Adhyaya 56
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਲਿੰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਬ੍ਰਹਮਸਰਸ ਖੋਦਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੋਖਸ਼ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਮੋਖ਼ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਦರ್ಭੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਖੋਦੇ ਕੂਏਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲੂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਹਿਤ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼ਤੀਰਥ’ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਜਯਾਦਿਤ੍ਯਕੂਪ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मेशं लिंगमुत्तमम् । यस्य स्मरणमात्रेण वाजपेयफलं भवेत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
एकदा तु पुरा पार्थ सृष्टि कामेन ब्रह्मणा । तपः सुचरितं घोरं सार्धवर्षसहस्रकम्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 3
तपसा तेन सन्तुष्टः पार्वतीपतिशंकरः । वरमस्मै ततः प्रादाल्लोककर्त्रे स्ववांछितम्
ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 4
ततो हृष्टः प्रमुदितः कृतकृत्यः पितामहः । ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं स्वयं लिंगं चकार ह
ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਸਿਆ-ਖਿੜਿਆ, ਪ੍ਰਮੁਦਿਤ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋਇਆ; ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਲਿੰਗ ਰਚਿਆ।
Verse 5
चखान च सरः पुण्यं नाम्ना ब्रह्मसरः शुभम । महीनगरकात्पूर्वे महापातकनाशनम्
ਉਸ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹ્મਸਰਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਖੋਦਿਆ, ਮਹੀਨਗਰਕ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ—ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
अस्य तीरे महालिंगं स्थापयामास वै विभुः । तत्र देवः स्वयं साक्षाद्विद्यते किल शंकरः
ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮਹਾਵਿਭੂ ਨੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ।
Verse 7
पुष्करादधिकं तीर्थं ब्रह्मेशंनाम फाल्गुन । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पिण्डदानं समाचरेत्
ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
दानं चैव यथाशक्त्या कार्तिक्यां च विशेषतः । देवं प्रपूजयेद्भक्त्या ब्रह्मेशं हृष्टमानसः
ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਪੂਰਵਕ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 9
पितरस्तस्य तुष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । पुष्करेषु च यत्पुण्यं कुरुक्षेत्रे रविग्रहे
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਆਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ—
Verse 10
गंगादिपुण्यतीर्थेषु यत्फलं प्राप्यते नरैः । तत्फलं समवाप्नोति तीर्थस्यास्यावगाहनात्
ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 11
मोक्षलिंगस्य माहात्म्यं शृणु पार्थ महाद्भुतम् । मया स्थानहितार्थं च समाराध्य महेश्वरम्
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੋਖਸ਼-ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 12
स्थापितं प्रवरं लिंगं नाम्ना मोक्षेश्वरं हरम् । दर्भाग्रेण ततः पार्थ कूपं खनितवानहम्
ਮੈਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ‘ਮੋਖਸ਼ੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਦર્ભਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਖੋਦਿਆ।
Verse 13
प्रसाद्य लोककर्तारं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । कमण्डलोर्ब्रह्मणश्च समानीता सरस्वती
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਮੰਡਲੂ (ਜਲ-ਕਲਸ਼) ਵਿਚੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਈ ਗਈ।
Verse 14
कूपेऽस्मिन्मोक्षनाथस्य लोकानां प्रेतमुक्तये । कार्तिकस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे चतुर्दशी
ਮੋක්ෂਨਾਥ ਦੇ ਇਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲਈ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
कूपे स्नात्वा नरस्तस्यां तिलपिण्डं समाचरेत् । प्रेतानुद्दिश्य नियतं मोक्षतीर्थफलं भवेत्
ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ/ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਮੋක්ෂ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
कुले न जायते तस्य प्रेतः पार्थ न संशयः । प्रेता मोक्षं प्रगच्छन्ति तीर्थस्यास्य प्रभावतः
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਵੀ ਮੋක්ෂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
जयादित्यकूपवरे नरः स्नात्वा प्रयत्नतः । गर्भेश्वरं नमस्कृत्य न स गर्भेषु मज्जति
ਜਯਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗਰਭੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ (ਅਰਥਾਤ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ)।
Verse 18
इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः
ਹੇ ਪਾਰਥ! ਗੁਪਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ?
Verse 56
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखंडे कौमारिकाखंडे ब्रह्मेश्वरमोक्षेश्वर गर्भश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰਖੰਡ ਦੇ ਕੌਮਾਰਿਕਾਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ, ਮੋਖ਼ਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗਰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਛੱਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।