Adhyaya 18

Verse 1

नारद उवाच । धनाधिपस्य जंभेन सायकैर्मर्मभेदिभिः । दिशोपरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं चाभ्यर्दितं भृशम्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੰਭ ਦੇ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਨਾਧਿਪ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਿਆ।

Verse 2

तद्दृष्ट्वा कर्म दैत्यस्य धनाध्यक्षः प्रतापवान् । आकर्णाकृष्टचापस्तु जंभमाजौ महाबलम्

ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਧਨਾਧ್ಯಕ್ಷ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਜੰਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਗਿਆ।

Verse 3

हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेणाग्निवर्चसाम् । स प्रहस्य ततो वीरो बाणानामयुतत्रयम्

ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਰ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣ ਛੱਡ ਬੈਠਾ।

Verse 4

नियुतं च तथा कोटिमर्बुदं चाक्षिपत्क्षणात् । तस्य तल्लाघ्रवं दृषट्वा क्रुद्धो गृह्य महागदाम्

ਉਸ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਤ, ਕੋਟਿ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਣ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਦਾ ਫੜ ਲਈ।

Verse 5

धनाध्यक्षः प्रचिक्षेप स्वर्गेप्सुः स्वधनं यथा । मुक्तायां वै नादोऽभूत्प्रलये यथा

ਧਨਾਧ್ಯಕ್ಷ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਛੱਡਦੇ ਹੀ ਐਸਾ ਨਾਦ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

भूतानां बहुधा रावा जज्ञिरे खे महाभयाः । वायुश्च सुमहाञ्जज्ञे खमायान्मेघसंकुलम्

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਉਠੇ। ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਾਯੂ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਅੰਬਰ ਮੇਘਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਘਣਘੋਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

सा हि वैश्रवणस्यास्ते त्रैलोक्याभ्यर्चिता गदा । आयांतीं तां समालोक्य तडित्संघातदुर्द्दशाम्

ਉਹ ਗਦਾ ਹੀ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੌੜਦੀ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ—ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ—(ਵੈਰੀ ਸਹਿਮ ਗਿਆ)।

Verse 8

दैत्यो गदाविघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह । चक्राणि कुणपान्प्रासाञ्छतघ्नीः पट्टिशांस्तथा

ਗਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੈਤ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ—ਚੱਕਰ, ਕੁਣਪ, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ਤਘਨੀ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਭੀ।

Verse 9

परिघान्मुशलान्वृक्षान्गिरींश्चातुलविक्रमः । कदर्थीकृत्य शस्त्राणि तानि सर्वाणि सा गदा

ਅਤੁਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਗਦਾ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ—ਪਰਿਘ, ਮੁਸਲ, ਵ੍ਰਿੱਖ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਤੱਕ—ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 10

कल्पांतभास्करो यद्वन्न्यपतद्दैत्यवक्षसि । स तया गाढभिन्नः सन्सफेनरुधिरं वमन्

ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦੈਤ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਫੇਨ ਮਿਲਿਆ ਰਕਤ ਉਗਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 11

निःपपात रथाज्जंभो वसुधां गतचेतनः । जंभं निपतितं दृष्ट्वा कुजंभो घोरनिश्चयः

ਜੰਭ ਰਥ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਪਿਆ। ਜੰਭ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਘੋਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਕੁਜੰਭ ਕਰਮ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 12

धनाधिपस्य संक्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः । चक्रे बाणमयं जालं शकुंतस्येव पंजरम्

ਧਨਾਧਿਪ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੱਜਨਾ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਾਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਲਈ ਪਿੰਜਰਾ।

Verse 13

विच्छिद्य बाणजालं च मायाजालमिवोत्कटम् । मुमोच बाणानपरांस्तस्य यक्षाधिपो बली

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਾਇਆ-ਜਾਲ ਵਰਗੇ ਬਾਣ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਯਕਸ਼ਾਧਿਪ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ।

Verse 14

चिच्छेद लीलया तांश्च दैत्यः क्रोधीव सद्वचः । निष्फलांस्तांस्ततो दृष्ट्वा बाणान्क्रुद्धो धनाधिपः

ਦੈਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਨੁੱਖ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ। ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਿਸ਼ਫਲ ਵੇਖ ਕੇ ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ ਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 15

शक्तिं जग्राह दुर्धर्षां शतघंटामहास्वनाम् । प्रेषिता सा तदा शक्तिर्दारयामास तं हृति

ਉਸ ਨੇ ਅਦਮ੍ਯ, ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਫੜੀ, ਜੋ ਸੌ ਘੰਟਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਟੀ ਗਈ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

यथाल्पबोधं पुरुषं दुःखं संसारसंभवम् । तथास्य हृदयं भित्त्वा जगाम धरणीतलम्

ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਅਲਪ-ਬੋਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 17

निमेषात्सोभिसंस्तम्भ्य दानवो दारुणाकृतिः । जग्राह पट्टिशं दैत्यो गिरीणामपि भेदनम्

ਇੱਕ ਨਿਮੇਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਦਾਨਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ਾ (ਯੁੱਧ-ਕੁਹਾੜਾ) ਫੜ ਲਿਆ—ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕੇ।

Verse 18

स तेन पट्टिसेनाजौ धनदस्य स्तनांतरम् । वाक्येन तीक्ष्णरूपेण मर्माक्षरविसर्पिणा

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪੱਟਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧਨਦ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਦੇ ਅੱਖਰ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

निर्बिभेदाभिजातस्य हृदयं दुर्जनो यथा । तेन पट्टिश घातेन धनेशः ।परिमूर्छितः

ਉਸ ਪੱਟਿਸ਼ੇ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ ਧਨੇਸ਼ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚ-ਜਾਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਬੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

निषसाद रथोपस्थे दुर्वाचा सुजनो यथा । तथागतं तु तं दृष्ट्वा धनेशं वै मृतं यथा

ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਜਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਧਨੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝਿਆ।

Verse 21

राक्षसो निरृतिर्देवो निशाचरबलानुगः । अभिदुद्राव वेगेन कुजंभं भीमविक्रमम्

ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਨ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇਵ, ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕੁਜੰਭ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਝਪਟਿਆ।

Verse 22

अथ दृष्ट्वातिदुर्धर्षं कुजंभो राक्षसेश्वरम् । नोदयामास दैत्यान्स राक्षसेशरथं प्रति

ਤਦ ਅਤਿ ਅਦਮ੍ਯ ਰਾਖਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਜੰਭ ਨੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।

Verse 23

स दृष्ट्वा नोदितां सेनां प्रबलास्त्रां सुभीषणाम् । रथादाप्लुत्य वेगेन निरृती राक्षसेश्वरम्

ਉਸ ਉਕਸਾਈ ਹੋਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ—ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ—ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਰਥ ਤੋਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕੂਦ ਪਿਆ।

Verse 24

खड्गेन तीक्ष्णधारेण चर्मपाणिरधावत । प्रविश्य दानवानीकं गजः पद्मसरो यथा

ਤੀਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਚਰਮਪਾਣੀ ਦੌੜਿਆ; ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘੁੱਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪਵੇ।

Verse 25

लोडयामास बहुधा विनिष्कृत्य सहस्रशः । चिच्छेद कांश्चिच्छतशो बिभेदान्यान्वरासिना

ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੱਢ ਕੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟਾ-ਪਲਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

संदष्टौष्ठमुखैः पृथ्वीं दैत्यानां सोऽभ्यपूरयत् । ततो निःशेषितप्रायां विलोक्य स्वां चमूं तदा

ਦੈਤ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹੋਠ ਤੇ ਮੁਖ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 27

मुक्त्वा धनपतिं दैत्यः कुजंभो निरृतिं ययौ । लब्धसंज्ञस्तु जंभोऽपि धनाध्यक्षपदानुगान्

ਧਨਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ ਕੁਜੰਭ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜੰਭ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।

Verse 28

जीवग्राहं स जग्राह बद्धा पाशैः सहस्रधा । मूर्तिमंति च रत्ननि पद्मादींश्च निधींस्तथा

ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਗ੍ਰਾਹ (ਜੀਵਨ-ਹਰਨ ਕੈਦੀ) ਫੜ ਲਏ, ਹਜ਼ਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਰਤਨ, ਤੇ ਪਦਮ ਆਦਿ ਨਿਧੀਆਂ ਵਰਗੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਥਿਆ ਲਏ।

Verse 29

वाहनानि च दिव्यानि विमानानि च सर्वशः । धनेशो लब्धसंज्ञस्तु तामवस्थां विलोक्य सः

ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਤੇ ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਲੈ ਲਏ ਗਏ। ਤਦ ਧਨੇਸ਼ (ਕੁਬੇਰ) ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਠਿਠਕ ਗਿਆ।

Verse 30

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च रोषात्ताम्रविलोचनः । ध्यात्वास्त्रं गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके

ਉਹ ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਪਤਾ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਰੁਡ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਜੋੜਿਆ।

Verse 31

मुमोच दानवानीके तं बाणं शत्रुदारणम् । प्रथमं कार्मुकं तस्य वह्निज्वालमदृश्यत

ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਵੈਰੀ-ਵਿਧੰਸਕ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 32

निश्चेरुर्विस्फुलिंगानां कोटयो धनुषस्तथा । ततो ज्वालाकुलं व्योम चक्रे चास्त्रं समंततः

ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਫੁੱਟ ਪਏ; ਫਿਰ ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 33

तदस्त्रं सहसा दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । संवर्तं मुमुचे तेन प्रशांतं गारुडं तदा

ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ ਵੇਖ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਜੰਭ ਨੇ ‘ਸੰਵਰਤ’ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤਦ ‘ਗਾਰੁੜ’ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 34

ततस्तं दानवो दृष्ट्वा कुबेरं रोषविह्वलः । अभिदुद्राव वेगेन पदातिर्धनदं नदन्

ਫਿਰ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਧਨਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ, ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 35

अथाभिमुखमायांतं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः । बभूव संभ्रमाविष्टः पलायनपरायणः

ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਲਾਇਨ ਵੱਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਕ ਗਿਆ।

Verse 36

ततः पलायतस्तस्य मुकुटो रत्नमंडितः । पपात भूतले दीप्तो रविबिंबमिवांबरात्

ਉਹ ਜਦੋਂ ਭੱਜਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਮੁਕੁਟ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 37

यक्षणामभिजातानां भग्नं प्रववृते रणात् । मर्तुं संग्राम शिरसि युक्तं नो भूषणाय तत्

“ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਲਈ ਟੁੱਟ ਕੇ ਰਣ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ—ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਹੈ।”

Verse 38

इति व्यवस्य दुर्धर्षा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । युयुत्सवस्तथा यक्षा मुकुटं परिवार्य ते

ਇਉਂ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਅਦਮ੍ਯ ਯਕ੍ਸ਼—ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਯੁੱਧ-ਇੱਛੁਕ—ਉਸ ਡਿੱਗੇ ਮੁਕੁਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 39

अभिमान धना वीरा धनस्य पदानुगाः । तानमर्षाच्च संप्रेक्ष्य दानवश्चंडपौरुषः

ਉਹ ਵੀਰ ਅਭਿਮਾਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਧਨਦੇਵ (ਕੁਬੇਰ) ਦੇ ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦਾਨਵ ਅਸਹਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜ ਉਠਿਆ।

Verse 40

भुशुण्डीं भीषणाकारां गृहीत्वा शैलगौरवाम् । रक्षिणो मुकुटस्याथ निष्पिपेष निशाचरान्

ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਭਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਕੁਟ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 41

तान्प्रमथ्याथ नियुतं मुकुटं तं स्वके रथे । समारोप्यामररिपुर्जित्वा धनदमाहवे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਉਸ ਅਮੋਲ ਮੁਕੁਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 42

धनानि च निधीन्गृह्य स्वसैन्येन समावृतः । नादेन महता देवान्द्रावयामास सर्वशः

ਧਨ ਅਤੇ ਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗੱਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

धनदोऽपि धनं सर्वं गृहीतो मुक्तमूर्धजः । पदातिरेकः सन्त्रस्तः प्राप्यैवं दीनवत्स्थितः

ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਗੁਆ ਬੈਠਾ; ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਪੈਦਲ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 44

कुजंभेनाथ संसक्तो रजनीचरनंदनः । मायाममोघामाश्रित्य तामसीं राक्षसेश्वरः

ਕੁਜੰਭ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਰਾਤ-ਚਰ ਜਾਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਤਾਮਸੀ, ਅਮੋਘ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ।

Verse 45

मोहयामास दैत्येन्द्रो जगत्कृत्वा तमोमयम् । ततो विफलनेत्राणि दानवानां बलानि च

ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਮੋਮਯ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 46

न शेकुश्चलितुं तत्र पदादपि पदं तदा । ततो नानास्त्रवर्षेण दानवानां महाचमूः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੇ; ਫਿਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੇਠ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਦਬ ਗਈ।

Verse 47

जघान निरृतिर्देवस्तमसा संवृता भृशम् । हन्यमानेषु दैत्येषु कुजंभे मूढचेतसि

ਘੋਰ ਤਮਸਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਜੰਭ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕਿਆ ਰਹਿਆ।

Verse 48

महिषो दानवेन्द्रस्तु कल्पांतां भोदसन्निभः । अस्त्रं चकार सावित्रमुल्कासंघातमंडितम्

ਪਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਿਸ਼—ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ—ਨੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਉਲਕਾ-ਅਗਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 49

विजृंभत्यथ सावित्रे परमास्त्रे प्रातपिनि । प्रणासमगमत्तीव्रं तमो घोरमनंतरम्

ਜਦ ਉਹ ਪਰਮ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਤੀਖਾ ਤੇ ਘੋਰ ਤਮਸ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 50

ततोऽस्त्रविस्फुलिंगांकं तमः शुक्लं व्यजायत । प्रोत्फुल्लारुणपद्मौघं शरदीवामलं सरः

ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਹ ਤਮਸ ਸਫੈਦ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਸਰੋਵਰ, ਖਿੜੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 51

ततस्तमसि संशांते दैत्येन्द्राः प्राप्तचक्षुषः । चक्रुः क्रुरेण तमसा देवानीकं महाद्भुतम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੈਤ੍ਯ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦਈ ਤਮ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਇਕ ਮਹਾ ਅਦਭੁਤ, ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

अथादाय धनुर्घोरमिषुं चाशीविषोपमम् । कुजंभोऽधावत क्षिप्रं रक्षोदेवबलं प्रति

ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਵਿਸ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਕੁਜੰਭਾ ਤੁਰੰਤ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 53

राक्षसेन्द्रस्तथायांतं दृषट्वा तं स पदानुगः । विव्याध निशितैर्बाणैः कालाशनिसमस्वनैः

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ—ਉਸ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ—ਕਾਲ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਧ ਗਿਆ।

Verse 54

नादानं न च सन्धानं न मोक्षो वास्य लक्ष्यते । चिच्छेदोग्रैः शरव्रातैस्ताञ्छरानतिलाघवात्

ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਧੁਨ ਸੀ, ਨਾ ਤਾਣ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਦਾ ਅਵਕਾਸ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ; ਅਤਿ ਲਾਘਵ ਨਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।

Verse 55

ध्वजं शरेण तीक्ष्णेन निचकर्तामरद्विषः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्

ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਧਵਜ ਕੱਟ ਡਿੱਗਾਇਆ; ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦ-ਮੁਖੀ ਭੱਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਆਸਨ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਿਆ।

Verse 56

कालकल्पेन बाणेन तं च वक्षस्याताडयत् । स तु तेन प्रहारेण चकम्पे पीडितो भृशम्

ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਰਗੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਘਾਅ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੀਬਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 57

दैत्येंद्रो राक्षसेन्द्रेण क्षितिकंपेनगो यथा । स सुहूर्तात्समाश्वास्य मत्वा तं दुर्जयं रणे

ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਲ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਗਿਆ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਿਆ।

Verse 58

पदातिरासाद्य रथं रक्षो वामकरेण च । केशेषु निरृतिं गृह्य जानुनाक्रम्य च स्थितः

ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰਥ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਘੁੱਟਨੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 59

ततः खड्गेन च शिरश्छेत्तुमैच्छदमर्षणः । ततः कलकलो जज्ञे देवानां सुमहांस्तदा । कुजंभस्य वशं प्राप्तं दृष्ट्वा निरृतिमाहवे

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨੇ ਖਡਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਜੰਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ।

Verse 60

एतस्मिन्नन्तरे देवो वरुणः पाशभृद्धृतः । पाशेन दानवेंद्रस्य बबन्धाशु भुजद्वयम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਸ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਵਰੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਸ ਨੇ ਪਾਸ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੁਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 61

ततो बद्धभुजं दैत्यं विफलीकृतपौरुषम् । ताडयामास गदया दयामुत्सृज्य पाशभृत्

ਤਦੋਂ ਪਾਸ਼ਧਾਰੀ ਨੇ ਦਇਆ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਬੱਝੇ ਅਤੇ ਪੌਰਖ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਏ ਦੈਤ ਨੂੰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 62

स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं स्रवन् । दधार कालमेघस्य रूपं विद्युल्लताभृतम्

ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸਾਂ ਵਾਂਗ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦਾ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਘਟਾ-ਮੇਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ।

Verse 63

तदवस्थागतं दृष्ट्वा कुजंभं महिषासुरः । व्यावृत्तवदनारावो भोक्तुमैच्छत्सुरावुभौ

ਕੁਜੰਭ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਗੱਜਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 64

निरृति वरुणं चैव तीक्ष्णदंष्ट्रोत्कटाननः । तावभिप्रायमा लोक्य तस्य दैत्यस्य दूषितम्

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੈਤ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੁਟਿਲ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

Verse 65

त्यक्त्वा रथावुभौ भीतौ पदाती प्रद्रुतौ द्रुतम् । जग्मतुर्महिषाद्भीतौ शरणं पाकशासनम्

ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ; ਮਹਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 66

क्रुद्धोऽथ महिषो दैत्यो वरुणं समुपाद्रवत् । तमंतकमुखासन्नमालोक्य हिमदीधितिः

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੈਤ ਮਹਿਸ਼ਾ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਮੁਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੀਤ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਮਦੀਧਿਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ।

Verse 67

चक्रे शस्त्रं विसृष्टं हि हिमसंघातमुल्बणम् । वायव्यं चास्त्र मतुलं चंद्रश्चक्रे द्वितीयकम्

ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ—ਬਰਫ਼ ਦਾ ਭਿਆਨਕ, ਘਣਾ ਢੇਰ। ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਦੂਜਾ, ਅਤੁਲ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ: ਵਾਯਵ੍ਯ (ਪਵਨ) ਅਸਤ੍ਰ।

Verse 68

वायुना तेन चंडंन संशुष्केण हिमेन च । महाहिमनिपातेन शस्त्रैश्चंद्रप्रणोदितैः

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਪਵਨ ਨਾਲ, ਸੁੱਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਾਲ ਨਾਲ, ਮਹਾਂ-ਬਰਫ਼ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—

Verse 69

गात्राण्यसुरसैन्यानामदह्यंत समंततः । व्यथिता दानवाः सर्वे सीतच्छादितपौरुषाः

ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੜਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਜਮਾਉਂਦੀ ਠੰਢ ਹੇਠ ਦਬ ਗਈ।

Verse 70

न शेकुश्चलिंतुं तत्र नास्त्राण्यादातुमेव च । महिषो निष्प्रयत्नश्च शीतेनाकंपिताननः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਨਾ ਤੁਰ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਸਕੇ। ਮਹਿਸ਼ਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ; ਠੰਢ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ।

Verse 71

अंसमालिंग्य पाणिभ्यामुपविष्टो ह्यधोमुखः । सर्वे ते निष्प्रतीकारा दैत्याश्चंद्रमसा जिताः

ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 72

रणेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा तस्थुस्ते जीवितार्थिनः । तत्राब्रवीत्कालनेमिर्दैत्यान्क्रोधविदीपितः

ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 73

भोभोः श्रृंगारिणः क्रूराः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः । एकैकोऽपि जगत्कृस्नं शक्तस्तुलयितुं भुजैः

“ਹੋ! ਹੋ! ਹੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈਓ—ਹਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ!

Verse 74

एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम् । एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकसः

ਹਰ ਇਕ ਹੀ ਸਾਰੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਜੋਗ ਹੈ। ਇਕ ਇਕ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ—ਸਗੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।

Verse 75

किं त्रस्तनयनाश्चैव समरे परिनिर्जिताः । न युक्तमेतच्छूराणां विशेषाद्दैत्यजन्मनाम्

ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ? ਇਹ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੈਤ-ਜਨਮਿਆਂ ਨੂੰ।

Verse 76

राज्ञश्च तारकस्यापि दर्शयिष्यथ किं मुखम् । विरतानां रणाच्चासौ क्रुद्धः प्राणान्हरिष्यति

ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਮੂੰਹ ਵਿਖਾਵੋਗੇ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹਰ ਲਵੇਗਾ।

Verse 77

इति ते प्रोच्यमानापि नोचुः किंचिन्महासुराः । शीतेन नष्टश्रुतयो भ्रष्टवाक्याश्च ते तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਠੰਢ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੋਲ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਏ।

Verse 78

मूकास्तथाभवन्दैत्या मृतकल्पा महारणे । तान्दृष्ट्वा नष्टचेतस्कान्दैत्याञ्छीतेन पीडितान्

ਉਸ ਮਹਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਮੂਕ ਹੋ ਗਏ, ਮਾਨੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਠੰਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਚੇਤਨਾ-ਹੀਨ ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਉਸ ਨੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ)।

Verse 79

मत्वा कालक्षमं कार्यं कालनेमिर्महासुरः । आश्रित्य मानवीं मायां वितत्य च महावपुः

ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਰਜ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਫੈਲਾ ਲਿਆ।

Verse 80

पूरयामास गगनं विदिश एव च । निर्ममे दानवेन्द्रोऽसौ शरीरेभास्करायुतम्

ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਐਸਾ ਸ਼ਰੀਰ ਰਚਿਆ ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਸੀ।

Verse 81

दिशश्च विदिशश्चैव पूरयामास पावकैः । ततो ज्वालाकुलं सर्वं त्रैलोक्यमभवत्क्षणात्

ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਭ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।

Verse 82

तेन ज्वालासमूहेन हिमां शुरगमद्द्रुतम् । ततः क्रमेण विभ्रष्टं शीतदुर्दिनमाबभौ

ਉਸ ਜਵਾਲਾ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਠੰਢ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ; ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਕਠੋਰ ਠੰਢਾ ਦੌਰ ਮਿਟ ਕੇ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 83

तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः

ਇਹ ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਬਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ। ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਦੇਖ, ਦਿਵਾਕਰ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਲਾਲ—ਅਤਿ ਅਰੁਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 84

दिवाकर उवाच । नयारुण रथं शीघ्रं कालनेमिरथो यतः

ਦਿਵਾਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਅਰੁਣ, ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੰਕਾ—ਉਥੇ ਜਿਥੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦਾ ਰਥ ਹੈ।”

Verse 85

विमर्दे तत्र विषमे भविता भूतसंक्षयः । जित एषशशांकोऽथ वयं यद्बलमाश्रिताः

“ਉਥੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਸੰਹਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ‘ਚੰਦਰ-ਧਵਜ’ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 86

इत्युक्तश्चोदयामास रथं गरुडपूर्वजः । रथे स्थितोऽपि तैरश्वैः सितचामरधारिभिः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਾਮਰ ਧਾਰੀਆਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 87

जगद्दीपोऽथ भगवाञ्जग्राह विततं धनुः । शरौघो वै पांडुपुत्र क्षिप्रमासीद्विषद्युतिः

ਤਦ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਸਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਹੇ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼-ਜਿਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ।

Verse 88

शंबरास्त्रेण संधाय बाणमेकं ससर्ज ह । द्वितीयं चेन्द्रजालेनायोजितं प्रमुमोच ह

ਸ਼ੰਬਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਇੰਦਰਜਾਲ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 89

शंबरास्त्रं क्षणाच्चक्रे तेषांरूपविपर्ययम् । देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्

ਸ਼ੰਬਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦੇਵ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸੇ, ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੇਵਿਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 90

मत्वा सुरान्स्वकानेव जघ्ने घोरास्त्रलाघवात् । कालनेमी रुषाविष्टः कृतांत इव संक्षये

ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਕਾਲਨੇਮੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ-ਦੇਵ ਸਮਾਨ ਉਤਪਾਤ ਮਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 91

कांश्चित्खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः । कांश्चिद्गदाभिर्घोराभिः कांश्चिद्धोरैः परश्वधैः

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾਵਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਪਰਸ਼ੁਧੀਆਂ (ਯੁੱਧ ਕੁਹਾੜੀਆਂ) ਨਾਲ।

Verse 92

शिरांसि केषाचिदपातयद्रथाद्भुजांस्तथा सारथींस्चोग्रवेगान् । कांश्चित्पिपेषाथरथस्य वेगात्कांश्चित्तथात्यद्भुतमुष्टिपातैः

ਉਸ ਨੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਰਥਵਾਨ ਵੀ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਝਪਟੇ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਮੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ।