Adhyaya 3

Verse 1

सू उवाच । एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि । निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਪੁਣ੍ਯ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਵੀਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਥਾਂ ਥਾਂ ਗਿਆ।

Verse 2

विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः । यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा

ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨਮਈ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੱਤ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ।

Verse 3

महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा । पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः

ਉਹ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 4

तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा । यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਾਪ ਦੇ ਵੇਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता । तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्

ਇਹੀ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ‘ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਪਿੰਡ’ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 6

यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति । तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे

ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ—ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ।

Verse 7

नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम् । नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਨਾਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ, ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 8

अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम् । सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਸੀ।

Verse 9

भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम् । यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः

ਉਥੇ ਭੌਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਭਕਤ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਜਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन् । यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्

ਉਥੇ ਕੋਇਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः । छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः

ਉਥੇ ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ; ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਰ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਭਕਤ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः । यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च

ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ‘ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ੈਵ ਸਦਾ ‘ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ!’ ਜਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम् । विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਰੂਪ ਐਸਾ ਸੀ—ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

Verse 14

ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम् । रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्

ਉਸ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਅੰਤ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਸਨ; ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਦ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋਣ।

Verse 15

तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः । भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੱਸਦਾ ਸੀ—ਪਰਮ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 16

आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा । अभ्युत्थआनं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः

ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ—ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

Verse 17

कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह । आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया

ਮੈਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀੰਦਰ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 18

विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह । क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः

ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 19

आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम् । ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्

“ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।” ਤਦ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 20

श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः । मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी

ਸੁਣੋ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ, ਭਟਕ ਕੇ ਵੇਖੀ ਹੈ।

Verse 21

द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे । निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्

ਦੁਇਜਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਇੱਕ ਐਸੀ ਧਰਤੀ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 22

रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन । भृगुरुवाच । विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा

“ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਐਸੀ ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਭੀ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਥਾਂ ਲੱਭਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ—”

Verse 23

पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ । महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा

ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵੇਖੀ। ਉੱਥੇ ‘ਮਹੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਪੁੰਨ ਨਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ।

Verse 24

दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी । नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਰਮਣੀਕ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 25

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद । तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭੀ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਦਿੱਖਦੇ ਜਾਂ ਅਦਿੱਖ—ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਮਹੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी । संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः

ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਉੱਥੇ ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः

ਉੱਥੇ ‘ਸਤੰਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 28

सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम् । तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै

ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 29

तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम् । यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे

ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ—ਜਦ ਮੈਂ ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਗਿਆ।

Verse 30

तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम् । प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्

ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ। ਉਹ ਲੰਮਾ, ਬੁੱਢਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤਪ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 31

भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः । तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्

ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 32

सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम् । शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह

ਇਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ ਕਿ ਦੁਖੀ ਜਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।

Verse 33

अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम् । ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸਤੇਯ—ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 34

किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव । सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे

‘ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।’

Verse 35

मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम् । तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः

ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮੈਂ ਭਾਗਹੀਣ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਰੋਂਦਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਪੁੱਛ—ਆਪਣੇ ਦੁਭਾਗੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰੇ?’

Verse 36

तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम् । दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹਾ: ‘ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।’

Verse 37

मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम् । तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्

ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਨਿਤਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ…

Verse 38

किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम । एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮੁਨੇ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਵਿਸਮਯ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸੇ ਪਲ…

Verse 39

सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ । स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्

ਉੱਥੇ ਸੁਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਾਰਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 40

कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः । सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्

ਉਹ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਸਦਾ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਹ-ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 41

अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी । अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः

ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮੁਨਿਓ, ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।”

Verse 42

निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे । तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्

ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 43

श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च । ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 44

वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके । स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः

“ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ, ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕਿਉਂ?”

Verse 45

स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम् । ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਰਿਹਾ। “ਤਾਂ ਫਿਰ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਚਲੋ, ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ,” ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 46

पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम् । तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਭੂਮਿ-ਲੋਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਜ ਦੇ ਜਵਾਲਾਮਈ ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 47

दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति । के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः । भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ ਜੋ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਤਿ ਅਰਚਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ?”

Verse 48

पितर ऊचुः । भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः । तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਤਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸੁਭਦ੍ਰ ਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 49

सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही । तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत

“ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ—ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸੁਭਦ੍ਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ।”

Verse 50

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा । विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

Verse 51

यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम् । पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः

ਇਉਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ: “ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਹੈ।”

Verse 52

कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन् । दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ-ਅਰਘ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਹਰ ਦਰਸ਼ੇ-ਦਰਸ਼ੇ (ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਕਰਮ) ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁਭਦ੍ਰਕ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ—ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना । यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः

ਉਸ ਪਾਪੀ, ਕੁਲ ਦਾ ਅੰਗਾਰਾ ਬਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਣ?

Verse 54

इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम् । रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਰੁਚੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 55

गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव । पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि । तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्

“ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ। ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਤੂੰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹੈਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈਂ, ਕੁਲੀਂ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਜੋ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ।”

Verse 56

रुचिरुवाच । हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना

ਰੁਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਹਿਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 57

श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय । इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते

ਉਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ—ਇੱਥੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਘਾਟ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?

Verse 58

नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा । त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਖਾਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾ—ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ!

Verse 59

गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम् । तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च

ਜਾ, ਜਾਂ ਟਿਕ, ਹੇ ਬੁੱਢੇ—ਜਾਂ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਜੀ! ਉਹ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਢੱਕ ਲਏ।

Verse 60

विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः । सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः

ਵਿਪੁਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਧ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 61

चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा । यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ ਹੈ—ਨਰਕ ਦੇ ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ—ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ‘ਅੱਧੇ ਸਰੀਰ’ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਣਾ ਪਵੇ।

Verse 62

नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः । यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅੱਧਾ-ਦੇਹ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਧੂਰੇਪਣ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 63

अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ‘ਫਲ’ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ‘ਅੱਧਾ-ਦੇਹੀ’ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਅਸੰਸਪਰਸ਼ਯ—ਛੂਹਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 64

अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ‘ਫਲ’ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ‘ਅੱਧਾ-ਦੇਹੀ’ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਅਸੰਸਪਰਸ਼ਯ—ਛੂਹਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 65

औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः । अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः

ਔੱਤਾਨਪਾਦੀ ਧ੍ਰੁਵ ਭੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਸਪਰਸ਼ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗਮ ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਿਰ ਕੋਈ ਅਰਥ/ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।

Verse 66

यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन । एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे

ਜਾਂ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ ਵੀ—ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਚੱਲਣਗੇ? ਇਸੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੇਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 67

अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि । इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਜਾ ਭਾਵ-ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 68

साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा । दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्

ਤਦ ਸੁਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ,” ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੰਡ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 69

चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ । यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्

ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜਲ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟਣਹਾਰ ਹੈ।

Verse 70

परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः । ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्

“ਇਹ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਹੈ; ਜੋ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਸਮਾਨ ਹਨ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਭਦ੍ਰ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 71

मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव । अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा

“ਹੇ ਮੁਨੇ ਦੇਵਸ਼ਰਮਨ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ; ਧੀਰਜ ਧਾਰ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 72

गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते । श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्

ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਨਾਲ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਣਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੁਣ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ: ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 73

देवशर्मोवाच । एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः । यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते

ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਇੱਕ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।

Verse 74

हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु । अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने

ਹਰਖ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਾਦ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ—ਸੁਣ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਕਹੇ ਗਏ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦੇ।

Verse 75

कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद । पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्

ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਨਿਵਾਰਣ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 76

शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु । अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्

ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀ ਤੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 77

श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर । अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना । चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर

ਇੱਥੇ ਗੰਗਾਰ্ণਵ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰ—ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ।

Verse 78

सुभद्र उवाच । यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर । साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता

ਸੁਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਕਰੇ ਕਿ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 79

भृगुरुवाच । देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम् । चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗੰਭੀਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਚੌਥਾ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਸੁਭਦ੍ਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਆ।

Verse 80

एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः । यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਮਹੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸੰਗਮ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

नारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा । मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ, ਫਾਲਗੁਨ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ; ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜੀ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵਾਂ, ਮੈਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ!”

Verse 82

यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम् । आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्

ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਹੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤਟ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਅਨੁੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਹਾਰਾਂਗੇ।

Verse 83

मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ । समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्

ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਮਹੀ ਦੇ ਤਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮਯ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਨਿਹਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 84

तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः । अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा

ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ; ਅਤੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 85

त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम् । स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮੈਂ ਅਨੁੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰਾਂਗਾ।

Verse 86

एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे । अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी

ਇਉਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਬਣੇ ਉਸ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਤਦ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ—“ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਬਾਕੀ ਹੈ?”—ਜਿਵੇਂ ਇਕਾਂਤ ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।