪਤੀ) ਹੈ। ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਤਰ ਨਾਮਕ ਨਾਗ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਧ੍ਯਮ’ ਹੈ।

Verse 184

पुरोडाशमयं यज्वा स्रुवहस्तेति नाम च । यमः कालायसमयं नाम प्राह च धन्विनम्

ਯਜ੍ਵਾ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ (ਯਜ੍ਞ-ਕੇਕ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ੍ਰੁਵਹਸਤ’ (ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੁਵ ਹੈ) ਹੈ। ਯਮ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਧਨ੍ਵਿਨ’ (ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 185

यवांकुरं जामदग्न्यो भर्गदैत्येति नाम च । पुरूरवाश्चाश्चान्नमयं बहुरूपेति नाम च

ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯ ਯਵਾਂਕੁਰ (ਜੌਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਰ੍ਗਦੈਤ੍ਯ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਰੂਰਵਸ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਹੁੁਰੂਪ’ (ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 186

मांधाता शर्करालिंगं नाम बाहुयुगेति च । गावः पयोमयं लिंगं नाम नेत्रसहस्रकम्

ਮਾਂਧਾਤਾ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਾਹੁਯੁਗ’ (ਜੋੜੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨੇਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਕ’ (ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 187

साध्या भर्तृमयं लिंगं नाम विश्वपतिः स्मृतम् । नारायणो नरो मौंजं सहस्रशिरनाम च

ਸਾਧ੍ਯ ਗਣ ਪਤੀ/ਭਰਤਾ-ਸਰੂਪ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਪਤਿ’ (ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਨਰ ਮੂੰਜਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ‘ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਰਸ’ (ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 188

तार्क्ष्यं पृथुस्तथा लिंगं सहस्रचरणाभिधम् । पक्षिणो व्योमलिंगं च नाम सर्वात्मकेति च

ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਅਤੇ ਪૃਥੁ ਨੇ ‘ਸਹਸ੍ਰਚਰਣ’ (ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ) ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਰਵਾਤਮਨ’ (ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ) ਹੈ।

Verse 189

पृथिवी मेरुलिंगं च द्वितनुश्चास्य नाम च । भस्मलिंगं पशुपतिर्नाम चास्य महेश्वरः

ਧਰਤੀ ਨੇ ‘ਮੇਰੁ-ਲਿੰਗ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦ੍ਵਿਤਨੁ’ (ਦੋ-ਦੇਹਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ‘ਪਸ਼ੁਪਤਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ।

Verse 190

ऋषयो ज्ञानलिंगं च चिरस्थानेति नाम च । ब्राह्मणा ब्रह्मलिंगं च नाम ज्येष्ठेति तं विदुः

਋ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਚਿਰਸਥਾਨ’ (ਦੀਰਘਕਾਲ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ’ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 191

गोरोचनमयं शेषो नाम पशुपतिः स्मृतम् । वासुकिर्विषलिंगं च नाम वै शंकरेति च

ਸ਼ੇਸ਼ ਗੋਰੋਚਨਾ (ਚਮਕੀਲਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ) ਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਸ਼ੁਪਤਿ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ ਵਿਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਸ਼ੰਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 192

तक्षकः कालकूटाख्यं बहुरूपेति नाम च । हालाहलं च कर्कोट एकाक्ष इति नाम च

ਤਕ੍ਸ਼ਕ ‘ਕਾਲਕੂਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਬਹੁੁਰੂਪ’ (ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਹੈ। ਕਰ੍ਕੋਟ ‘ਹਾਲਾਹਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਏਕਾਕ੍ਸ਼’ (ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਹੈ।

Verse 193

श्रृंगी विषमयं पद्मो नाम धूर्जटिरेव च । पुत्रः पितृमयं लिंगं विश्वरूपेति नाम च

ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ‘ਵਿਸ਼-ਸਰੂਪ’ ਹੈ; ਪਦਮ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਧੂਰਜਟੀ’ ਹੈ। ‘ਪੁੱਤਰ’ ਪਿਤਾ-ਸਰੂਪ ਲਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਵੀ ਹੈ।

Verse 194

पारदं च शिवा देवी नाम त्र्यम्बक एव च । मत्स्याद्याः शास्त्रलिंगं च नाम चापि वृषाकपिः

ਪਾਰਦ ‘ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਰੂਪ ‘ਸ਼ਾਸਤਰ-ਲਿੰਗ’ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ’ ਵੀ ਹੈ।

Verse 195

एवं किं बहुनोक्तेन यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत् । जगत्यामस्ति तज्जातं शिवाराधनयोगतः

ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕਿਹਾ ਕੀ? ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸੱਤ੍ਵ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਣੋ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 196

भस्मनो यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात् । शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते

ਜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਰਾਖ ਵੀ ਰੁੱਖ ਬਣ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਬੰਜਰ।

Verse 197

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः । ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः

ਜੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 198

य इदं शतरुद्रीयं प्रातःप्रातः पठिष्यति । तस्य प्रीतः शिवो देवः प्रदास्यत्यखिलान्वरान्

ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਾ ਹਰ ਸਵੇਰ ਸਵੇਰ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਦਿਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ ਸਭ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 199

नातः परं पुण्यतमं किंचिदस्ति महाफलम् । सर्ववेदरहस्यं च सूर्येणोक्तमिदं मम

ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੇ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਯ ਦੇਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 200

वाचा च यत्कृतं पापं मनसा वाप्युपार्जितम् । पापं तन्नाशमायाति कीर्तिते शतरुद्रिये

ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।