Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ਜ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੂਰਯ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਸੂਰਯ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਮਾਪ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

ਉਸ ਰਥ ਦਾ ਈਸ਼ਾ-ਦੰਡ (ਡੰਡਾ) ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਲੰਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਯ) ਦੀ ਮਾਪ ਸੱਤ ਅੱਧ ਕੋਟਿ ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

ਉਸ ਦੀ ਧੁਰੀ (ਐਕਸਲ) ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੱਕਰ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਅਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਨੇਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

ਦੂਜਾ ਅਕਸ ਵੀ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਇਸ ਸ੍ਯੰਦਨ ਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਅਤੇ ਅੱਧ ਮਾਪ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

ਦੋਵੇਂ ਅਕਸਾਂ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਜੂਆਂ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਅਕਸ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਧਾ ਜੂਆ ਹੀ ਰਥ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵਾਧਾਰ—ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ—ਹੈ।

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

ਦੂਜਾ ਅਕਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਉਸ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ ਹਨ—ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਜਗਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼੍ਟੁਭ ਤੇ ਪੰਕਤੀ—ਇਹੀ ਛੰਦ ਰਵੀ ਦੇ ਹਰਯ, ਅਰਥਾਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ‘ਘੋੜੇ’, ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

ਜੋ ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਲਈ ਨਾ ਅਸਤ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਦਯ ਹੋਣਾ। ਲੋਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦਯ-ਅਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਰਵੀ ਦਾ ਸਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਤੇ ਅਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਗਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਤੇ ਅਰਧ-ਪੁਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਸਵਿਤਾ ਵੈਸ਼ੁਵਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਾਪ ਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

ਫਿਰ ਰਾਤ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮਿਥੁਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀ ਪਰਮ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

ਕਰਕਟ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕੇ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ शीਘ੍ਰ ਹੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਭੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਵੇਗ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ-ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਗਾਯਨ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਰਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੰਦੇਹਾ ਦੈਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਾਪ ਹੈ।

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਅੱਖਯ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

ਤਦੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜਲ ਦਵਿਜ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਸੜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਦਗਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

ਜੋ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੋ ਕੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋ ਕੇ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਪਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

ਪੂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਵਿਤਾ, ਫਿਰ ਭਗ ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪਹੀਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

ਕੁੰਦ-ਸਮ ਚਿੱਟੇ ਦਸ ਅਸ਼ਵ, ਵਾਮ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣ ਪਾਸੇ ਜੋਤੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ…

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੰਡਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ) ਚੌਦਾਂ ਅਰਬੁਦ ਅਤੇ ਅੱਸੀ—ਇਉਂ ਸਰਿਤਾਂਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀਹ ਕਰੋੜ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਬੁਧ (ਗ੍ਰਹ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਥ ਤੋਂ ਉਪਰ।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

ਚੰਦਰ-ਸੁਤ ਬੁਧ ਦਾ ਰਥ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਸੰਗ ਰੰਗ ਦੇ ਅੱਠ ਤੇਜ਼ ਅਸ਼ਵ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗੇ ਹਨ।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਸ਼ਨਾ—ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਅੱਠ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਦੂਰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਵਰਨ ਰਥ ਅੱਠ ਫਿੱਕੇ-ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੋ ਲੱਖ ਦੂਰ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਆਕਾਸ਼-ਜਨਮੇ ਅੱਠ ਛਿੱਟੇਦਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ, ਭੌਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਧੂਸਰ ਰਥ ਨੂੰ ਢੋਹਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਉੱਪਰ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਮੰਡਲ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਅਡੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

ਧ੍ਰੁਵ ਹੀ ਸਮੂਹ ਜੋਤਿ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ ਦੇ ਪੁੱਛ ਦੀ ਆਸਰੇ-ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ—ਉਹੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ)।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਹੇਠਾਂ ਰੇਂਗਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ (ਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਉ ਘੱਟ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਉ ਘੱਟ ਵਕ੍ਰਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਅਤੇ ਬੁਧ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਜਨ।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

ਜੋਤਿਮਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਅਰਧ ਯੋਜਨ ਦੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੋਕ—ਭੂਲੋਕ, ਭੂਮੀ-ਲੋਕ—ਪੈਦਲ ਗਮਨਯੋਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੀ ਭੁਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਚੌਦਾਂ ਨਿਯੁਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਵਰਲੋਕ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਮਹਰਲੋਕ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਸਨਕਾਦਿ (ਚਤੁಃਸਨ) ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਨੋਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋ ਕੋਟੀਆਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਪੋਲੋਕ ਚਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮਰਿਤ ਹੈ।

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

ਜਿੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇਵਤਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਦੇ ਪਰੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਛੇ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਅਠਾਰਾਂ ਕੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਚਾਸੀ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸ਼ੁਭ, ਅਤੁਲਨੀਯ ਧਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਭੂਰ, ਭੁਵਹ, ਸ੍ਵਹ’—ਇਉਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾ ਲੋਕ ‘ਕ੍ਰਿਤਕ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ’—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਵੀ ‘ਅਕ੍ਰਿਤਕ’ ਲੋਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮਹਰਲੋਕ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਪਾਰਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

ਯਜਨਾਂ, ਦਾਨਾਂ, ਜਪਾਂ, ਹੋਮਾਂ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

ਫਿਰ ਅੰਡ ਦੇ ਮਸਤਕ ਤੋਂ ਜਲਮਈ, ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਉੱਭਰੀ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਮੇਰੁ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਅੰਡ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਦ੍ਵਾਰ-ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਡ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

ਮਹਾਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹਵਾ ਦੇ ਸੱਤ ਸਕੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਹ ਮੇਘ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਯੁ ਮੇਘਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਜਲ ਨਾਲ ਨੀਲ-ਦੇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਤ! ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

ਦੂਜਾ ‘ਆਵਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਾਯੁ ਸੂਰਯ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੂਰਯ-ਗੋਲਕ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

ਤੀਜਾ ‘ਉਦਵਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਾਯੁ ਚੰਦਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

ਚੌਥਾ ‘ਸੰਵਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਾਯੁ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੁ-ਕਿਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਸਮੇਤ ਉਸ ਤਾਰਾ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਵਾਯੁ ਵੀ ‘ਵਿਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਰੁਤ ਹੈ; ਇਸੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਗ੍ਰਹ-ਚੱਕਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

ਛੇਵਾਂ ‘ਪਰਿਵਾਹ’ ਨਾਮਕ ਵਾਯੁ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ—ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ—‘ਪਰਾਵਾਹ’ ਨਾਮਕ ਵਾਯੁ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਡਲ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿਤੀ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਵਹਿੰਦੇ-ਵਗਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਥਾਂ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਨਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ, ਨਾ ਤਾਰਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਾਤਾਲਾਂ—ਅਧੋਲੋਕਾਂ—ਬਾਰੇ ਸੁਣ।