Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

ਹੇ ਮੁਨੇ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮਹੀਨਗਰਕ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ—ਉਥੇ ਦੇ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਹੀਨਗਰਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜਿਥੇ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਇਨ ਜਾਂ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਲਿਆਣ ਤੇ ਦੁર્ભਾਗਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਕਿਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਯ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

ਯਥਾਕਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ—ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਮਾਨੋ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ—ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਮਨ ਕਰੇਂਗਾ? ਹੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ! ਤੇਰਾ ਸਮਾਂ ਕਿੱਥੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਬੀਤਿਆ?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਤਦ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—‘ਮੈਂ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਹੀਨਗਰਕ ਨਾਮਕ ਖੰਡ ਤੱਕ ਵੀ, ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਭੋ ਭਾਸਕਰ! ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।’

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

ਰਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਉਹ ਦਵਿਜ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ?’

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

‘ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ—“ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਪਰ ਜੋ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ? ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ।’

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

ਅਥਵਾ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਅਸੀਮ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈ; ਹੇ ਰਵੀ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।”

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

ਫਿਰ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਿੰਗਲ ਰੰਗੀਆਂ ਜਟਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

ਤਦੋਂ ਹਾਰੀਤ ਆਦਿ, ਹर्ष ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹर्ष ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਦਿਨ ਪੁੰਨਮਈ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਥਾਂ ਵੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪਧਾਰੇ ਹੋ।

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਧੰਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ—ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ।

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਭੋਜਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪਰਮ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਭੋਜਨ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਰੀਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਮਠ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ?”

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

ਕਮਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਤਾਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਰਮ ਭੋਜਨ ਕੀ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

“ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਉੱਤਮ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ।”

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

“ਭੋਜਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ: ਇੱਕ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਅਰਥਾਤ ਸਧਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਨੂੰ ‘ਪਰਮ ਭੋਜਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

ਉਥੇ ਜੋ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਚੌਵੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਤਰਪਣ) ਇਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

ਉਹ ਭੋਜਨ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ‘ਖੇਤਰ’—ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

ਜਿਵੇਂ ‘ਪਰ’ ਨੂੰ ‘ਪਰਮ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਪਰਮ ਭੋਜਨ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ‘ਪਰਮ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਭੋਜਨ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਅੰਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਤਾ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

ਇਹ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁੱਛੋ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਮਠ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

“ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਭਸਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਲਾ ਗਤਿ-ਮਾਰਗ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?”

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

ਕਮਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਛੰਦਬੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪੁੰਨ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ—ਜੋ ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚਿਊਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨੀ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ‘ਤਾਮਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਸਥਾਵਰ-ਭਾਵ, ਅਚਲ ਜਨਮ (ਵ੍ਰਿਖ਼ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਉਪਭੋਗ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਭਟਕਦਾ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

ਫਿਰ ਜੋ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਕੇਵਲ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਪ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਕਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਗਰਭਧਾਰਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ—ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ।

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਲਲ ਨਾਮਕ ਭ੍ਰੂਣ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਸ ਕਲਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਣਾ ਹੋ ਕੇ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਭੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਚਮੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ-ਪੀਣੇ ਦਾ ਭਾਗ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਰਾਯੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਅੰਗ ਬੰਨੇ ਹੋਏ, ਉਂਗਲਾਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੱਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ; ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਰਖ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

ਜਿਸ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ (ਮਾਂ ਨੂੰ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ—ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੰਧਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਘੋਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਜੇ ਠੰਢਾ ਜਲ ਪੀਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਗਰਮ ਪਦਾਰਥ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

ਮਾਤਾ ਜਦੋਂ ਵਿਅਾਯਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਅਲੱਖ, ਸੁਖਮ ਰੋਗ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

ਆਪਣੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਉਸ ਲਈ ਤੀਖੀ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਸੱਚੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ।

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

‘ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।’

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਵੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟਿਆ ਤੇ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਵ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

ਹੇਠਾਂ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੋਨੀ ਦੇ ਤੰਗ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਉਤਾਰਨ ਵਰਗੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੱਤੇ ਦੀ ਛੋਹ ਵਰਗਾ ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ, ਰਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

ਇਹ ਦੇਹ ਸਨਾਇੂਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਕ ਯੰਤਰ-ਰਚਨਾ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤੇ ਸਤੰਭਾਂ ਵਰਗੇ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਪੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹੈ।

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

ਇਹ ਸੱਤ ਭਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਘਰ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਤ ਰੋਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਢੱਕੀ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਮਹਾਂ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਗਵਾਖਾਂ (ਖਿੜਕੀਆਂ) ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ।

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

ਦੋਵੇਂ ਹੋਠ ਕਿਵਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅਰਗਲਾ (ਕੁੰਡੀ) ਨਾਲ ਮੁਹਰਬੰਦ; ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ; ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਦੇਹ ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਦੇਹ-ਗ੍ਰਿਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਂਗ।

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਾਧਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।