Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬਾਲਕ ਕਮਠ! ਤੇਰਾ ਤੱਤਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਦੇ ਮਨ ਲਈ ਭਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੇਹ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

ਕਮਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਇਹ ਦੇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਪਾਤਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਰਸਾਤਲ ਹੈ।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

ਟਲਾਤਲ ਉਸ ਦੇ ਟਖਨੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਮਹਾਤਲ ਹਨ। ਘੁੱਟਨੇ ਸੁਤਲ ਹਨ; ਜੰਘਾਂ ਵਿਤਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਮਰ ਅਤਲ ਹੈ।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

ਉਹ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਮਹੀਤਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੇਟ ਭੁਵਰਲੋਕ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਵਰਲੋਕ ਹੈ; ਗਰਦਨ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਖ ਜਨਲੋਕ ਹੈ।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਤਰ ਤਪੋਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਧਾਤੂ ਸੱਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਲੈ। ਚਮੜੀ, ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਧਾਤੂ ਹਨ।

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

ਛੱਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ (ਨਾਡੀਆਂ) ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੌ ਵੀ। ਇਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਦੀਆਂ ਜਲ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਢੇ ਕਰੋੜ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ।

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ—ਛੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਜੰਘਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੇਟ।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

ਇੱਥੇ ਆੰਤਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਵਿਆਮ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵੇਦ-ਵਿਦ ਦਵਿਜ ਐਸਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਮਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਨਲੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ, ਤੇ ਮੁਖ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ। ਹਿਰਦ-ਕਮਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਿਲੀ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਯਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

ਹੇ ਦਵਿਜ, (ਦੇਹ ਦੇ ਧਾਤੂ) ਮੱਜਾ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਵਸਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਠਾ ਵੀ।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

ਇੱਥੇ ਅੰਤਿਮ ਰਕਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਤਾਂ ਦੋ ਅੰਜਲੀ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

ਸੱਤ ਸੀਵਨੀਆਂ (ਸੰਧੀਆਂ) ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੇਢ੍ਰ (ਲਿੰਗ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਭ ਵੱਲ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

ਇੱਥੇ ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਇਡਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਹਨ।

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੇਹ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੁ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਤੱਤ ਵੀ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਵਾਯੁ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

ਉੱਛਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ, ਅਤੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਦਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਸ ਦਾ ਆਸਨ ਕੰਠ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

ਵਿਣ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਗਰਭ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ੍ਰਾਵ ਵੀ—ਇਹ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਸਨ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਅੰਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਚਲ ਕੇ ਰਸ ਦਾ ਪਰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

ਵਾਣੀ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਡਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਤਨ—ਇਹ ਉਦਾਨ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਸਨ ਕੰਠ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

ਵਿਆਨ ਸਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਲਾਰ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ-ਮੁੱਢਣ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ ਅਗਨਿ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ: ਪਾਚਕ, ਰੰਜਕ, ਸਾਧਕ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਜਕ।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

ਪਾਚਕ ਅਗਨਿ ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਤ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਰੰਜਕ, ਅਮਾਸ਼ਯ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਰਸ ਨੂੰ ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਲਈ ਉਤਸਾਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਲੋਚਕ ਨੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

ਭ੍ਰਾਜਕ ਤ੍ਵਚਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੇਦਕ, ਬੋਧਕ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਵੀ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਨ (ਕਫ਼) ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਲੰਬਕ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲੇਦਕ ਨਿਤ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮੀ ਦੇ ਕੇ ਮ੍ਰਦੁ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

ਬੋਧਕ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਸਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਨੇਤਰ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

ਸਭ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ਼) ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ‘ਆਲੰਬਕ’ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਯੁ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਹ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ੍ਰੋਤਸ (ਦੇਹਿਕ ਨਾਡੀਆਂ/ਮਾਰਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਾਲੀਪਨ ਤੇ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰਾਪਣਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

ਇੱਥੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਧਰਤੀ-ਤੱਤ) ਅੰਗ ਜਾਣੋ: ਨੱਕ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਨਖ; ਹੱਡੀਆਂ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਭਾਰਪਨ; ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ; ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਤੇ ਗੁਦਾ ਵੀ।

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

ਨਾਭੀ, ਮੇਦ (ਚਰਬੀ), ਯਕ੍ਰਿਤ, ਮੱਜਾ, ਆੰਤਾਂ, ਆਮਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ; ਸਨਾਯੂ ਅਤੇ ਪਕਵਾਸ਼ਯ ਵੀ—ਇਉਂ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੁਕਲ ਮੰਡਲ (ਸਫੈਦ ਘੇਰਾ) ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਜਨਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮੰਡਲ (ਕਾਲਾ ਘੇਰਾ) ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਜਨਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

ਇੱਕ ਪੱਖਮ-ਮੰਡਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਚਰਮ-ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਸ਼ੁਕਲ ਮੰਡਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਡਲ ਹੈ।

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

ਦ੍ਰਿਗ੍-ਮੰਡਲ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨੇਤਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਦੋ ਭਾਗ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਪਾਂਗ ਅਤੇ ਅਪਾਂਗ।

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

ਉਪਾਂਗ ਨੇਤਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਅਪਾਂਗ ਨਾਸਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਚਰਬੀ, ਰਕਤ, ਕਫ ਅਤੇ ਮਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਰਕਤ ਅਤੇ ਮਾਂਸਮਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਛੇ ਕੂਰਚਕ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ, ਓਠਾਂ, ਮੇਢ੍ਰ (ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ) ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਵਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਸਨ ਮੂੜ੍ਹਾ (ਸਿਰ) ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

ਚਮੜੀ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਾਸ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਕ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਛੇ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਸਮੂਹ ਵੀ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਦੇਹ ਭੂਤਮਯ ਹੈ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

ਉਹ ਅੰਨ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕੌਲਿਆਂ, ਗ੍ਰਾਸਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਥੂਲ ਆਸ਼ਯ—ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੁ ਉਸ ‘ਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

ਅੰਨ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਜਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਚਨ ਅਗਨੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਲ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

ਜਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਟਿਕ ਕੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਧਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੁ ਨਾਲ ਧਮਾਈ ਹੋਈ ਉਹ ਅਗਨੀ ਜਲ ਨੂੰ ਅਤਿ ਉਸ਼ਣ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

ਉਹ ਅੰਨ ਗਰਮ ਜਲ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਚਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਕਿੱਟ (ਮਲ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸ (ਪੋਸ਼ਕ ਸਾਰ)।

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

ਕਿੱਟ ਦਾ ਭਾਗ ਬਾਰਾਂ ਮਲਾਂ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ—ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਲਿੰਗ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਨਖ।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

ਰੋਮਕੂਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ ਉਹ ਸੁਖਮ ਰਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

ਫਿਰ ਉਹ ਨਾੜੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਦ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਸ ਰੰਜਕ ਉਸ਼ਮਾ (ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਪ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਚਦਾ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਰਕਤ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਚਮੜੀ, ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸ, ਅਤੇ ਮਾਸ, ਸਨਾਯੂ, ਨਾੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਖ, ਮੱਜਾ, ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਨ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰিণਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਧ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਭਾਰ ਢੋਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਯਤਨ ਲਈ ਹੈ।

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

ਜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਤੇਲ ਮਲ੍ਹਣ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਾਧੇਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਭਾਰ ਹੀ ਨਾ ਢੋ ਸਕੇ?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਇਹ ਵਧ ਕੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਜੀਵੇ?

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

ਇਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਸੁਖ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭੋਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇ ਤੀਖੇ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

ਹੇ ਸਾਧੂ! ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਮਰਦਾ ਹੈ)।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੁ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਭੰਡਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੀਵ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸੱਤ ਛਿਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਛਿਦਰ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

ਉਸੇ ਖ਼ਸ਼ਣ ਉਹ ‘ਅਤਿਵਾਹਿਕ’ (ਵਾਹਕ) ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਗੰਢ ਜਿਤਨਾ—ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

ਫਿਰ ਯਮ ਦੇ ਭਟ, ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਝ ਕੇ ਯਾਮਯ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਬਲ ਲਾ ਕੇ, ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

ਉਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੜਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਡੱਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੀ ਰੇਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤਪਿਆ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੋਵੇ।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਘਸੀਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਪਕਰਮੀ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਭਟ ਯਮਪੁਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

ਕਿਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਜੋ ਲੰਘਣਾ ਅਸੰਭਵ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਕਾਂ, ਕਾਕੋਲ ਤੇ ਗਿਦੜ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

ਕਿਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਉਹ ਘਸੀਟਿਆ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਤਪਦੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

ਦਸ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੀਪ ਤੇ ਲਹੂ ਵਗਾਂਦੀ ਹੈ—ਵੈਤਰਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿਕਣੀ ਕਾਈ ਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

ਤਦੋਂ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਮਹਾਂ ਭੈ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕਾਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਵਰਗੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

ਪਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੁਮਧੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ—ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਯੋਨੀ ਦਾ ਪੂਰਣ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

ਉੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਪੀ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਉਸ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

ਜੋ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੁਖ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤਰੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰ ਵੀ।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

ਜੋ ਜੁੱਤੀ-ਚੱਪਲ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਾਹਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਭੱਖਿਆ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਦੀਪ ਦਾਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਗੋ-ਦਾਨੀ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

ਜੋ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਰਯ, ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ, ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਲੋਹਾ, ਤਿਲ, ਕਪਾਹ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮਈ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ—ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁੰਨਕਰਮੀ—ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

ਉੱਥੇ ਨਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਦੇਹ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

ਅਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਤੇ ਅੰਨ-ਆਦਿ ਜੋ ਬਾਂਧਵ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਦਿਨੋਦਿਨ ਭੋਗ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ-ਆਦਿ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

ਅਤੇ ਜੋ ਜਲ-ਦਾਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਪਰੋਂ ਬਾਂਧਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਉਸ ਕੋਲ ਨਦੀ ਬਣ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

ਮਾਸੋਂ ਮਾਸ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ—ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਪੂਰੇ ਇਕ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਿਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਯਮ-ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਗਣ ਪਾਪੀ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਤਪਤ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਮਨੁੱਖ ਕਠੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ।

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬਾਂਧਵ ਪੁੰਨ-ਸਹਿਤ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

ਇਕ ਪੂਰਾ ਸੰਵਤਸਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਪੂਰਨ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਉੱਤਮ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

ਦੇਵਲੋਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਨਰਕ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਕਾਲ ਤੱਕ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

ਸ਼ੁੱਧ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਪ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖੇ ਹਨ—ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ; ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

ਉਹ ਮੱਖੀਆਂ, ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਬਿਛੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੀਵ ਚੀਖਦਾ-ਚਿਲ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ।