Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਮਹਾਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਅਚੰਭਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।”

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦੇਵੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਕਾਲ—ਵਰਦਾਤਾ, ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਕ ਮਹਾਭਾਗਾ ਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਸੀ—ਮਾਂਟੀ ਨਾਮ ਦਾ—ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ; ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਘੋਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

“ਹੇ ਮਾਂਟੀ, ਤੇਰਾ ਇਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰਕ ਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣੇਗਾ।”

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂਟੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਂਟੀ ਦੀ ਪਤਨੀ…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

ਚਟਿਕਾ ਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਗਰਭ ਲਈ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ।

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

ਪਰ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਉਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਤਦ ਮਾਂਟੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

ਹੇ ਵਤਸ, ਆਮ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਿਉਂ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

ਹੇ ਵਤਸ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਜਾ ਮਹਾਂ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਰਪਣ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ: ‘ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਅਤੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਭਣਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

ਗਰਭ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਹੀ ਅਤਿਅਧਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੋ ਮਾਰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਲ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਅਰਚਿ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦਾ ਮਾਰਗ। ਅਰਚਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

ਸਵਰਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਕ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹਿਰਨ।

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਣੂ ਨਾ ਬਣੇ—ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਥਾਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

ਹੇ ਪਿਤਾ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾਨਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

ਫਿਰ, ਹੇ ਪૃਥਾ-ਵੰਸ਼ਜ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਾਂਦਿਸ਼ੀਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ: “ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ!”

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ: ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ।

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਾਂਟੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਉਲਟੀ ਦਸ਼ਾ ਪਲਟ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਰਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

ਹੇ ਮਹਾਨ-ਮਤਿ ਮਾਂਡੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾ ਧਾਰ। ਅਸੀਂ ਚਾਰ—ਧਰਮ ਆਦਿ—ਤੇਰੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੇ।

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

ਤਦ ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਡਰ ਉੱਠੇਗਾ।”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ—ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ—ਅਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਪਿਆ।

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

ਤਦ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਾਂਟੀ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗ (ਮੌਤ) ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕਾਲਭੀਤੀ’ (ਕਾਲ/ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

ਉਹ ਬਾਲਕ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤਿ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ।

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਲ (ਬਿਲਵ) ਦਾ ਵ੍ਰਿੱਖ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

ਉਸ ਆਨੰਦ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦਾ ‘ਮਾਪ’ ਕੇਵਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਪ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

ਉਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ!

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ; ਨਾ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਅਮਰਕੰਟਕ ਵਿੱਚ।

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

ਨਾ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਤੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਐਸਾ ਭਾਵ ਜਾਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਾਫ਼ ਨਾਲੇ।

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਇਕੋ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

ਅਹੋ! ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

ਜੋ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹੇ, ‘ਇਹ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਹੈ’, ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਆਸਨ-ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਧਾਰਿਆ—ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਲੈ ਕੇ। ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ…

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

ਤਦ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਤਪੁਰਖ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ; ਇਹ ਪਾਣੀ ਲੈ ਲੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ। ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰਾ ਆਚਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਲਵਾਂਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।”

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

ਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਇਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਲਤ ਵੀ ਓਹੀ ਹੈ।

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

ਰਿਵਾਜੀ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਨਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਲ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਸਾਧੂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ-ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨ ਜਾਣ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆਰਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆਰੇ ਦੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਓ।

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਘੜਾ ਵਿਚ ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਿਆਨੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਜਾਣੂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੀਚ ਆਚਰਨ/ਹੀਨ ਦਰਜੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਜਾਂ ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

ਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਾਸਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਤੂੰ ਮੋਹਿਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਮਿਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਹੈਂ।”

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਹੀ ਨਿੱਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਬਚਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਵਿਚ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਬਾਰੇ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੋ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

ਅਥਵਾ ਦੱਸ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੀ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

ਅਤੇ ਜਦ ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

ਜੇ ਮੇਰੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲਈ ‘ਮੈਂ-ਪਣ’ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਮੂੜ੍ਹ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇਗਾ।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਨਭੱਸ੍ਯ (ਭਾਦਰਪਦ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ‘ਖਾ ਜਾਂਦੀ’ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਥਿਤੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ‘ਫਲ’—ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ—ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਣ।

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਨੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ (ਜਗਤ) ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬੱਝਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਵੇ।

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਧ੍ਵਨੀ (ਧੁਨੀ), ਵਰਣ (ਅੱਖਰ/ਧੁਨੀ-ਤੱਤ), ਪਦ (ਸ਼ਬਦ), ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ (ਵਾਕ)—ਇਹ ਚਾਰ ਆਧਾਰ ਹਨ।

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

ਉਥੇ ਧ੍ਵਨੀ ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਣ ‘ਅ’ ਸਵਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਦ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾ–ਵ–ਮੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਵਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ) ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵਾਕ੍ਯ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ/ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਹ੍ਰਿਦ (ਮਿੱਤਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

ਕਾਂਤਾ (ਪ੍ਰਿਯਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਵਾਕ੍ਯ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕ੍ਯ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਮੀ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ‘ਇਹ ਕਰ’, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੁ-ਸੰਮਤ ਵਾਕ੍ਯ ਹੈ।

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੋਵੇਂ ‘ਪ੍ਰਭੁ-ਸੰਮਤ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ‘ਸੁਹ੍ਰਿਦ-ਸੰਮਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

ਸੁਹ੍ਰਿਦ ਵਾਂਗ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਤੱਤ੍ਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਾਵ੍ਯ-ਅਲਾਪ ਆਦਿ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਂਤਾ-ਸੰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਾਕ੍ਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਹ੍ਰਿਦ ਦੇ ਵਾਕ੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੌਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਜੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਆਕਾਂਛਾ ਹੋਵੇ।

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹੇਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

ਜੇ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਅਗੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ, ਉਹ ਸਭ—ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੋਹਿਤ ਸਨ—ਦੱਖ ਅਤੇ ਸੁਧਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ: ਜੋ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਪਦਾਂ ਵੱਲ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

ਰਜਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲੋਕ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਸੱਤਵਿਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤਦੋਂ ਸਵਰਗ-ਗਾਮੀ (ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਯਾਤਰੀ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਣਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਕ ਉਪਮਾ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੀਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਹੀਣੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹ ਜਦ ਸ਼ੋਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਰਬਥਾ ਹੀਣ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਸ਼ੋਧਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਥਾ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਬੇਵਿਚਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਨ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੱਥਰ-ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

ਚਾਹੇ ਇਹ ਸਾਧੁ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਅਸਾਧੁ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਖੱਡਾ ਬਣਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖੱਡਾ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

ਪਾਣੀ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਧ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਖੁਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ। ਵਾਧੂ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਦਭੁਤ ਕਰਾਮਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਤਾ ਭਰ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

ਅਜਿਹੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਹੈਂ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਸ਼ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ— ‘ਕੂਆਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ, ਘੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ, ਤੇ ਰੱਸੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ!’

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਸਭ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਜਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਉਸ ਨੇ ‘ਸਮਾਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ’ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੀ ਘੜੇ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

ਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੌਕਾ-ਨੌਕਾ ਭਰ ਕੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ-ਪੁੰਨ ਸਭ ਦਾ ਸਮਾਨ ਸਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਵੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਭ ਯੋਗਦਾਨਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਦਰ ਤੇ ਕੂਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜਲ ਦਾ ‘ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ’ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਉਸ (ਨਿਰਮਾਤਾ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

ਇਉਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਕੇਵਲ ਘੜੇ ਭਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖੱਡਾ ਕਿਵੇਂ ਭਰਿਆ ਜਾਵੇ?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਦੱਸੋ। ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੀਵਾਂਗਾ।

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

ਉਸ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਅਟੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

ਕਾਲਭੀਤੀ ਅਤਿ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਇਹ ਕੀ ਵਾਕਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਮਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

ਉਸ ਮਹਾ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਲ ਨੱਚੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ਇੰਦਰ ਨੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮੁਨੀ ‘ਜੈ ਜੈ’ ਕਹਿ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

ਉਸ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਹੇ ਕੌਰਵਯ, ਕਾਲਭੀਤੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਗੀਤ ਉਚਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

ਪਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਸਮੇਂ—ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਕੰਠ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਭਵ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਹੈ।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਈਸ਼ਾਨ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਆਪ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਦਿ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

ਜਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵੇਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਣ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਕਿਰਪਾ ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼। ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਘੋਰ ਮੁਖ—ਤੀਜੇ—ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਕੀਤੇ ਤੇਰੇ ਰੂਪ। ਚਾਹੇ ਅਘੋਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਘੋਰ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚੌਥੇ ਮੁਖ—ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਨਮ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਆਦਿ-ਉਦਗਮ ਬਣ; ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਭਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜਨਮੇ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

ਤੈਨੂੰ ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਾਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਬਲ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ; ਵੈਰੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੋਨਮਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

ਹੇ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਯਜਦੇ ਹਾਂ—ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੰਗਲ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਖੀਰਾ ਕਠੋਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੇ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ।

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼! ਤੇਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗੀ ਮੁਨੀ ਜਪਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਓਂਕਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਉਹੀ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ‘ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਹਾਦੇਵ ਲਿੰਗ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਇਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

ਮੈਂ ਭੀ—ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ—ਤੇਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸੱਜਣ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

ਮੇਰਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

ਸੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ-ਪਸੰਦ ਮੰਗ ਲੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਣਦੇਈ ਨਹੀਂ।

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

ਕਾਲਭੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਫਲਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼੍ਰਮ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸਦੀਵੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਬਣੇ।

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

ਦੇਵ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਕਾਲ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਤ੍ਯ ਇਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

ਸਵਯੰਭੂ, ਬਾਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਧਾਤੂ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ—ਇਹ ਲਿੰਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਲਿੰਗ ਪਿਛਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਾ-ਲਿੰਗ ਹੈ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਾ ਦੀ ਧਰਤੀ-ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੀ ਭੇਟ, ਪੂਜਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਸਭ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ।

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

ਲਿੰਗ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

ਉਸ ਰਾਤ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਹਰ ਪਹਿਰ (ਯਾਮ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਪੂਰੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਜੋ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਭਗਤ ਨਿੱਤ ਇਸ ਲਿੰਗ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ—ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ-ਦਿਨ ਵੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਾਮ ਜਪ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ, ਨੰਦੀ, ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਨ) ਬਣੇਂਗਾ।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

ਹੇ ਵਤਸ, ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕਰੰਧਮ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

ਮਹਾਕਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

ਇਉਂ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੋਇਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਸਮੇਂ ਪਾਰਥ ਰਾਜਾ ਕਰੰਧਮ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਕੰਜੂਸ ਮਨੁੱਖ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਘੜਾ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਧੰਨ ਮੰਨਿਆ।

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਆਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਵਰ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਯਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਮਾਨੋ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ।

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੁਖ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਸਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਠਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

ਜੋ ਤਰਪਣ ਨਾਮ ਦਾ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲ ਤਾਂ ਜਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਪੂਰਵਜ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ—ਦਾਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯਾਚਕਾਂ ਵਾਂਗ।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਕਿਵੇਂ ‘ਸਵੀਕਾਰ’ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

ਮਹਾਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ ਕਹੇ ਬਚਨ, ਦੂਰੋਂ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਕੀਤੀ ਸਤੁਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

ਉਹ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਵਾਗਮਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਵੀ।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

ਦੇਹ ਨੂੰ ਨੌ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਸਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੰਧ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ-ਤੱਤ (ਸਵਾਦ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸਾਰ) ਰਾਹੀਂ ਵੀ।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਭੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਮਿਥਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਤ੍ਰਿਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਧਾਨ-ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੈਵੀ ਯੋਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਹਾਰ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੈ।

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਚਿੰਤ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

ਕਰੰਧਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ—ਸਾਡੇ ਦਿੱਤੇ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਐਸੇ ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

ਜਦ ਪਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਲੰਮੀ ਆਯੁ, ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖ—ਅਤੇ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

ਮਹਾਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਸੁਖਮ, ਅਮੂਰਤ ਜੀਵ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਸਮਰਥ ਹਨ।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਤੀ ਗਣ ਹਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਜਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

ਜਦ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਭੇਟ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮੋਚਾਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ?”

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

“ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਦੇਵਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਗਨੀ ਲਈ”—ਜੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਉਂ ਹੋਣ?”

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

ਮਹਾਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਯੋਗ੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਭੇਟ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੁੱਤਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਬਲੀ ਝਪਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ‘ਮੁੱਖ ਪੁਰਖ’ ਅਯੋਗ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਭੇਟ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦੇ।

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਮਹਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

‘ਮੰਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ’—ਇਉਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੇਟ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ‘ਦਰਭਾ-ਘਾਹ, ਤਿਲ, ਅਖੰਡ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਜਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

ਮਹਾਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਪਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਾਨ ਮੁੜ ਖੋਹ ਲਏ।’

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਪਦਮ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੜਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਿਆ ਵਿਧਾਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਈਏ।’

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਾਯ ਬਣਾਇਆ—ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਖੰਡ ਅਨਾਜ (ਅਕਸ਼ਤ) ਸਮੇਤ।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

ਜਲ ਅਤੇ ਦર્ભਾ-ਘਾਹ ਇਸੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਸੁਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਫਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੜਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਤਾ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

ਕਰੰਧਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲਾਲਸਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

ਮਹਾਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ।”

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਸੱਤਵ ਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਰਜਸ ਦਾ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਤਮਸ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ।

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਧਿਆਨ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਾਨੋ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਰਸ-ਭਰਪੂਰ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾ ਤੇਜੋਮਈ, ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ‘ਨੀਚ’ ਸੀ ਨਾ ‘ਉੱਚ’; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸਭ ਦੀ ਆਯੁ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ।

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

ਨਾ ਅਪ੍ਰੀਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ; ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਲਮ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀਆਂ, ਉਹ ਦਇਆ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ।

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਧਿਆਉਂਦੇ; ਸਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰਸ-ਰਮਣਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼’, ‘ਅਸ਼ਵ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਫਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੱਤ ਉਪਜਿਆ।

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

ਘੜੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਸੀ—ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਉੱਤਮ, ਮਹਾਵੀਰਯ ਵਾਲਾ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

ਪ੍ਰਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੀਰਘਾਯੂ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜ੍ਵਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧਿਆਨਮਈ ਸਾਨਿਧਤਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਲਪੂਰਵਕ ਉਹਨਾਂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ—ਮੱਖੀ-ਮਧੁ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ।

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

ਉਸ ਵਰਤਾਰੇ ਕਰਕੇ—ਲੋਭ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ—ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਮਧੁ ਸਮੇਤ ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬਚਿਆ, ਤਾਂ ਦ੍ਵੰਦ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਠੰਢ-ਤਪਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਕੇਤਨ, ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਗ ਆਈਆਂ—ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਵੀ ਤੇ ਅਰਣ੍ਯ-ਜਨਮੀਆਂ ਵੀ। ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਜੋਤਣ ਤੇ ਬਿਨਾ ਬੀਜਣ ਆਪ ਹੀ ਪੱਕ ਗਈਆਂ।

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਚੱਲੀ—ਅਨਾਜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ।

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

ਦਰੱਖਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਬਾ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਪ੍ਰਜਾ ਪੀੜਤ ਹੋਈ। ਤਦ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੁਹਣ ਕੀਤਾ।

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤ ਕੇ ਉਪਜਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਨਿਮਗਨ ਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕੀਲੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਗ ਵਸ਼ ਸੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਵਰਗ ਹੀ ਸਾਧਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤ-ਭੇਦ ਉੱਠ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਭ ਅਤੇ ਧੀਰਜ-ਹੀਨਤਾ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਕਰ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨਾਸ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਵਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਦ੍ਵਾਪਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ ਹਿਤ ਲਈ ਇਕੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮ, ਪਾਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ; ਅਤੇ ਹੋਰ—ਨਾਰਦੀਯ; ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ।

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

ਅੱਠਵਾਂ ਆਗਨੇਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੌਵਾਂ ਭਵਿਸ਼ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹੈ।