Adhyaya 55

Verse 1

सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬਾਭ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ (ਕੁਰੁਨੰਦਨ) ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਉਹ ਅਚੰਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ।

Verse 2

प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्

ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 3

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਗੁਪਤਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕਹੋ।

Verse 4

नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਮਹਾਲਿੰਗ—ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣ।

Verse 5

अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः

ਅਕ੍ਸ਼ਪਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਜੋ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ—ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਪਤੀ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 6

गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्

ਗੁਪਤਖੇਤਰ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 7

योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया

ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

ਇਸ ਮਹਾਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੁੱਗਲ ਦੀ ਧੂਪ ਜਲਾਏ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਾਰਦ! ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾ ਤੱਤ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਸਮੇਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 10

नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ!

Verse 11

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः

ਯੋਗ ਦਾ ਤੱਤ ‘ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯੋਗੀ ਇਸਨੂੰ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਧਦੇ ਹਨ।

Verse 12

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्

ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੀਜਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ; ਧ੍ਯੇਯ (ਧਿਆਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਲਕਸ਼) ਅਤੇ ਧ੍ਯਾਨ ਸੱਤਵਾਂ ਹਨ।

Verse 13

समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव

ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਯੋਗ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅੰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਸੁਣ।

Verse 14

अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਾਧ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਅਸੰਗ੍ਰਹ)।

Verse 15

एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते

ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—

Verse 16

अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः

ਇਸ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ।

Verse 17

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन

ਸਤ੍ਯ ਕਥਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਅਸਤੇਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਏ ਧਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਲੈਣਾ—ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 18

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤੇਯ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਅਮੈਥੁਨ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ) ਵੀ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਸੰਨਿਆਸ ਹੀ ਧਾਰਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 20

गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤਾ ਰਹੇ। ਇਹ ਯਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਸੁਣ।

Verse 21

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्

ਸ਼ੌਚ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸੁਣ।

Verse 22

बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्

ਸ਼ੌਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ।

Verse 23

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते

ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੀਵਿਕਾ—ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਾਰਤਾ ਨਾਲ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਤੁਸ਼ਟੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता

ਸਵਾਧਿਆਇ ਨੂੰ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਆਦਿ। ਸ਼ਿਵ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਧ ਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।

Verse 27

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते

ਕਿਉਂਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਦਾ ਭਾਰੀ ਕੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੁ-ਕੋਪ ਤੋਂ ਕੋਢ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਆਦਿ ਰੋਗ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव

ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣ।

Verse 29

प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः

ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧੀਰ-ਚਿੱਤ ਸਾਧਕ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਲਘੁ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ।

Verse 30

लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः

ਲਘੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਾਪ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਅਤੇ ਨਾ ਝਪਕਣ ਜਿਤਨਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤਿਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 31

प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्

ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्

ਪਦਮ ਨਾਮਕ ਆਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਰੇਚਕ (ਉਛਾਸ ਛੱਡਣਾ), ਪੂਰਕ (ਉਛਾਸ ਭਰਨਾ) ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਰੋਕਣਾ)।

Verse 33

प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः

ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਨਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਕੇ ਪਿਘਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,

Verse 34

तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਕਾਪਿਲ (ਭੂਰੀਆਂ) ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ—ਇਸ ਲਈ—ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 36

शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्

ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਪਾਪ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः

ਜਦੋਂ ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਦੋਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਵਾਸਨਾ-ਸ਼ਾਂਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਧਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਾਂਤਤਾ—ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭੀ।

Verse 39

प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’—ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਰਪਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਗੁਣਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 40

मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः

ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਸੁਣੋ। ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ।

Verse 42

प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु

ਜੋ ਸੰਯਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ।

Verse 43

यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲੂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਲੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਾਧ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके

ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗੀ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 45

आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती

ਕੇਵਲ ਆਕੁੰਚਨ (ਸੰਕੋਚ) ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਿਰ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਧਕ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਮੂੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ—ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ—ਧਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 46

प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्

ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਕਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते

ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਏ ਸਾਧਕ ਲਈ ਜੋ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਧਿਆਨਯੋਗ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤ-ਸੀਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।

Verse 48

केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन

ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਹਰਿ ਦਾ; ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ। ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਭੂਤਾ-ਸਰੂਪ ਦੇਵੀ, ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्

ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਹਰਾ, ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्

ਉਸ ਗੌਰ-ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ—ਜੋ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੀਜਪੂਰ (ਸਿਤਰੋਂ) ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 51

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

ਇਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਇਹੀ ਲੱਛਣ ਹੈ—ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ।

Verse 52

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

ਜੋ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾਪਣ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੁਰਲਭ, ਦੁਰਾਰੋਹ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਯੋਗ-ਵਿਦ…

Verse 53

न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 54

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः

ਜੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੰਧ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 56

शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति

ਜੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਵੱਜਣ, ਜੇ ਭੇਰੀਆਂ ਵੀ ਪਿਟੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।

Verse 57

कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

ਭਾਵੇਂ ਕੋੜੇ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸੜੇ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 58

रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

ਜਦ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ? ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्

ਉਸ ਨੂੰ ਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨ ਭੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।

Verse 60

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः

ਉਹ ਸੁਖ ਨਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ; ਅਡੋਲ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਹੈ।

Verse 61

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु

ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ ਲਈ ਵੀ ਪੰਜ ਕੌੜੇ ਉਪਸਰਗ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਸੁਣ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 62

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः

ਉਹ (ਪੰਜ) ਉਪਸਰਗ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਤਿਭ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਦੈਵ, ਭ੍ਰਮਾਵਰਤ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਣ। ‘ਪ੍ਰਾਤਿਭ’ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਖਮ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।

Verse 63

तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः

ਉਸ ਪ੍ਰਾਤਿਭ ਕਾਰਨ ਜੇ ਯੋਗੀ ਤੁਰੰਤ ਅਹੰਕਾਰ-ਮਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਛੇਤੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਸੁਣ ਸਕਣਾ—ਇਹੀ ‘ਸ਼੍ਰਾਵਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ

ਇਹ ਦੂਜਾ ਭੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਦ/ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ—ਉਹੀ ‘ਦੈਵ’ (ਵਿਘਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः

ਇਹ ਭੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਮਦ/ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਵਰ, ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ।

Verse 66

आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः

‘ਆਵਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ, ਮਹਾਂਭਯਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਘੁੰਮਦਾ-ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः

ਜਦੋਂ ਸਭ ਆਸਰਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ‘ਭ੍ਰਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਮਸਿਕ ਗੁਣ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੀ।

Verse 68

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

ਮਹਾਘੋਰ ਉਪਸਰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਚਿੱਟਾ ਕੰਬਲ ਓੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨੋਮਯ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਅੰਦਰਲੀ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ—ਵੱਲ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।

Verse 69

चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਹੀ ਸੇਵੇ।

Verse 70

राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਦਮਿਤ, ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।

Verse 71

स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा

ਯੋਗੀ ਭਿਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਗੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗੇ। ਭਿਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜੌਂ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਛਾਛ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਯਾਵਕ ਦੀ ਖੀਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 72

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः

ਪੱਕੇ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਚੋਕੇ-ਚੂਰੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਹਾਰ ਹਨ।

Verse 73

मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः

ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗ-ਸਾਧਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕਾਲ (ਮ੍ਰਿਤਿਊ) ਨੂੰ ਛਲਣ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।

Verse 74

निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਮਿੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਵਿਦ੍ਯਾ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਸਤੀ-ਸਾਧਵੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਦਿੱਸੇ।

Verse 75

दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਗਨ ਕ੍ਸ਼ਪਣਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੱਸਦਾ ਦਿੱਸੇ—ਇਹ ਵੀ ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ।

Verse 76

एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्

ਉਸ ਨੂੰ ਉਛਲਦਾ-ਕੂਦਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਸੇ—ਉਹ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 77

याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਹੀਂ, ਕੀਚੜ ਜਾਂ ਗੋਬਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਐਸੀ ਨਦੀ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਅਸਲ ਜਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲ, ਅੰਗਾਰੇ ਅਤੇ ਭਸਮ ਦੇ ਸੱਪ ਭਰੇ ਹੋਣ—ਇਹ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ।

Verse 78

एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਸੇ—ਡਰਾਉਣੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ-ਵਿਕਟ, ਰੁੱਖੇ ਪੁਰਸ਼, ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 79

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਜੇ ਗਿੱਦੜ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 80

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

ਜੇ ਉਲਟਾ-ਪੁਲਟਾ ਜਾਂ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਲਟੀ ਕਰੇ, ਇਹ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

Verse 81

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਉਹ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਦਿੱਸੇ, ਜਾਂ ਦਿਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਮੌਤ ਦਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 82

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਨੱਕ ਟੇਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਝੁਕਾਵ ਤੇ ਉੱਠਾਵ ਆਵੇ, (ਇਹ ਜੀਵਨ-ਛੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ)।

Verse 83

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

ਜਿਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਨੇਤਰ ਵਗਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਦ ਚਿਹਰਾ ਲਾਲੀਮਾਂ ਧਾਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਜੀਭ ਵੀ ਕਾਲੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਦ (ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ)।

Verse 84

तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्

ਤਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਊਠ ਜਾਂ ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 85

दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते

ਜੇ ਕੰਨ ਢੱਕ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਨਾ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ/ਸਵਾਮੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਓਝਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 86

द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः

ਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ/ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਨਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿੱਕੀ ਫਿਰ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਬਚਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 87

जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਭੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 88

प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा

ਸਧਾਰਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ—ਇਹਨਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਯਮ ਅਤੇ ਅੰਤਕ, ਦੋਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਰਤਾ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।

Verse 89

निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्

ਜੋ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਅਵਗਿਆ ਕਰੇ, ਉਹ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਐਸੇ ਉਲਟ ਨਿਮਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते

ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਤੈਨੂੰ ‘ਚਾਹੇ’ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆ ਘੇਰਦੀ।

Verse 91

विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः

ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੂਧਰਨੀ (ਸਿਰ ਦੇ ਮਕੁਟ-ਰੰਧ੍ਰ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ/ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਛੱਡੇ। ਪਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਤੇ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 92

योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च

ਉਹ ਯੋਗੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਹਨ।

Verse 93

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी

ਐਂਦ੍ਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ—ਸੁਣੋ: ਪਾਰਥਿਵੀ ਅਤੇ ਤੈਜਸੀ ਵੀ।

Verse 94

वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯਵੀ, ਵ੍ਯੋਮਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਰੀਆਂ, ਫਿਰ ਦੋਹਰੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 95

पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣੋ: ਵੱਡਾਪਣ, ਛੋਟਾਪਣ, ਬਾਲ੍ਯ, ਵਾਰਧਕ੍ਯ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਵੀ।

Verse 96

नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः

ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਪਰ ‘ਪਾਰਥਿਵ ਅੰਸ਼’ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਦਾ ਅੱਠ ਪਾਰਥਿਵ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 97

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्

ਜਦੋਂ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਸਮ ਸਰਬਭੌਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾਹ ਹੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 98

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे

ਹਰ ਥਾਂ ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕੇ ਫਲ ਵੀ ਦ੍ਰਵ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ (ਐਸੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਥਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 99

अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः

ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਘਾਵ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀਮਈ ਤੇਜ—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 100

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्

ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਡਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣਾ।

Verse 101

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਵਨਤਾ ਹੋ ਜਾਣੀ। ਭਸਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਧਾਰਣ ਹੋਣਾ।

Verse 102

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

ਉਹ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਵੀ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਹਨ: ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਣਾ।

Verse 103

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्

ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਢੋ ਲੈਣਾ। ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਘੁਤਾ ਜਾਂ ਗੁਰੁਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਦੇਣਾ।

Verse 104

अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः

ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਝਟਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਐਸੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਵਲ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 105

चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय

ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੌਵੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬੱਤੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣ।

Verse 106

छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्

ਛਾਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 108

अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਾਯੁ-ਸਵਰੂਪ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬੱਤੀ ਵੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਕਾਸ (ਆਤਮ-ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ) ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 109

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः

ਹਰ ਥਾਂ ਅਭਿਭਵ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਸਭ ਗੁਪਤ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਵੀ ਮਨਸਿਕ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ।

Verse 110

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्

ਸੋਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਮੇਤ: ਛੇਦਨ (ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕੱਟਣਾ), ਤਾਪਨ (ਤਪਾਉਣਾ), ਬੰਧ (ਬਾਂਧਣਾ), ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਾ।

Verse 111

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਰ ਅੱਠ—ਇਹ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 112

आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्

ਕੇਵਲ ਆਕਾਰ/ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ; ਪ੍ਰਲਯ ਉੱਤੇ ਭੀ ਅਧਿਕਾਰ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਚਿਤ੍ਰ-ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 113

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी

ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੁਲ ਅਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ, ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ—ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 114

षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्

ਛੱਪੰਜਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ—ਇਹ ਚੌਂਸਠ ਗੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 115

जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्

ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੀਵਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭੀ ਜਾਂ ਦੇਹ-ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਭੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗ ਨਾਲ ਪਤਨ ਦਾ ਭਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः

ਜਦ ਯੋਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਨੀਵੇਂ) ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਿਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 117

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे

ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ, ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਭੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 118

यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता

ਜੋ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵ—ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਿਧੀ—ਹੋਦੀ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਭੀ ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਣਿਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ ਲਘਿਮਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 119

महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः

ਮਹਿਮਾ ਇਸ ਲਈ ਕਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ ਉਸ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ ਉਸ ਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 120

वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता

ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ ਤੋਂ ਵਸ਼ਿਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਕਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 121

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

ਜਿਸ ਨੇ ਐਸ਼ਵਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 122

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਮੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਾਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,

Verse 123

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्

ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ ਇਕ ਉਪਮਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰਕਕਾਂਤ ਮਣੀ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 125

समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे

ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ—ਯੋਗੀ ਕੋਲ ਅਨੇਕ ਉਪਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਤਰ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਨੇਵਲੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੀ ਘਰ ਹੋਵੇ।

Verse 126

ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा

ਜਦੋਂ ਉਹ (ਘਰ) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯਤੀ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਦੇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਲਪ-ਦੇਹ ਵਰਗੀ, ਪਰ ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਮਾਣੀ ਹੈ।

Verse 127

करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्

ਯੋਗੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੇਟ-ਅਰਪਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 128

वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्

ਛਿਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਕ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਉਹ ਤਿਲਕ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 129

सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः

ਉਸ ਲੱਛਣ/ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵਧਦਿਆਂ ਯੋਗੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 130

तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति

ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੇ ਘਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 131

येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्

ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ/ਉਦੇਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇ—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਧੇ।

Verse 132

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्

ਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਤਿ-ਬਹੁਲਤਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਰਹੇ—‘ਇਹ ਜਾਣਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਣਾ ਹੈ’—ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः

ਭਾਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਇਕੱਠ ਨਾਲ ‘ਜਾਣਣਯੋਗ’ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਆਹਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

Verse 134

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः

ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ‘ਦੁਆਰ’ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਹੀ ਸੇਵੇ; ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਮੰਦ ਤੇ ਜੜ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 135

स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः

ਜੋ ਉਹ (ਅਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਆਹਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤਿਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੰਡ ਹਨ: ਵਾਣੀ-ਦੰਡ, ਕਰਮ-ਦੰਡ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਦੰਡ।

Verse 136

यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्

ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਦੰਡ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਯਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 137

न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते

ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 138

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਕੋਮਲਤਾ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਗੰਧ, ਕਾਂਤੀ, ਬੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰ ਦੀ ਮਿਠਾਸ—ਇਹ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।

Verse 139

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਏਕਾਂਤ-ਰਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 140

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

ਉਸ ਦਾ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਕਰਕੇ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਲੋਕਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते

ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਯਤੀ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 142

इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਕਿਹਾ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਗੌਤਮ ਨੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 143

यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਮਭਿਆਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਹਲਿਆ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਕਰਮ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਦਿਆਂ—

Verse 144

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः

ਇਸ ਮਹਾਨ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 145

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਗੁਪਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰੂਪ ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ?

Verse 146

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੌਤਮ ਦੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਸੁਣੇ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।