Adhyaya 37

Verse 1

श्रीनारद उवाच । बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन । यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਰਬਰੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਦੀ ਧੀ ਬਰਬਰੀਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

Verse 2

कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते । इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्

ਉਹ ‘ਕੁਮਾਰਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਉਸਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਮਾਰਿਕਾ ਖੰਡ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना । इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्

ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੀ ਇਸ ਭਾਰਤਖੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 4

धनंजय उवाच । महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने । कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्

ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਪਰਮ ਕਥਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम् । कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम

ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਕਰਮ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਭਾਰਤਖੰਡ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਾਨਾਂ?

Verse 6

नारद उवाच । अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ । अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਨਿਰਾਲੋਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜਨਮੇ, ਇਕਠੇ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਯਮਾਨ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ।

Verse 7

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् । ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ—ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਈਕਸ਼ਣ (ਚੇਤਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤੱਤਵ (ਵਿਸ਼ਵ-ਬੁੱਧੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 8

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्

ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਰਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਹੰ-ਤੱਤਵ (ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ्तਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ।

Verse 9

तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः । तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः

ਤਾਮਸ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤ (ਸਥੂਲ ਤੱਤ) ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 10

सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च । एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः

ਸਾਤ्तਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਨ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः । सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत

ਪੁਰਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਤੱਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 12

बुद्बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम् । शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते

ਉਹ ਬੁਲਬੁਲੇ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੰਗਲਮਈ ਅੰਡਾ (ਅੰਡ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਪਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਣਗਿਣਤ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲਾ।

Verse 13

आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम् । ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः

ਇਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਫਿਰ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਉੱਪਰ ਦੇਵਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸੇ।

Verse 14

नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम् । ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਉਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।

Verse 15

पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च । सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्

ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ, ਸੱਤ ਦੀਪ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੀ ਸਵਰਲੋਕ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣੋ।

Verse 16

लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते । सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੂੰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦਾ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 17

शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम् । तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ। ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਉਹ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 18

सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि । पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਸੁਰਾ-ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 19

कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम् । दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 20

ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना । ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮਕ ਮਹਾਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀਦਵੀਪ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਗੁਣਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 21

इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम् । गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्

ਇਹ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੋਮੇਦ-ਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 22

स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः । एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्

ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁਆਦਲੇ ਜਲ ਵਾਲੇ ਮਨੋਹਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਕੁੱਲ ਮਾਪ ਦੋ ਕੋਟਿ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः । दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च

ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 24

अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह

ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦਾ ਵਧਣਾ ਤੇ ਘਟਣਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਸ ਕੋਟਿ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਸੁਵਰਨਮਈ ਧਰਤੀ ਹੈ।

Verse 25

देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम् । पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਲਯਾਕਾਰ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम् । पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः

ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੈਂਤੀ ਕੋਟਿ ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਲੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन । सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्

ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਰੇ ਗਰਭੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 28

कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः । ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः

ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ‘ਕਟਾਹ’ (ਘੇਰਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਕੋਟਿ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਕਟਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਡ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 29

पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः । जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः

ਇਹ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਪੰਜਾਹ ਕੋਟਿ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 30

स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः । षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः

ਮੇਰੂ ਦੀ ਮਾਪ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 31

उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः

ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ (ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ) ਹੈ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਤੀ (ਹਜ਼ਾਰ) ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਥਾਲੀ ਵਰਗਾ ਅਵਤਲ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 32

मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च । नैरृत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः

ਮੱਧਲੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੁਵਰਨ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਹੈ।

Verse 33

रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च । मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः

ਸ਼ੰਕਰ ਲਈ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਕੰਭ ਨਾਮਕ ਆਧਾਰ-ਪਹਾੜ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः । विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਪੁਲ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਹੈ।

Verse 35

कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने । अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः

ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਜਾਣੋ; ਗੰਧਮਾਦਨ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੰਬੂ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ। ਵਿਪੁਲ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵਤ्थ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਵਟ (ਬਰਗਦ) ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः । एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु

ਇਹ ਚਾਰ ਗਿਰਿਕੇਤੁ (ਪਹਾੜੀ ਧੁਜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ) ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ ਹਨ।

Verse 37

पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम् । वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ‘ਚੈਤਰਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਗੰਧਮਾਦਨ’। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਚਿਤ੍ਰਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ ਹੈ।

Verse 38

सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे । प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः

ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹਨ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਅਰੁਣੋਦ’ ਨਾਮ ਦਾ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਨਸ’ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।

Verse 39

प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः । विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸ਼ੀਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ; ‘ਦਕ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਮਹਾਹ੍ਰਦ’ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਕੰਭ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਚੀ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਉੱਠੇ ਹਨ।

Verse 40

योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम् । अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः

ਇਸ ਦਾ ਪਿੰਡ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਿਮਾਣ) ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਕੇਸਰਾਚਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः । निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः

ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਰਬਤ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਧ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ; ਇਹੀ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਹਨ।

Verse 42

लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम् । त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्

ਉਹ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਪਰਬਤ ਹਨ—ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ।

Verse 43

माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा । इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧ ਨਾਮਕ ਪਰਬਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪਰਬਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 44

गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः । फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्

ਗੰਧਮਾਦਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਜੰਬੂ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਮਹਾਂ ਗਜਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਹਨ—ਇਹ ਭੂਮੀ ਉਸੇ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः । आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः । प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽस्तां तनयावुभौ

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਨਾਮਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਵਿਵਾਹਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ।

Verse 46

ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः । भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः

ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 47

प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः । त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः

ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 48

सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः । जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 49

तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः । तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਨੌਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਵਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः । मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः

ਹਰ ਭਾਗ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते । माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते

ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਵਰਨ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਦੇਸ਼ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 52

गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्

ਗੰਧਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਕੇਤੁਮਾਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम् । श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्

ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਕੁਰੂਖੰਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ ਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਨਾਮਕ ਖੰਡ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम् । निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा

ਸੁਨੀਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਮਣੀਕ ਖੰਡ ਰਮ੍ਯਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਤੇ ਹੇਮਕੂਟ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹਰਿਖੰਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 55

हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम् । हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्

ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਹੇਮਕੂਟ ਤੱਕ ਦਾ ਖੰਡ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਭਿਖੰਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती । हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ

ਨਾਭਿਖੰਡ ਅਤੇ ਕੁਰੁ—ਦੋ ਵਰ্ষ ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਗਿਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 57

नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत् । तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते

ਨਾਭਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭ ਸੀ; ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਭਰਤ ਜਨਮਿਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰ্ষ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 58

अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम् । अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन

ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਪਾਰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ—ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ, ਸਭ ਥਾਂ।

Verse 59

शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः । तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्

ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਕ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਰ্ষ ‘ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति

ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮੇਧਾਤਿਥਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 61

तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि

ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ—ਪੁਰੋਜਵ, ਮਨੋਜਵ, ਵੇਪਮਾਨ, ਧੂਮ੍ਰਾਨੀਕ, ਚਿਤ੍ਰਰੇਫ, ਬਹੁੁਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਚਾਰ—ਇਹੀ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ (ਖੇਤਰਾਂ) ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 62

शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति

ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਰਿਤਵ੍ਰਤ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯ੍ਯਵਾਤ੍ਕਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः । अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 64

इति जपः । कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः । तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्

ਇਹ ਜਪ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦਾ ਇਕ ਝਾੜ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ “ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि । वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति

ਉਸ ਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਵਸੁ, ਵਸੁਦਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਕਵੀ, ਨਾਭਿ, ਗੁਪਤ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਰਣ—ਕੁਲਿਸ਼, ਕੋਵਿਦ, ਅਭਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕੁਲਕ—ਭਗਵਾਨ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 66

परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट् । देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः

ਤੂੰ ਜਾਤਵੇਦ ਅਗਨੀ ਹੈਂ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਹਵਿ ਦਾ ਵਾਹਕ ਤੇ ਭੋਗਤਾ। ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੈਂ।

Verse 67

इति स्तुतिः । क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः । योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्

ਇਥੇ ਸਤੁਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਬਤ ਗੁਹਾ (ਸਕੰਦ) ਵੱਲੋਂ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।

Verse 68

तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਵਰ্ষ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ: ਮਮਧੁਰੂਹ, ਮੇਘਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਸ੍ਵਦਾਮਾ, ਋ਤਾਸ਼੍ਵ, ਲੋਹਿਤਾਰ੍ਣਵ, ਵਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः

ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਰਣ ਗੁਰੂ, ਋ਸ਼ਭ, ਦ੍ਰਵਿਣ ਅਤੇ ਦੇਵਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 70

आपोमयं भगवंतं स्तुवंति

ਉਹ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 71

आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च । तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः

ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਜਲ ਭੂḥ, ਭੁਵḥ ਅਤੇ ਸ੍ਵḥ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ-ਨਾਸਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

इति जपः । शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਪ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਾਲਮਲਿਦ੍ਵੀਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि

ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯਜ੍ਞਬਾਹੁ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਵਰ্ষ ਹਨ: ਸੁਰੋਚਨ, ਸੌਮਨਸ੍ਯ, ਰਮਣਕ, ਦੇਵ, ਬਰ੍ਹਿ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਆਪ੍ਯਾਯਨ ਅਤੇ ਅਭਿਜ੍ਞਾਨ।

Verse 74

वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरैषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति

ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਧਰ, ਵੀਰ੍ਯ, ਵਸੁੰਧਰਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੰਧਰ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਰਣ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः । अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु

ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਸੋਮ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 76

इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया । मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते

ਇਉਂ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ‘ਗੋਮੇਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਛਾਂਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟਾਪੂ ‘ਗੋਮੇਦ-ਦ੍ਵੀਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਧ੍ਮਜਿਹ੍ਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ਿਵ, ਸੁਰਮ੍ਯ, ਸੁਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ੍ਯ, ਸ਼ਪ੍ਤ, ਮ੍ਰਿਤਾਭਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਰ੍ਸ਼ (ਖੰਡ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 78

वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते

ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰ੍ਣ—ਹੰਸ, ਪਤੰਗ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਂਚਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾਂਗ—ਇਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰ੍ਯ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 79

प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च । मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि

ਅਸੀਂ ਸੂਰ੍ਯ ਨੂੰ—ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ—ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਣੁ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਤ੍ਸ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 80

इति जपः । स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् । पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्

ਇਉਂ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੁਵਰਨ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਪਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਪੁਸ਼੍ਕਰ-ਦ੍ਵੀਪ’ ਦਾ ਹੈ।

Verse 81

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ

ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀਤਹੋਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਰਮਣਕ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਹਨ।

Verse 82

तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्

ਉਹ ਦੋ ਖੰਡ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹਨ।

Verse 83

तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਨਸਾਚਲ ਨਾਮ ਦਾ ਵਲਯਾਕਾਰ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਆਪਣਾ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 84

तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति

ਉੱਥੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਤਈ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 85

यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन् । भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः

ਜਨ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮਮਯ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਿੰਗ ਹੈ; ਭੇਦ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਏਕ ਹੈ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 86

इति जपः । नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च । अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्

ਇਉਂ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ ਨ ਈਰਖਾ, ਅਤੇ ਨ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੀ ਕਮਾਈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 87

जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव । अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्

ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਚਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।