Adhyaya 20

Verse 1

नारद उवाच । तं दृष्ट्वा दानवाः सर्वे क्रुद्धाः स्वैःस्वैर्बलैर्वृताः । सरघा इव माक्षिकं रुरुधुः सर्वतस्ततः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 2

पर्वताभे गजे भीमे मदस्राविणि दुर्दमे । सितचित्रपताके तु प्रभिन्नकरटामुखे

ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਗਜ ਉੱਤੇ—ਮਦ-ਰਸ ਟਪਕਾਉਂਦਾ, ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ—ਸਫੈਦ ਚਿੱਤਰਿਤ ਧੁਜਾ ਧਾਰੇ, ਕਪੋਲ ਫੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਰਸ ਵਹਾਉਂਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 3

स्वर्णवर्णांचिते यद्वन्नगे दावाग्निसंवृते । आरुह्यजौ निमिर्दैत्यो हरिं प्रत्युद्ययौ बली

ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ-ਢੱਕਿਆ ਪਹਾੜ ਸੁਵਰਨੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਦਾਵਾਗਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਬਲੀ ਦੈਤ ਨਿਮਿ (ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ) ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 4

तस्यासन्दानवा रौद्रा गजस्य परिरक्षिणः । सप्तविंशतिकोट्यश्च किरीटकवचोज्जवलाः

ਉਸ ਗਜ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਰੌਦ੍ਰ ਦਾਨਵ ਸਹਚਰ ਸਨ; ਸੱਤਾਈ ਕਰੋੜ, ਮਕੁਟਾਂ ਤੇ ਕਵਚਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ।

Verse 5

अश्वमारुह्य शैलाभं हरिमाद्रवत् । पंचयोजनप्रग्रीवमुष्ट्रमास्थाय जंभकः

ਪਹਾੜ ਜਿਹੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ (ਇੱਕ) ਹਰਿ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਅਤੇ ਜੰਭਕ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ ਊਂਟ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਕਰ ਕੇ (ਵੀ) ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 6

शुम्भो मेषं समारुह्याव्रजद्द्वादशयोजनम् । अपरे दानवेन्द्राश्च यत्ता नानास्त्रापाणयः

ਸ਼ੁੰਭ ਮੇਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੇ ਡੱਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਹੋਰ ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ ਵੀ, ਨਾਨਾ ਅਸਤ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰੇ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ।

Verse 7

आजग्मुः समरे क्रुद्धा विष्णुमक्लिष्टकारिणम् । परघेण निमिर्दैत्यो मथनो मुद्गरेण च

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਕਲਾਂਤ ਕਰਮਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਦੈਤ ਨਿਮੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਦਾ-ਘਾਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਥਨ ਨੇ ਮੁਦਗਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 8

शुम्भः शूलेन तीक्ष्णेन प्रासेन ग्रसनस्तथा । चक्रेण क्रथनः क्रुद्धो जंभः शक्त्या महारणे

ਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਤੀਖੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕ੍ਰਥਨ ਨੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੰਭ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 9

जघ्नुर्नारायणं शेषा विशिखैर्मर्मभेदिभिः । तान्यस्त्राणि प्रयुक्तानि विविशुः पुरुषोत्तमम्

ਬਾਕੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ।

Verse 10

उपदेशा गुरोर्यद्वत्सच्छिष्यं बहुधेरिताः । ततः क्रुद्धो हरिर्गृह्य धनुर्बाणांश्च पुष्कलान्

ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤਾੜਨਾਵਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਰਿ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਏ।

Verse 11

ममर्द दैत्यसेनां तद्धर्ममर्थवचो यथा । निमिं विव्याध विंशत्या वाणैरनलवर्चसैः

ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵੀਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

मथनं दशभिश्चैव शुम्भं पंचभिरेव च । शतेन महिषं क्रुद्धो विव्याधोरसि माधवः

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਮਾਧਵ ਨੇ ਮਥਨ ਨੂੰ ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੰਭ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੌ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।

Verse 13

जंभं द्वादशभिस्तीक्ष्णैः सर्वांश्चैकैक शोऽष्टभिः । तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा दानवाः क्रोधमूर्छिताः

ਉਸ ਨੇ ਜੰਭ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਢ ਹੋ ਗਏ।

Verse 14

चक्रुर्गाढतरं यत्नमावृण्वाना हरिं शरैः । चिच्छेदाथ धनुर्ज्यां च निमिर्भल्लेन दानवः

ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਘਣਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਤਦ ਦਾਨਵ ਨਿਮੀ ਨੇ ਭੱਲੇ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ।

Verse 15

हस्ताच्चापं च संरंभाच्चिच्छेद महिषासुरः । षीडयामासा गरुडं जंभो बाणायुतैस्त्रिभिः

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਉਫਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੇ ਹਰਿ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜੰਭ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ।

Verse 16

भुजावस्य च विव्याध शंभो बाणायुतेन वै । ततो विस्मितचित्तस्तु गदां जग्राह माधवः

ਸ਼ੰਭ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਮਾਧਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ।

Verse 17

तां प्राहिणोत्स वेगेन मथनाय महाहवे । तामाप्राप्तां निमिर्बाणैर्मुशलाभैः सहस्रशः

ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਥਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੁਸਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 18

आहत्य पातयामास विनदन्कालमेघवत् । ततोंऽतरिक्षे हाहेति भूतानां जज्ञिरे कथाः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਕਾਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਵਿਚੋਂ “ਹਾਏ! ਹਾਏ!” ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਉਠੀਆਂ।

Verse 19

नैतदस्ति बलं व्यक्तं यत्राशीर्यत सा गदा । तां हरिः पतितां दृष्ट्वा अस्थाने प्रार्थनामिव

“ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਦਾ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਬਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।” ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਅਰਦਾਸ ਹੋਵੇ।

Verse 20

जग्राह मुद्गरं घोरं दिव्यरत्नपरिष्कृतम् । तं मुमोचातिवेगेन निमिमुद्दिश्य दानवम्

ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਮੁਦਗਰ ਫੜਿਆ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

तमायांतं वियत्येव त्रयो दैत्या ह्यवारयन् । गदया दंभदैत्यस्तु ग्रसनः पट्टिशेन तु

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ—ਦੰਭ ਦੈਤ ਗਦਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਸਨ ਪੱਟਿਸ਼ (ਕੁਹਾੜੀ-ਸਮਾਨ ਹਥਿਆਰ) ਨਾਲ।

Verse 22

शक्त्या च महिषो दैत्यो विनदंतो महाररवम् । निराकृतं तमालोक्य दुर्जनैः सुजनं यथा

ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੈਤ ਮਹਿਸ਼ਾ ਮਹਾਂ ਗੱਜ ਨਾਲ ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਟੁੱਟ ਪਿਆ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦੇਣ।

Verse 23

जग्राह शक्तिमुग्रोग्रां शतघंटामहास्वनाम् । जंभाय तां समुद्दिश्य प्राहिणोद्भीषणेरणे

ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ, ਤੀਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫੜੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨ ਸੌ ਘੰਟਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਸੀ; ਜੰਭਾ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

Verse 24

तामायान्तीमथालोक्य जंभोऽन्यस्य रथात्त्वरात् । आप्लुत्य लीलया गृह्णन्कामिनीं कामुको यथा

ਉਹ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਭਾ ਹੋਰ ਰਥ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तयैव गरुडं मूर्ध्नि जघ्ने स प्रहसन्बली । ततो भूयो रथं प्राप्य घनुर्गृह्यभ्ययोजयत्

ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

विचेताश्चाभवद्युद्धे गरुडः शक्तिपीडितः । ततः प्रहस्य तं विष्णुः साधुसाध्विति भारत

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ,” ਹੇ ਭਾਰਤ।

Verse 27

करस्पर्शेन कृतवान्विमोहं विनतात्मजम् । समाश्वास्य च तं वाग्भिः शक्तिं दृष्ट्वा च निष्फलाम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਨਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

Verse 28

कुभार्यस्य यथा पुंसः सर्वंस्याच्चिंतितं वृथा । दृठसारमहामौर्वीमन्यां संयोजयत्ततः

ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਪਤਨੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ (ਉਦਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਵੇਖ ਕੇ) ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਧਨੁਸ਼-ਡੋਰੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ।

Verse 29

कृत्वा च तलनिर्घोषं रौद्रमस्त्रं मुमोच सः । ततोऽस्त्रतेजसा सर्वमाकाशं नैव दृश्यते

ਫਿਰ ਤਾਲ-ਨਿਰਘੋਸ਼ ਵਰਗੀ ਗੱਜਦਾਰ ਧੁਨੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

भूमिर्दिशश्च विदिशो बामजालमया बुभुः । दृष्ट्वा तदस्त्रमाहात्म्यं सेनानीर्ग्रसनोऽसुरः

ਧਰਤੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਜਾਲ-ਸਮਾਨ ਫੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗ੍ਰਸਨ ਡਰ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 31

ब्राह्ममस्त्रं चकाराशु सर्वास्त्रविनिवारणम् । तेन तत्प्रशमं यातं रौद्रास्त्रं लोकभीषणम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਉਪਾਯ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 32

अस्त्रे प्रतिहते तस्मिन्विष्णुर्दानवसूदनः । कालदंडास्त्रमकरोत्सर्वलोकभयंकरम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ-ਸੰਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਕਾਲਦੰਡ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 33

संधीयमानेस्त्रे तस्मिन्मारुतः परुषो ववौ । चकंपे च मही देवी भिन्नाश्चांबुधयोऽभवन्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਧਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਤਿੱਖੀ ਮਾਰੂਤ ਹਵਾ ਵੱਗੀ; ਦੇਵੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਫੱਟ ਗਏ।

Verse 34

तदस्त्रमुग्रं दृष्ट्वा तु दानवा युद्धदुर्मदाः । चक्रुरस्त्राणि दिव्यानि नानारूपाणि संयुगे

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣਾਕੇ ਚਲਾਏ।

Verse 35

नारायणांस्त्रं ग्रसनस्तु चक्रे त्वाष्ट्रं निमिश्चास्त्रवरं मुमोच । ऐषीकमस्त्रं च चकार जंभो युद्धस्य दण्डास्त्र निवारणाय

ਗ੍ਰਸਨ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤਿਆ; ਨਿਮੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ; ਅਤੇ ਜੰਭ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਲਦੰਡ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਐਸ਼ੀਕ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Verse 36

यावच्च संधानवशं प्रयांति नारायणादीनि निवारणाय । तावत्क्षणेनैव जघान कोटींदैत्येश्वराणां किल कालदंडः

ਜਦ ਤੱਕ ਨਾਰਾਯਣ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਸੰਧਾਨ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਸੇ ਪਲ ਕਾਲਦੰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੈਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

अनंतरं शांतभयं तदस्त्रं दैत्यास्त्रयोगेन च कालदण्डम् । शांतं तदालोक्य हरिः स्वमस्त्रं कोपेन कालानलतुल्यमूर्तिः

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ—ਜਿਸ ਦਾ ਭਯ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਅਤੇ ਕਾਲਦੰਡ ਵੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰਿ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨਿ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਅਸਤ੍ਰ ਉਠਾ ਲਿਆ।

Verse 38

जग्राह चक्रं तपना युतप्रभमुग्रारमात्मानमिव द्वितीयम् । चिक्षेप सेनापतये ज्वलंतं चतुर्भूजः संयति संप्रगृह्य

ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪਾਉਂਦਾ ਆਪਣਾ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਮਾਨੋ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਰੂਪ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਅਜਿਤ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਜ੍ਵਲੰਤ ਚੱਕਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

तदाव्रजच्चक्रमथो विलोक्य सर्वात्मना दैत्यवराः स्ववीर्यात् । नाशक्नुन्वारयितुं प्रचंडं दैवं यथा पूर्वमिवोपपन्नम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਕ੍ਰ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦੈਵ-ਬਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 40

तदप्रतर्क्यं नवहेतितुल्यं चक्रं पपात ग्रसनस्य कण्ठे । तद्रक्तधारा रुणघोरनाभि जगाम भूयोपि करं मुरारेः

ਉਹ ਅਪ੍ਰਤਾਰਕ, ਨਵੀਂ ਧਾਰ ਲੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗਾ ਚਕ੍ਰ ਗ੍ਰਸਨ ਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਧਾਰਾਂ ਵਗਾਉਂਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਮੁੜ ਮੁਰਾਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 41

चक्राहतः संयति दानवश्च पपात भूमौ प्रममार चापि । दैत्याश्च शेषा भृशशौकमापुः क्रोधं च केचित्पिपिषुर्भुजांश्च

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕਈ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 42

ततो विनिहते दैत्ये ग्रसने बलनायके । निर्मर्यादमयुध्यंत हरिणा सह दानवाः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਬਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਦੈਤ ਗ੍ਰਸਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਹਰਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮਰਿਆਦਾ ਤੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 43

पट्टिशैर्मुशलैः प्रासैग्नि दाभिः कणपैरपि । तीक्ष्णाननैश्च नाराचैश्चक्रैः शक्तिभिरेव च

ਉਹ ਕੁਹਾੜਿਆਂ, ਮੁਸਲਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਅੱਗੀ ਦੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ; ਤੀਖੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਚਾਂ, ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 44

तदस्त्रजालं तैर्मुक्तं लब्धलक्षो जनार्दनः । एकैकं शतधा चक्रे बाणैरग्नि शिखोपमैः

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ—ਲਕਸ਼ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਸੌ-ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 45

जघान तेषां संक्रुद्धः कोटिकोटिं जनार्दनः । ततस्ते सहसा भूत्वा न्यपतन्केशवोपरि

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਏ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 46

गरुडं जगृहुः केचित्पादयोः शतशोऽसुराः । ललंबिरे च पक्षाभ्यां मुखे चान्ये ललंबिरे

ਕੁਝ ਅਸੁਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਏ। ਹੋਰ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਚੋਂਚ ਨਾਲ ਚਿਮਟ ਕੇ ਲਟਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 47

केशवस्यापि धनुषि भुजयोः शीर्ष एव च । ललंबिरे महादैत्या निनदंतो मुहुर्मुहुः

ਮਹਾਦੈਤ੍ਯ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਧਨੁਸ਼, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਸਤਕ ਤੱਕ ਨਾਲ ਲਟਕ ਗਏ।

Verse 48

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा सिद्धचारणवार्तिकाः । हाहेति मुमुचुर्नादसंबरे चास्तुवन्हरिम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਦੇਵਦੂਤ ‘ਹਾ! ਹਾ!’ ਕਹਿ ਉਠੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 49

ततो हरिर्विनिर्धूय पातयामास तान्भुवि । यथा प्रबुद्धः पुरुषो दोषान्संसारसंभवान्

ਤਦ ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਜਨਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

विकोशं च ततः नंदकं खड्गमुत्तमम् । चर्म चाप्यमलं विष्णुः पदातिस्तानधावत

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਨੰਦਕ ਖੜਗ ਨੂੰ ਮਿਆਨ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਢਾਲ ਵੀ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 51

ततो मुहूर्तमात्रेण पद्मानि दश केशवः । चकर्त्त मार्गे बहुभिर्विचरन्दैत्यसत्तमान्

ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ‘ਪਦਮ’ ਦੀਆਂ ਦਸ ਟੋਲੀਆਂ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 52

ततो निमिप्रभृतयो विनद्यासुरसत्तमाः । अधावंत महेष्वासाः केशवं पादचारिणम्

ਤਦੋਂ ਨਿਮੀ ਆਦਿ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਪੈਦਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਏ।

Verse 53

गरुत्मांश्चाभ्ययात्तूर्णमारुरोह च तं हरिः । उवाच च गरुत्मंतं तस्मिंश्च तुमुले रणे

ਗਰੁਤਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਹਰਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 54

अश्रांतो यदि तार्क्ष्यासि मथनं प्रति तद्व्रज । श्रांतश्चेच्च मुहूर्तं त्वं रणादपसृतो भव

“ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਜੇ ਤੂੰ ਅਥੱਕ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮਥਨ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਚਲ। ਪਰ ਜੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਲਈ ਰਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾ।”

Verse 55

तार्क्ष्य उवाच । न मे श्रमोऽस्ति लोकेश किंचित्संस्मरतश्च मे । यन्मे सुतान्वाहनत्वे कल्पयामास तारकः

ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤਾਰਕ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਬਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

Verse 56

इति ब्रवन्रणे दैत्यं मथनं प्रति सोऽगमत् । दैत्यस्तवभिमुखं दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम्

ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਮਥਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਦੈਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਿਆ—ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—

Verse 57

जघान भिंडिपालेन शितधारेण वक्षसि । तं प्रहारमचिंत्यैव विष्णुस्तस्मिन्महाहवे

ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਭਿੰਡੀਪਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਸ ਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 58

जघान पंचभिर्बाणैर्गिरींद्रस्यापि भेदकैः । आकर्णकृष्टैर्दशभिः पुनर्विद्धः स्तनांतरे

ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

विचेतनो मुहूर्तात्स संस्तभ्य मथनः पुनः । गृहीत्वा परिघं मूर्ध्नि जनार्दनमताडयत्

ਮਥਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਗੁਰਜ (ਪਰੀਘ) ਫੜ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 60

विष्णुस्तेन प्रहारेण किंचिदाघूर्णितोऽभवत् । ततः कोपविवृत्ताक्षो गदां जग्राह माधवः

ਉਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਿੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਲੜਖੜਾ ਗਏ। ਤਦ ਮਾਧਵ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ।

Verse 61

तया संताडयामास मथनं हृदये दृढम् । स पपात तथा भूमौ चूर्णितांगो ममार च

ਉਸ (ਗਦਾ) ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮਥਨ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।

Verse 62

तस्मिन्निपतिते भूमौ मथने मथिते भृशम् । अवसादं युयुर्दैत्याः सर्वे ते युद्धमण्डले

ਜਦ ਮਥਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਯੁੱਧ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 63

ततस्तेषु विषण्णेषु दानवेष्वतिमानिषु । चुकोप रक्तनयनो महिषो दानवेश्वरः

ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਅਤਿ-ਅਹੰਕਾਰੀ ਦਾਨਵ ਵਿਸ਼ਣ ਹੋ ਗਏ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮਹਿਸ਼ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 64

प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुबलमाश्रितः । रीक्ष्णधारेण शूलेन महिषो हरिमर्दयन्

ਰੌਦ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਮਹਿਸ਼ ਹਰਿ ਵੱਲ ਲਪਕਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਹਰਿ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 65

शक्त्या च गरुडं वीरो हृदयेऽभ्यहनद्दृढम् । ततो विवृत्य वदनं महामलगुहानिभम्

ਅਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ—ਵੱਡੀ, ਮਲੀਨ ਗੁਫ਼ਾ ਵਰਗਾ—

Verse 66

ग्रस्तुमैच्छद्रणे दैत्यः सगरुत्मंतमच्युतम् । अथाच्युतोऽपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ ਗਰੁੜ ਸਮੇਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਵੀ ਦਾਨਵ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ,

Verse 67

वदनं पूरयामास दिव्यैस्त्रैर्महाबलः । स तैर्बाणैरभिहतो महिषोऽचलसंनिभः

ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ ਮਹਿਸ਼ਾ, ਪਹਾੜ ਸਮਾਨ, ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 68

परिवर्तितकायार्धः पपाताथ ममार च । महिषं पतितं दृष्ट्वा जीवयित्वा पुनर्हरिः

ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਹਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 69

महिषं प्राह मत्तस्त्वं वधं नार्हसि दानव । योषिद्वध्यः पुरोक्तस्त्वं साक्षात्कमलयोनिना

ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦਾਨਵ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਖਾਤ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਵਧ ਇਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕਰੇਗੀ।”

Verse 70

उत्तिष्ठ गच्छ मन्मुक्तो द्रुतमस्मान्महारणात् । इत्युक्तो हरिणा तस्माद्देशादपगतोऽसुरः

“ਉੱਠ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ—ਇਸ ਮਹਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।” ਹਰਿ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਸੁਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ।

Verse 71

तस्मिन्पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुंभदानवः । संदष्टौष्ठपुटाटोपो भृकुटीकुटिलाननः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੈਤ ਮਹਿਸ਼ਾ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਕੇ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਸ਼ੁੰਭ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹੋਠ ਚੱਬਦਾ, ਭੌਂਹਾਂ ਗੰਢ ਕੇ ਚਿਹਰਾ ਵਕਰਾ ਕਰਦਾ, ਰੋਹ ਨਾਲ ਤਪ ਉਠਿਆ।

Verse 72

निर्मध्य पाणिना पाणिं धनुरादाय भैरवम् । सज्जीकृत्य महाघोरान्मुमोच शतशः शरान्

ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੈਰਵ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਘੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ।

Verse 73

स चित्रयोधी दृढमुष्टिपातस्ततश्व विष्णुं च दैत्यः । बाणैर्ज्वलद्वह्निशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यैः प्रतिघाहीनैः

ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਯੋਧਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੈਤ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 74

विष्णुश्च दैत्येंद्रशरार्दितो भृशं भुशुंडिमादाय कृतांततुल्याम् । तया मुखं चास्य पिपेष संख्ये शुंभस्य जत्रुं च धराधराभम्

ਦੈਤ-ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਾਲ ਸਮਾਨ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਦੀ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਹੰਸਲੀ-ਹੱਡੀ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ।

Verse 75

ततस्त्रिभिः शंभुभुजं द्विषष्ट्या सूतस्य शीर्षं दशक्षिश्च केतुम् । विष्णुर्विकृष्टैः श्रवणावसानं दैत्यस्य बाणैर्ज्वलनार्कवर्णैः

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ—ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਬਾਂਹ, ਬਾਸਠ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦਸ ਨਾਲ ਧੁਜਾ (ਝੰਡਾ) ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 76

स तैश्च विद्धो व्यथितो बभूव दैत्येश्वरो विस्रुतशोणिताक्तः । ततोऽस्य किंचिच्चलितस्य धैर्यादुवाच शंखांबुजसार्ङ्गपाणिः

ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਵਹਿੰਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਧੀਰਜ ਕੁਝ ਡੋਲਿਆ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 77

योषित्सुवध्योऽसि रणं विभुंच शुंभाऽशुभ स्वल्पतरैरहोभिः । मत्तोर्हसि त्वं न वृथैव मूढ ततोऽपयातः स च शंभदानवः

ਹੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁੰਭ! ਤੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਯੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੂਰਖ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦਾਨਵ ਸ਼ੁੰਭ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।

Verse 78

जम्भोऽथ तद्विष्णुमुखान्निशम्य जगर्ज चोच्चैः कृतसिंहनादः । प्रोवाच वाक्यं च सलीलमाजौ महाट्टहासेन जगद्विकंप्य

ਫਿਰ ਜੰਭ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 79

किमेभिस्ते जलावास दैत्यैर्हीनपराक्रमैः । मामासादय युद्धेऽस्मिन्यदि ते पौरुषं क्वचित्

"ਹੇ ਜਲਵਾਸੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ), ਇਹਨਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ।"

Verse 80

यत्ते पूर्वं हता दैत्या हिरण्याक्षमुखाः किल । जंभस्तदाभवन्नैव पश्य मामद्य संस्थितम्

"ਉਹ ਦਾਨਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਿਆ ਸੀ—ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਕੀ—ਉਹ ਜੰਭ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ!"

Verse 81

पश्य तालप्रती काशौ भुजावेतौ हरे मम । वक्षो वा वज्रकठिनं मयि प्रहर तत्सुखम्

"ਹੇ ਹਰੀ, ਤਾੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਇਸ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ। ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰ—ਆਪਣੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ!"

Verse 82

इत्युक्तः केशवस्तेन सृक्किणी संलिहन्रुषा । मुमोच परिघंघोरं विरीणामपि दारणम्

ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਚਾਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਿਆਨਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਰਿਘ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕੇ।

Verse 83

ततस्तस्याप्यनुपदं कालायसमयं दृढम् । मुमोच मुद्गरं विष्णुर्द्वितीयं पर्वतं यथा

ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਅਤਿ-ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੁਦਗਰ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।

Verse 84

तदायुधद्वयं दृष्ट्वा जंभो न्यस्य रथे धनुः । आप्लुत्य परिघं गृह्य गरुडं तेन जघ्निवान्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਯੁਧ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਭ ਨੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪਰਿਘ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

Verse 85

द्वितीयं मुद्गरं चानु गृहीत्वा विनदन्रणे । सर्वप्राणेन गोविंदं तेन मूर्ध्नि जघान सः

ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਮੁਦਗਰ ਵੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 86

ताभ्यां चातिप्रहाराभ्यामुभौ गरुडकेशवौ । मोहाविष्टौ विचेतस्कौ मृतकल्पाविवासताम्

ਉਹ ਦੋ ਅਤਿ-ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੋਵੇਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਬੇਹੋਸ਼, ਮਾਨੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਪਏ ਰਹੇ।

Verse 87

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा जगर्जुर्दैत्यसत्तमाः । नैतान्हर्षमदोद्धूतानिदं सेहे जगत्तदा

ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਲੱਗੇ। ਹਰਖ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਗਤ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਲਾਸ-ਗਰਜਨਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 88

सिंहनादैस्तलोन्नाहैर्धनुर्नादैश्च बाणजैः । जंभं ते हर्षयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ते

ਸਿੰਘਨਾਦਾਂ, ਉੱਚੇ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੂੰ-ਸੂੰ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਝਟਕ-ਝਟਕ ਕੇ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 89

शंखांश्च पूरयामासुश्चिक्षिपुर्देवता भृशम्

ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਭਰੇ (ਫੂਕੇ) ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਸੁੱਟੇ।

Verse 90

संज्ञामवाप्याथ महारणे हरिः सवैनतेयः परिरभ्य जंभम् । पराङ्मुखः संयुगादप्रधृष्यात्पलायनं वेगपरश्चकार

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾ-ਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੇ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਸਮੇਤ ਜੰਭ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ—ਉਥੇ ਅਜਿਤ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਲਾਇਨ ਕੀਤਾ।