Adhyaya 45

Verse 1

। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਬਹੂਦਕ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਬਹੂਦਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।”

Verse 2

तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि

“ਇੱਥੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬਹੂਦਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਪਿਲ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।”

Verse 3

स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः

ਉੱਥੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ‘ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹੀ ਲਿੰਗ ਸਦਾ ‘ਨੰਦਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः

ਇੱਕ ਵਣਜਾਰੇ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਧਰਮ ਹੀ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

Verse 5

नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः

ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਸਭ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 6

कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन

ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ—ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 7

विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः

ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਧਰਮ-ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਮਥ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਆ।

Verse 9

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा

ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਲੱਕੜ ਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਾਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਫੁਟ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ।

Verse 10

सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। ਬਿਨਾ ਕਪਟ ਦੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਖਰੀਦ ਦੀ ਯੋਗ ਕੀਮਤ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 11

अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते

ਨਿਰਕਪਟਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਇਆ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਰੀਦ’ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਦਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਕਈ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 12

दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः

ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ, ਇਹ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਲੋਭੀ ਹੈ, ਅਸੱਤਵਾਦੀ ਹੈ, ਦੰਭੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते

ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਪਿਤ ਆਹੁਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

Verse 14

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च

ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਅੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਜੀਵਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ…

Verse 15

चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः

ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਯਜਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨੀਚ ਜਨਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः

ਲਕੁੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਸ਼ੂ, ਮਾਨੋ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਜਣ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਯਵ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਜਮਾਨ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯਜਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਤੁਤੀ।

Verse 18

नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः

ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਹਵਿਸ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ ਸੱਚਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ—ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਏ।

Verse 20

उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੱਟੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਜੋ ਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਉਸ ਲਈ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ

ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ। ਅਨੇਕ ਮਾਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਅਲੱਗ, ਸ਼ੀਤਲ ਤੇ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः

ਉਹ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਲਸਾ; ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਧੀਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਕਸਾਵਿਆਂ ਵੱਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬਹਿਰਾ ਹੋਵੇ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੈ।

Verse 24

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्

ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਖੋਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 26

यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च

ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਤੱਕ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਖਿੱਚਵਾਉਂਦੇ, ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੋੜਦੇ ਹਨ।

Verse 27

बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਘਣੇ ਕਿੱਚੜ ਵਿਚੋਂ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਧੁਰੇ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਢਹਿ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਵਿਧੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्

ਉਹ ਤਾਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਘਨਿਆ’—ਅਹਿੰਸਾ-ਯੋਗ—ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੀੜਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 29

भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्

ਲੱਕੜੀ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਹਲ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 30

आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा

ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵੇਚਦਾ’ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 31

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति

ਬੱਕਰਾ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਮੇਢਾ, ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿਰਾਟ, ਧੇਨੂ ਅਤੇ ਵੱਛਾ, ਅਤੇ ਸੋਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 32

एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਸਦਾ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਲ ਮਾਨੋ ਅੱਠ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਦਾ ਤੀਹਵਾਂ ਭਾਗ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 33

धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्

ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬੁੱਢੇ ਪਸ਼ੂ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ? ਖੇਤੀ ਦਾ ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ।

Verse 34

विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा

ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ ਪਕਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦਵਿਜ ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਹੀ ਸਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰੋ।

Verse 35

केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते

ਕਈ ਲੋਕ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭੋਗ ਬੰਧਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 36

वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा

ਵਧ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕੈਦ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਦੇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ—ਆਪਣੀ, ਮਾਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਪਿਉ ਦੀ?

Verse 37

मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः

ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਦੇਹ ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਉ ਦੀ, ਜਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦੀ, ਜਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦੀ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ, ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਵੀ,’ ਅਜਿਹੇ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਫਿਰ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ।

Verse 38

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति

ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਮਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਨਸ਼ੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 39

आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨਾਲ ਕਦੇ ਮੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 40

आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय

ਆਤਮ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇਗਾ—ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 41

स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਤੋਂ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤੀਰਥ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਆਪ ਐਸੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 42

श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्

ਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸੰਕਟ ਨਾਲ, ਤਾਪ-ਸ਼ੀਤ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀ—ਧਰਮ-ਗ੍ਰਿਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 43

सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः

ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਤੇ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕੇ?

Verse 44

सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः

ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਹਾੜ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਰਮ।

Verse 45

आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः

ਆਤਮਾ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 46

एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਸਾਧੂ ਦੇ ਐਸੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 47

वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः

ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਓਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੜੋਸੀ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 48

स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः

ਉਹ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ’—ਸੱਚ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ—ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 49

स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये

ਉਹ ਸਦਾ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ‘ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੀ ਛੇਦ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿਆਂਗਾ,’ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ।

Verse 50

स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्

ਕ੍ਰੂਰਾਂ, ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਉ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਨ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत

ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੰਦਭਦ੍ਰ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਚਾ ਵੀ ਦੁੱਧ-ਮੁਹਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 52

तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते

ਇਹ ਸਭ ਦੈਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਨਾ ਰੋਇਆ। ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਭਲਾ ਕੌਣ ਵਿਧੀ ਦੇ ਲਿਖੇ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 53

ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪਤਨੀ, ਸਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗ੍ਰਿਹ-ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਰੁੰਧਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।

Verse 54

विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः

ਹੇ ਪਾਰਥ! ‘ਕਨਕਾਨਾਮਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਾਰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ।

Verse 55

शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्

ਉਹ ਵਾਰੰਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—“ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਵਿਪਤਾ! ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹਾਂ!” ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਉਹ ਦਰਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਵ੍ਰਤੀ ਉਹ ਬੇਲਗਾਮ ਮਨੁੱਖ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 56

उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः

ਜਦ ਉਹ “ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ!” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਸ਼—ਮਾਨੋ ਦਧਿਕਰਣ ਵਾਂਗ—ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 57

हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्

“ਹਾਏ ਨੰਦਭਦ੍ਰ! ਜੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਫਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਮ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਹੈ।”

Verse 58

इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਂਦਿਆਂ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 59

नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्

“ਨੰਦਭਦ੍ਰ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।”

Verse 60

अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्

“ਸੱਚਮੁੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਜੇ ਬੇਵਕਤ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਤਿਰਸਕਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 61

नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬੋਲੋ, ਬੋਲੋ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਲੁਕਾਓ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।”

Verse 62

सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्

ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਚਨ ਕਹਾਂਗਾ—ਵਾਣੀ ਦੇ ਨੌਂ ਦੂਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨੌਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ।”

Verse 63

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते

ਜਿੱਥੇ ਸੂਖਮਤਾ, ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਢੰਗ, ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ, ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਅਰਥ-ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਵਾਕ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਯੋਜਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਾਕ੍ਯ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ।

Verse 65

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਕ੍ਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ’ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਨਿਰਣਯ (ਨਿਰਣਯ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਕ੍ਯ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਮਯੋਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 67

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਇਆ—ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਸੰਖਿਆ’ (ਗਿਣਤੀ/ਗਣਨਾ) ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 68

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਏਕਤਾ ਦਿਸ ਪਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-ਜਨਕ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੌਕ੍ਸ਼ਮ੍ਯ’ (ਸੂਖਮਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕ ਦੇ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਸੁਣੋ—‘ਅਰਥ-ਰਹਿਤ’, ‘ਅਭਿੰਨ ਅਰਥ ਵਾਲਾ’, ‘ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ’, ਅਤੇ ‘ਅਤਿ-ਵਾਧੂ’ ਆਦਿ।

Verse 70

अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्

ਦੋਸ਼ੀ ਉਹ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰੜਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹੋਣ; ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ/ਅਟਪਟੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 71

विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्

ਦੋਸ਼ੀ ਵਾਣੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਘਾਟੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤਿ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਯੁਕਤ ਕਾਰਣ ਦੇ ਬੋਲੀ ਜਾਵੇ।

Verse 72

निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्

ਹੁਣ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਬਿਨਾ ਯਥੋਚਿਤ ਕਾਰਣ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਵਾਣੀ-ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਭਯ ਤੋਂ, ਲੋਭ ਤੋਂ, ਦੈਨ੍ਯ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅਨਾਰ੍ਯਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ।

Verse 73

हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्

ਨੀਚਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗਿਆਂ ਦੇ ਮਾਨ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਵਕਤਾ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਅਵਿਕਲ ਹੋਣ, ਤਦ ਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 74

सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते

ਜਦੋਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਹਿਣਯੋਗ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਅਵਮਾਨੇ,

Verse 75

श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्

ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਵੀ ਵਕਤਾ ਦਾ ਅਦਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਬਚਨ ਜੜ ਨਹੀਂ ਪਕੜਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਗੱਲ ਕਹੇ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ,

Verse 76

विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्

ਉਸ ਬਚਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਣੀ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ (ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ)—

Verse 77

सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਕਤਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਤਰਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਘੜੇ ਹੋਣ—ਤਿਆਗ ਕੇ,

Verse 78

सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा

ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਝ।

Verse 79

यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्

ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭਤਾ ਉਭਰਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 80

एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्

ਤੇਰਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਛਲ-ਕਪਟ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना

“ਦੇਵਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ। ਜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ‘ਦਿੱਖਦੇ’ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਨ ਵੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਧਨ ਲਈ ਠੱਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਘੜੀ ਹੋਈ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।”

Verse 82

पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत

“ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਾਸਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ ਵੀ—ਮੁਰਦਾ ਭਲਾ ਕੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 83

यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः

ਇਸ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ—ਦੁਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ—ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 84

उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्

ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ‘ਉਤਪੱਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਸ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਿਥਿਆ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्

ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੂਰਜ-ਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਾਯੂ ਸਦਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਮੇਘ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ।

Verse 86

स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति

ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਖਾ, ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਰਤੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 87

स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः

ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪਹਾੜ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ; ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਗਰਭਵਤੀ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 88

यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਡੇ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਕਿਤੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 89

तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਜਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਮੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧੂਰਤ ‘ਸਰਵੋਤਮ’ ਕਹਿ ਕੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ‘ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ’ ਨੂੰ ਵੀ—ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 90

मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे

ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਵੈਰੀ ਵੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਾਹ ਚਾਹੁਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਲ ਪਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਗ ਦੇ ਥਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 91

मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्

ਮਨੁੱਖ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि

ਇਹ ਬਿਨਾ ਬੰਧਨ ਦੇ ਵਿਹਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਸੀ ਯੋਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਅਟੱਲ ਹੋਣ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 93

बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਕਿਉਂ? ਹੋਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੀ ਸੁਭਾਉ ਜਾਣੋ; ‘ਪੁੰਨ-ਪਾਪ’ ਆਦਿ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੇਵਲ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।

Verse 94

यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि

ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸਥਾਵਰ ਹਨ, ਕੋਈ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਪਤੰਗੇ/ਪੰਛੀ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ—ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨੰਦਭਦ੍ਰ, ਇਹ ‘ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ’ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਭੋਗ ਕਰ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 95

नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਐਸੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਨ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਸਨ ਨ ਹੀ ਸੰਗਤ—

Verse 96

सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा

ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਕਦੇ ਨ ਡੋਲਿਆ। ਹੱਸਦਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਲੋਕ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਝੂਠ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।

Verse 98

वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः

ਵਧ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼—ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਪਤਾਂ—ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्

“ਹਾਏ, ਇਹ ਸਾਧੂ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਿੰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ!”—ਇਉਂ ਮਹਾਜਨ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਭਲਾਈ ਦੀ ਖਿਆਤਿ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।

Verse 100

दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा

ਜਦੋਂ ਪਾਪੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਤਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਲਾਲਸਾ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ, ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ (ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ) ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 101

यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः

ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ—ਕੋਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਤੇਰੀ ਬਾਲ-ਬੋਲੀ ਹੈ। ਦੱਸ, ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 102

यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, “ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ—ਝੂਠੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ,” ਤਦ ਤੂੰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।

Verse 103

ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ—ਸਭ ਹੀ—ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 104

स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ—ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਮੂਰਖ ਸਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸੱਚ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ?

Verse 105

प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ।

Verse 106

विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੀ ਉਹ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਸੀ?

Verse 107

वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 108

स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ

ਸੂਰਯ ਨੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 109

काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਯਮ ਅਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ); ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ; ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਤੇ ਵਰੁਣ—ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਏ।

Verse 110

अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्

ਇਥੇ ਹੀ ਸਤੰਭ-ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ?

Verse 111

एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜੋ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ।

Verse 112

पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया

ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ—ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्

ਹੇ ਦੇਵ-ਵਾਣੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ! ਜੋ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਉਹ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ’; ਪਰ ਜੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਹਨ? ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਅਚੰਭਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 114

रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव

ਹੇ ਦੇਵਾ! ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕੰਗਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਮੰਗਣ—ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਲੱਥ (ਘੋੜਾ-ਚਣਾ) ਮੰਗਦੇ ਹੋਣ? ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਧਕ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਹੈ।

Verse 115

स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा

ਜੇ ਤੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਫਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਦੱਸ: ਕਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 116

बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्

ਬਦਰੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਕੰਡੇ ਤਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ‘ਰਚਨਾ’ ਹੈ?

Verse 117

यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा

ਅਤੇ ਜੋ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਸੁਖੀ ਤੇ ਧੰਨ ਹਨ—ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 118

तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः

ਜੋ ਤਾਮਸਿਕ ਹਨ ਤੇ ਅੰਗਹੀਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਧੰਨ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਫਿਰ ਉਹ ਧੰਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ?

Verse 119

सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्

ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਵਰਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਰਕ ਲਈ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਨੀ ਮਹਾਂ-ਅਨਰਥਤਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਤੇਰੀ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਲ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 120

आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्

ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਆਡੰਬਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਰਤਾ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵਾ ਹੋਵੇ।

Verse 121

मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्

ਮਾਇਆਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਆਡੰਬਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਕਲੀ ਸਿੱਕੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਚਮਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 122

आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹੇ—ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਰਖੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ—ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਂਚਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 123

त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये

ਤੂੰ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੁੜ ਹੋਰ ਹੀ ਬੋਲਿਆ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਾਂ।

Verse 125

आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਕਪੜਾ, ਤਿਲ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਿਗੋਏ ਜਾਂ ਰਚਾਏ ਜਾਣ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 126

मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇੱਥੇ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੈ।

Verse 127

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਜ্ঞਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ-ਹਿਰਦੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ।

Verse 128

न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च

ਨੀਚਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ: ਕੁਲ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ।

Verse 129

तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्

ਧਰਮਾਚਾਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 131

मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः

ਮੱਧਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੱਧਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਤੂੰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪੇਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 132

वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्

ਵੇਦ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਉਚਿਤ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ?

Verse 133

इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्

ਇਉਂ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹੂਦਕ—ਭੱਟਰਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 45124

नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु

ਇਹ ਨਾਸਤਿਕਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ 'ਗੁਣ' ਹੈ: ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜੋ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।