Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਸ਼ੈਲਜਾ ਦੇਵੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ, ਪਹਾੜੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

ਇਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਮੇਰੁ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਸਵ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

ਹੇ ਦਿਵਸਪਤੇ ਇੰਦਰ, ਮਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਗਨਿ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ—ਕੀ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ?

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਮੁਸਕੁਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ: “ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।”

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

ਉਸ ਫਲਦਾਇਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਉਦਯ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਮਤ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮੰਡਲ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਸਫਲ ਕਰੋ: ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ੈਲਜਾ ਦੇਵੀ ਵਰ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ।

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਗਿਆ—ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪਠਾਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ—ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਦੇ ਪਤੀ (ਸੂਰਜ) ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਮਹਾਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਨ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਚੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈਂ? ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖ ਖਿੜ ਉਠਿਆ।

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਬ ਦਿਸਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸਾ ਭੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

ਜੋ ਜੀਵ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਅਚਲ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

ਤਪ, ਜਪ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਕੰਦ, ਫਲ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਭੀ (ਉਹ) ਪੁੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

ਤੂੰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈਂ—ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਹੇ ਭੂਧਰ! ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਭੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

ਪ੍ਰਾਣੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ (ਤੇਰੇ ਕੋਲ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ। ਠੰਢ, ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ।

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਹੋਰ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਧੰਨ ਹੈਂ ਤੂੰ, ਹੇ ਧਰਤੀ-ਧਾਰਕ ਪਰਬਤ।

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

“ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮੇਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੀ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਸਨ।

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

ਲਾਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਲ-ਮਹਿਸੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦੰਡਵਤ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੁਖ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਮਲ-ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਵਰਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਲਵਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੂੰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਹੀਂ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਾਰ ਵਾਲੀ, ਸੁਭਾਗੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਂ। ਸਦਾ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ।

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

ਫਿਰ ਮੈਂ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਆ ਬਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ।”

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲ-ਸੁਭਾਉ ਵਿਖਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠੀ।

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਪੁਤਰੀਏ, ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਮੁਨੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨਪਸੰਦ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਪਤੀ ਮਿਲੇਗਾ।”

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਬਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਢੱਕ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕੰਬਦੀ ‘ਹੁੰ’ ਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ।

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

ਤਦੋਂ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਮਾਹਿਰ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: 'ਆਓ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦੇਵਾਂਗਾ।'

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

'ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਰਤਨ-ਖਿਡੌਣਾ ਮੈਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ,' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾਇਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਜਗਤ-ਪੂਜਨੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, 'ਬੇਟੀ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

'ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਵਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੋਵੇ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਵਤ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮਮਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

ਫਿਰ, ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: 'ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ—ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

“ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਹਾਸ-ਵਿਨੋਦ ਭਰੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

“ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅਜੇ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਕੁਲ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ: ਉਹ ਨੰਗਾ, ਅਤਿ ਨਿਰਧਨ, ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਕ੍ਰੂਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਵੀਰਜ ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਪਿਆ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

“ਅਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਮਹਾਨਾਂ ਲਈ ਭੀ ਅਗੋਚਰ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

“ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ—ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭੀ—ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।”

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

ਜੋ ਅਧ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਐਸੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦੀ।

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮੀ ਸਾਧਵੀ ਭਾਰਿਆ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਧਰਮ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਵੇ।

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

ਕੋਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਲਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਘਾਟਾ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਮੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

ਹੁਣ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਫਿਰ—ਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੰਨੀ ਨਾ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਲਈ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

ਫਿਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਤ੍ਰਾਣ ਲਈ, ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

“ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੰਗਾਲ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਨਿਯਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਗਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਾਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

ਇੱਕ ਧੀ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

ਇਸ ਲਈ ਧੀ ਪਿਤਾ ਲਈ ਸਦਾ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕੀਤਾ—ਉਹੀ ਬਚਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

ਮੇਰੀ ਧੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ—ਉੱਤਮ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੁਖ—ਦੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ? ਉਸ ਲਈ ਪਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਿਆ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ-ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ?

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਬਚਨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹਿਤ-ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

ਇਉਂ, ਪੁੱਤਰ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

ਹੇ ਸ਼ੈਲਰਾਜ, ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਤੂੰ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਹੈਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਹರ್ಷ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ।

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

ਇਹ ਬਾਲਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਗਤਮਾਤਾ ਹੈ—ਤੇਰੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਤੀ ਸੀ।

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰਨਾ? ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

ਉਹ ਆਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਜਨਮਿਆ’ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ‘ਪਤੀ’ ਤੇ ‘ਪਤਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸਭ ਭਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

ਉਹੀ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ਾਸਤਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਜਿਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਪਹਾੜ-ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਮੰਗਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰਾ ਆਪ ਹੀ ਮੰਗਲਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ‘ਧਨਹੀਣ’ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

ਉਹੀ ਦੇਵ ਅਚਲ, ਸਥਾਣੁ, ਮਹਾਦੇਵ, ਅਜਰ ਹਰਾ—ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?