Adhyaya 46

Verse 1

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੰਦਭੱਦਰ ਨੇ ਬਹੁਦਕ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 2

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ।

Verse 3

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 4

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ 'ਭਰਦਾ' ਨਹੀਂ (ਕਦੇ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ), ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਚਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਹੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਭਾਰਗਵ ਵਾਂਗ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸਾਜਿਆ ਹੈ?

Verse 5

सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च । अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਚੇਤਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਚਿਆ? ਇਹ ਜੜ੍ਹ, ਅਚੇਤਨ ਸੰਸਾਰ ਕਿਉਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ?

Verse 6

निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः । ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्

ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਸੀਂ ਵੈਰ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋ; ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਨਮ ਤੇ ਅਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਉਂ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 7

कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव । किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद

ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ! ਤੁਸੀਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 8

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी । क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते

ਹੇ ਨਾਥ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਰ! ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਹਨ; ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦਇਆ ਦੀ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ?

Verse 9

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा । यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे

ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣ।

Verse 10

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः । स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਐਸੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਨਾ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਵਾਂਗਾ।

Verse 11

मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः । स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः

‘ਮੌਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਾਂਗਾ,’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 12

ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे । कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ

ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਬਹੂਕਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਆਇਆ—ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।

Verse 13

कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद । नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः

ਉਹ ਬਾਲਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਗਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 14

अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि । ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः

‘ਅਹੋ! ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ?’ ਤਦ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् । अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता

ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: “ਹਾਇ! ਕਿੰਨਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਦੁੱਖ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀ ਅਬੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ!”

Verse 16

संपूर्णोद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा । मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਖਟਵਾਂਗ ਨੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 17

तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः । अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः

ਅਹੋ! ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਆਯੁ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਨੂੰ ਕੌਣ ਤਿਆਗੇ? ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹਾਂ—ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ।

Verse 18

अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च । सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बतश्रुतिः

ਮੈਂ ਤੁਰਨ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹਾਇ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਾਵਤ ਸੱਚ ਹੈ—ਹਰ ਲਾਭ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਾਣ ਤੇ ਪੀੜਾ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 19

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् । शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन

ਸੰਤੋਖ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ!

Verse 20

क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे । इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्

ਪਲ ਪਲ ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਿਲੇ—ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 21

सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च

ਜੇ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਥਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਂਕੜੇ।

Verse 22

दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वबपायेषु कर्मसु

ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 23

मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः । अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम

ਬੁੱਧੀਮਾਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ—ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਅਹਿਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला । अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च

ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः । नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्

ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸੱਜਣ ਦੇਹਿਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।

Verse 26

आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः । मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाब्यामर्पितं जगत्

ਆਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਜਗਤ ਦੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ—ਮਨ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੇ।

Verse 27

तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु । व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्

ਉਹ ਦੋਹਾਂ (ਦੁੱਖਾਂ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਹੋਰ ਉਤੇਜਕ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 28

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरिरं मानसं च यत् । मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्

ਦੁੱਖ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ—ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् । मानसेन हि दुःखैन शरीरमुपतप्यते

ਇਹ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਭੀ ਤਪਦਾ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् । तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्

ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ-ਤਪੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਤਪੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਪਚਾਰ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु । मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना

ਰੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਦੋਹਰੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति । मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते

ਜਦ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਵੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ‘ਸਨੇਹ’—ਆਸਕਤੀ—ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च । स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च

ਆਸਕਤੀ ਕਰਕੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਨਿੱਤ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਆਸਕਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਹਰਖ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਮਿਹਨਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

ਸਨੇਹ (ਮੋਹ) ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼੍ਰੇਯ (ਅਕੁਸ਼ਲ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ—ਸਨੇਹ—ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः । अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः

ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ (ਪਕੜ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਪਰ ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्

ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ—ਸਨੇਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 38

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

ਜੋ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਚਿਪਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫਿਸਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते

ਰਾਗ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता । अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी

ਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪਿਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਮਤਿ ਵਾਲੇ ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ—ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा

ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨਾ ਆਦਿ ਵਾਲੀ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ ਵਾਲੀ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੈਲ (ਜ਼ੰਗ) ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति

ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਉਸੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु । प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्

ਇਸ ਲਈ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਨਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਬੰਧੂਆਂ ਲਈ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਤਿ-ਹਰਖ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 45

नंदभद्र उवाच । अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् । त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਹੋ ਬਾਲ! ਪਰ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਾਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 46

कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः । निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते

ਲੋਕ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਦਾ ਬੋਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 47

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् । इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः

“ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਐਸੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹਾਂ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮ-ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ (ਅਹੰਕਾਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

ਉਹ ਮਨੋਵੇਗ, ਜੋ ਜਾਗ ਪਏ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਖੇਰ-ਖੇਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਾਮ—ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ, ਲਾਲਸਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਲੇ ਦੀ ਖੋਜੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा । क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्

ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?

Verse 50

बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः । इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्

ਉਸ (ਅੰਤਰਤੱਤ) ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਨਿਰਥਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 51

कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् । एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे

ਧਰਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕੇ? ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਨ—ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ—ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਟਮਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 52

तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना । एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्

ਫਿਰ ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਿਉਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਾਏ, ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠਿਆ?

Verse 53

बाल उवाच । सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः । श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया

ਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਇਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਜੀਵ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਇਹ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

Verse 54

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा । साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਨਾਦੀ ਹਨ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਤਨੋਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ।

Verse 55

ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਖਿਝ ਉਠੀ।

Verse 56

ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता । राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत

ਫਿਰ ਉਹ ਤਮੋਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ; ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਕਲੂਸ਼ਿਤ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਸਾਤ्तਵਿਕਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 57

एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् । तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ (ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 58

तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः । असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣ-ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः । तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्

ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੱਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤਮਸ ਰਜਸ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः । तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 61

जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः । तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਵੰਡ ਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ। ਜਿੰਨੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਦੇਹ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 62

निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः । तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

ਜਿਵੇਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੱਲੇ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि । एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्

ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ-ਯੰਤਰ ਦੁਆਰਾ, ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 64

रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः । तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਸੱਤ੍ਵ ਦੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੰਵਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते । राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी

ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਵੇਗ—ਕਾਮ ਆਦਿ—ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 66

सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः । गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 67

सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਚਿੰਤਨ—ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 68

अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च । क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्

ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਦਾ ਦਾਨ, ਆਲਸ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗਣ ਦੀ ਆਦਤ ਆਦਿ—ਇਹ ਤਾਮਸਿਕ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 69

तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् । राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता

ਇਸ ਲਈ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਸਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਚਲ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना

ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਯਾਤਨਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 71

अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते । कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा

ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਖ ਤੇ ਸ਼ੋਧਨ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਚਾ ਤੱਤ ਨੀਵੇਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः । अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्

ਤਿਵੇਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਅਨਾਦਿ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 73

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः

ਜੀਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਸੁਖੀ, ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਠਾਈ ਲੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।

Verse 74

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਜੀਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੰਡ ਕੇ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ।

Verse 75

ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः । क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 76

अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे । मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्

ਅੰਨ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 77

नंदभद्र उवाच । एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते । ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ?”

Verse 78

स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् । विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः

ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੇ? ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੇਵ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ।

Verse 79

इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਹੇ ਬਾਲਕ, ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ?

Verse 80

बाल उवाच । अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः । कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते

ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਭਗਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ। ਜੋ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

अशुचिर्देवताश्चैव यदा पुजयते नरः । तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਖ਼ਣ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते । ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः । शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्

ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੇ ਸ਼ੁਚਿ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਵੇ—

Verse 83

तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते । महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः

ਉਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ—ਕਰੋੜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਓਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् । अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਉਂ (ਦੁੱਖ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)? ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਅਪਹਰਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਵੀ (ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—

Verse 85

सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् । ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्

ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਠਿਨ ਪਰਖ ਰਾਮ ਨੇ ਸਹੀ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ।

Verse 86

इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् । तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा

ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ, ਰਵੀ (ਸੂਰਜ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਭ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 87

मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः । किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः

ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ—ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਕ ਗੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 88

बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना । तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः

ਜੋ ਫਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਭੋਗ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣੇ ਹੈ।

Verse 89

ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः । इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਓਥੇ ਵੀ।

Verse 90

तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः । प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः

ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 91

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् । दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः

ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਧਰਮ ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮੰਗਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ—ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਹਰਿ/ਹਰ) ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 92

भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः । स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 93

नन्दभद्र उवाच । शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा । मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ?

Verse 94

बाल उवाच । व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु । रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः

ਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਮਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 95

किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः । धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर

ਪਰ ਜੋ ਕਰਮ ਤਮਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 96

भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः । अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते

ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੰਦੇਹ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਲਈ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾ ਉੱਥੇ ਹੈ ਨਾ ਇੱਥੇ।

Verse 98

पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि । इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਲੋਕੀ ਭੋਗ ਤਾਂ ਦੁਭਾਗੇ ਅਤੇ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि । परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्

ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਿਛਲਾ ਪੁੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦਾ ਭੋਗ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ।

Verse 100

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् । ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्

ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾਂਦਾ, ਉਹ—ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਿੰਦਣਯ, ਨਰਾਧਮ ਹੈ।

Verse 101

इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः । भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਂਟੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 102

योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति । तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਰ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 103

नन्दभद्र उवाच । नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते । को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੁਸੀਂ ਬਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤੱਤਵਤಃ ਕੌਣ ਹੋ? ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 104

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा । तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया

ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੇਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਮੈਂ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਹੈ।

Verse 105

येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च । तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम

ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਦੇਹ ਲੀਲਾ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਿਸਚਯ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਧਾਰਣ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 106

बाल उवाच । महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः । इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्

ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣਯੋਗ ਹੈ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਤਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ…

Verse 107

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः । वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः

ਵੈਦੀਸ਼ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਧਰਮਜਾਲਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਵਿਪ੍ਰ ਸੀ; ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ।

Verse 108

व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः । किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्

ਮੈਂ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੀ ਦਿਖਾਂਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ “ਧਰਮ-ਕਰਤਵਾਂ” ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 109

स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् । मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ—ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਮੈਂ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦਾ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 110

असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः । लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्

ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੰਭੀ ਸੀ; ਸਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਖਲਨਾਇਕ। ਲੋਭੀ, ਦੁਰਾਤਮਾ—ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਕਥਾਕਾਰ ਸੀ, ਕਰਤਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 111

यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च । तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत

ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਲ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਲ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ‘ਧਰਮ-ਜਾਲਿਕ’ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਜਾਲ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ।

Verse 112

सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते । मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्

ਇਉਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਜਦ ਅੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਰ ਗਿਆ; ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਕੂਟਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 113

यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् । खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च

ਉੱਥੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ; ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੂਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ। ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮੈਂ ਮਰਦਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਵੀ—ਵਾਰ ਵਾਰ।

Verse 114

आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः । नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਂਦਾ ਮੈਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਮਤਿ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 115

सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् । नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा

ਜੇ ਧਰਮ ਵੱਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਉੱਠ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੈ। ਕਰਮ-ਭੂਮੀ (ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ—ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨ ਵੀ ਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 116

यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति । ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्

ਉਸ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਯੁੱਗਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਜਨਕ ਨੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਰਵਾਈ।

Verse 117

तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः । स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਜੜਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਿਆ।

Verse 118

कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे । तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया

ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੀੜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵਾਂ, ਪਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 119

आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् । तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्

ਇਸ ਆਉਂਦੇ ਰਥ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜਦੀ ਧੁਨ ਮੈਂ ਸੁਣੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਉਹ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਪਿਆ।

Verse 120

मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् । एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया

ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 121

स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः । यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः

ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 122

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः । ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया

ਉਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦਾ ਸੰਗ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਉਹ ਪੂਜਨੀਯ ਮੈਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।

Verse 123

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव

“ਹੇ ਕੀੜੇ, ਤੂੰ ਇਉਂ ਕਿਉਂ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ? ਅਹੋ, ਐਸੀ ਭੀਤੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 124

इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਣਿਆ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਜਗਤ-ਵੰਦਿਤ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ।”

Verse 125

एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् । अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः

ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਇਸ ਨਿੰਦਿਤ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਅਤਿ-ਅਧਮ ਜਨਮ ਹਨ।

Verse 126

तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा

ਉਹਨਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 127

व्यास उवाच । मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव । मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਡਰ ਨਾ ਕਰ—ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।

Verse 128

इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् । मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्

ਕਾਲਿਯੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਜਗਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਹ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 129

ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् । तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਾਂ, ਸਿਆਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਤਦੋਂ ਤਦੋਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ (ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਤਿ) ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 130

ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः । ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः

ਤਦੋਂ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਸ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਰਿਹਾ।

Verse 131

ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः । गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च

ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ; ਗਲਦੀ ਕੋੜ੍ਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਂ ਯਾਤਨਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 132

ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् । कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च

ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸਵਤ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।

Verse 133

अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः । उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च । तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्

ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ: “ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਮਤੀ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਤ ਕਰ।”

Verse 134

त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले । काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः

“ਗਹਿਰੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਵਾ ਕੇ—ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਹੋਵੇਂਗਾ,” ਇਹ ਸੱਚੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 135

गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् । आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ”—ਇਉਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਵਾਹੀਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ।

Verse 136

इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया । पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज

ਇਉਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨੰਦਭਦ੍ਰ, ਸਦਾ ਪਾਪ ਤਿਆਗ—ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਉਸੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 137

नंदभद्र उवाच । अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि । भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਹੋ! ਤੇਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੱਲ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 138

किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् । धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्

ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ—ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸ।

Verse 139

बाल उवाच । अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः । सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्

ਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਸੂਰਯ-ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 140

ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे । अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि

ਫਿਰ ਬਰਕਰਿਕਾ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੀਂ। ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੀਂ—ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।

Verse 141

यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् । ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्

ਜੇ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਯੋਗ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 142

अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् । तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः

ਇਸ ਬਹੂਦਕ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਾਂਗਾ, ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਿਭੂ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੀਂ।

Verse 143

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः । भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः

ਆਰੋਗਤਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਾਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 144

सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् । वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज

ਸਵਿਤ੍ਰ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈ—ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਭਜਨ-ਪੂਜਨ ਕਰ।

Verse 145

बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया । माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्

ਇਹ ਬਹੂਦਕ ਕੁੰਡ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 146

बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः । आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਬਹੂਦਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੋਗਤਾ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 147

बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके । दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः

ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਬਹੂਦਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੂਰਵਜ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 148

बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् । शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤੀਰ ਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 149

अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः । मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 150

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् । सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜਪ-ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 151

बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् । यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕਰੋੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 152

बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः । संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਨਾਰੀ, ਗੌਰੀ-ਭਕਤ, ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਆਪ ਸੁਸਵਾਗਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 153

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् । षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜੋ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 154

बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते । यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा

ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 155

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्

ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਪਣ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 156

त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् । बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਨੰਦਭਦ੍ਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈ; ਬਹੂਦਕ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਫਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

Verse 157

इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः । तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 158

श्रीनारद उवाच । ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् । संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 159

यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः । बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਾਲਕ—ਜਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 160

बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् । तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति

ਜੋ ਬਹੂਦਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਾਸਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् । उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः

ਨੰਦਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ—ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਗੇ ਸੰਬੰਧੀ—ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸੂਰਯ ਦੇ ਪਰਾਯਣ ਭਗਤ ਸਨ।

Verse 162

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਮਹਾਕੁੰਡ ‘ਬਹੂਦਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 163

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति । दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति

ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਲੀਨਾਥ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਯੋਗੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 164

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धि मवाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः

ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਊਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰਣਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 165

पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत । पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ‘ਪੁਰੂਰਵਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 166

सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः । बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत

ਉਹ ਪੁਰੂਰਵਾਦਿਤ੍ਯ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭੱਟਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਸਮਾਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਬਹੂਦਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 167

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके । पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः

ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਹੌਲੀ ਜਪ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 168

श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः । धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्

ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਗਾਥਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।