
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਗਣ ਗੁਹਾ-ਸਕੰਦ ਕੋਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਵਿਜੇਤਾ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੈ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਸਤੰਭ (ਜਯਸਤੰਭ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਉੱਤਮ ਸਤੰਭ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਬੂਨਦ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸਤੰਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦਾ ਹੈ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੇਵ-ਅਨੁਮੋਦਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਤੰਭ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਕੰਦ ਇੱਕ ਕੂਆਂ (ਕੂਪ) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਜਲ-ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਮਾਵਸਿਆ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਆਰਾਧਨਾ ਸਮੇਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 1
नारद उवाच । कुमारेण स्थापितोऽत्र कुमारेशस्ततः सुराः । प्रणम्य गुहमूचुश्च प्रबद्धकरसंपुटाः
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 2
किंचिद्विज्ञापयष्यामो वयं त्वां श्रृणु तत्त्वतः । पूर्वप्रसिद्ध आचारः प्रोच्यते जयिनामयम्
ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਜੈ-ਇੱਛੁਕਾਂ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
जयंति ये रणे शत्रूंस्तैः कार्यः स्तंभचिह्नकः । तस्मात्तव जयोद्द्योतनिमित्तं स्तंममुत्तमम्
ਜੋ ਯੋਧੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਸਤੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਜੈ-ਘੋਸ਼ਣਾ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਜੈ-ਸਤੰਭ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
नक्षिपाम वयं यावत्त्मनुज्ञातुमर्हसि । विश्वकर्मकृतं यच्च तृतीयं लिंगमुत्तमम्
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਦਿਓਗੇ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗੇ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੀਜਾ ਲਿੰਗ ਵੀ (ਇੱਥੇ) ਰੱਖਾਂਗੇ।
Verse 5
तस्य स्तंभाग्रतसतं च संस्थापय शिवात्मज । एवमुक्ते सुरैः स्कन्दस्ततेत्याह महामनाः
ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਸਤੰਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੌ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮਨ ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।”
Verse 6
ततो हृष्टाः सुरगणाः शक्राद्याः स्तंभमुत्तमम् । जांबूनदमयं शुभ्रं रणभूमौ विनिक्षिपुः
ਤਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਸਤੰਭ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ—ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 7
परितः स्थंडिलं दिक्षु सर्वरत्नमयं तु ते । तत्र हृष्टाश्चाप्सरसो ननृतुर्दशधा शुभाः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਤਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਸ-ਧਾ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚੀਆਂ।
Verse 8
मातरो मंगलान्यस्य जगुः स्कन्दस्य नंदिताः । इंद्राद्या ननृतुस्तत्र स्वयं विष्णुश्च वादकः
ਸਕੰਦ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੱਚੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।
Verse 9
पेतुः खात्पुष्पवर्षाणि देववाद्यानि सस्वनुः । एवं स्तंभं समारोप्य जयाख्यं विश्वनंदकः
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪਈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਯ’ ਨਾਮਕ ਸਤੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਨੰਦਕ ਸਕੰਦ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 10
स्तम्भेश्वरस्ततो देवः स्थापितस्त्र्यक्षसूनुना । विरिंचिप्रमुखैर्देवैर्जातानन्दैः समं तदा
ਤਦ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਏ।
Verse 11
हरिहरादित्युक्तैस्तैः सेन्द्रैर्मुनिगणैरपि । तस्यैव पश्चिमे भागे शक्त्यग्रेण महात्मना
ਹਰੀ, ਹਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਉਹ ਦੇਵ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਮੁਨਿਗਣਾਂ ਨਾਲ; ਉਸੇ ਧਾਮ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਬਰਛੀ) ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਗਲਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ।
Verse 12
गुहेन निर्मितः कूपो गंगा तत्र तलोद्भवा । माघस्य च चतुर्दश्यां कृष्णायां पितृतर्पणम्
ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
कूपे स्नानं नरः कृत्वा भक्त्या यः पांडुनंदन । गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं तत्फलं लभते स्फुटम्
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
स्तंभेश्वरं ततो देवं गन्धपुष्पैः प्रपूजयेत् । वाजपेयफलं प्राप्य मोदते रुद्रसद्मानि
ਫਿਰ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 15
पौर्णमास्याममावास्यां महीसागरसंगमे । श्राद्धं कृत्वा च योऽभ्यर्च्चेंत्स्तंभेश्वरमकल्मषः
ਮਹੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਜਾਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਤੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
पितरस्तस्य तृप्यंति तृप्ता यच्छंति चाशिषः । स भित्त्वा सर्वपापानि रुद्रलोके महीयते
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਤੋੜ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इत्याह भगवान्रुद्रः स्कन्दस्य प्रीतये पुरा । एवमेव चतुर्थं च स्थापितं लिंगमुत्तमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਉਂ ਹੀ ਚੌਥਾ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 18
प्रणेमुर्देवताः सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ।