Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮੈਂ ਧਰਮਵਰਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਧਨ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ; ਲੋੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਰੈਵਤ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

ਮੈਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ—ਧਰਤੀ ਦੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਬਾਂਹ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਹਿਰਾਂਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੁ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਆਸਰੇ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

ਉੱਥੇ ਕੋਇਲ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਦਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਗਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

ਉੱਥੇ ਮਰਤਭੂਤ ਮਨੁੱਖ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਸਰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

ਫਿਰ, ਹੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਠੰਢੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

ਇਉਂ ਮੈਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਜਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦਾਨ-ਪਾਤ੍ਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਚਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

ਜਿਵੇਂ ਕਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੌਕਾ ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ—ਭਾਵੇਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ—ਅਨਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਘਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਪੈ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਿ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

ਦਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੋ ਅਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਖਵਾਉਣਾ, ਜਦ ਕਿ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਅਣਡਿੱਠੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣਾ, ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਗੋਦੁੱਧ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ।

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

ਜੋ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਪਾਤ੍ਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

ਭੂਮੀ, ਜਲ, ਗਾਂ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ, ਸੁਵਰਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵੀ; ਘੋੜੇ, ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਘੀ, ਤੇਜ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

ਇਸ ਲਈ ਅਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਗਿਆਨੀ ਪੰਕ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤਪ ਵਾਲੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਧਕ, ਆਪਣੇ ਧਰਮਿਕ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸਦਾ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਉਪਾਯ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਾਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਦਿਆ ਹੀ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ‘ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ’ ਕਹੇ ਜਾਣ।

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੀ ਪਰਖ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇਸ਼-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਨ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਸੁਣੋ। ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨਮਾਲਾ) ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਪੰਜ-ਪੰਜ ਅਦਭੁਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਚਰਜ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣੇ? ਅਤੇ ਬਹੁ-ਰੂਪਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਰੂਪ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕੇ?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੌਣ ਚਿਤ੍ਰ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗੂੰਥਣ ਨੂੰ ਜਾਣੇ? ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਪਰਾਇਣ ਕੌਣ ਸਮੁੰਦਰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਾ-ਗ੍ਰਾਹ, ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਪਕੜਨਹਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣੇ?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕੌਣ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਦੀ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦਿਵਸਾਂ—ਉਹ ਆਧਾਰ ਮਾਪ—ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕੇ?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣੇ? ਅਤੇ ਇਸ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਖ, ਅਤਿ-ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕੇ?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਜਨ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

ਉਹ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਹਨ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਪਾਸਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ: ‘ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੀ ਐਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: ‘ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਏ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਕਰਾਂ?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

ਫਿਰ ਜਦ ਮੈਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮੁੜ ਜਾਗਿਆ: ‘ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਲਾਪ ਨਾਮ ਦੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

ਉਸ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਾਨੋ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਮੂਰਤ ਬਣੀ ਹੋਵੇ; ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,’ ਅਤੇ ਤਦ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਹਿਮਾਲਈ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰੇਲੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਿੰਡ-ਰਤਨ ਵੇਖਿਆ; ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

ਉਹ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗੀ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਾਮ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ, ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਹੰਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਓਥੇ ਹੀ ਸੂਰਯਵੰਸ਼, ਸੋਮਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਤੇਜਸਵੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਹ ਅਰਥ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮਾਸ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਮੈਂ ਹੱਥ ਉਚਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਨਿਰਣਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ!”

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਖਰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਂਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਤੇ ਝਗੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ? ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅਨੇਕ, ਸਹਿਣੇ ਔਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਾਓ।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੋਲੋ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਪਰਮ ਲਾਭ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ।’

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

ਫਿਰ ‘ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ’ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ—ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ!’ ਜਿਵੇਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰ।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

ਤਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪੂਰਵਜ-ਸਮਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖੇ। ਮੈਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ—ਮਾਨੋ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹਲਕਾ ਸੀ।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਬਾਲਕਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ—ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੱਗਣ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ ਦੇਣਗੇ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।’

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

ਤਦ ਮੈਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

ਤਦ ‘ਸੁਤਨੁ’ ਨਾਮਕ ਉਹ ਬਾਲਕ—ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਠਿਠਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

ਸੁਤਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦੋ-ਪੰਜਾਹ, ਅਰਥਾਤ ਬਵੰਜਾ, ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

“ਉਥੇ ਓੰਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੌਦਾਂ ਸਵਰ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਆੰਜਨ ਤੇਤੀ ਹਨ—ਅਨੁਸਵਾਰ ਸਮੇਤ।”

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

“ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨੀਯ, ਫਿਰ ‘ਪਰ’ ਧੁਨੀ, ਜਿਹਵਾਮੂਲੀਯ ਅਤੇ ਉਪਧਮਾਨੀਯ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਵੰਜਾ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

ਇਉਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣ। ਇਸੇ ਭਾਵ ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ, ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੀ ਸੀ।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੌਥੁਮ ਸੀ।

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਕੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕੌਥੁਮ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ—ਅੱਖਰਮਾਲਾ—ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗਿਆ। ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਿਆ।

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

ਤਦੋਂ ਪਿਤਾ ਦੁਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਪੁੱਤਰ, ਪੜ੍ਹ—ਪੜ੍ਹ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੋਦਕਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

“ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਮੋਦਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ—ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਵੀ ਉਖਾੜ ਦਿਆਂਗਾ!”

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਾਤਾ, ਕੀ ਮੋਦਕਾਂ ਲਈ—ਲੋਭ ਕਰਕੇ—ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਾਠ-ਅਧਿਐਨ ਤਾਂ ਪਰਮ ਅਰਥ ਲਈ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

ਕੌਥੁਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਰਹੇਂ, ਤੇਰੀ ਆਯੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਾਧਵੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਧੇਂਗਾ?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਾਤਾ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਾਣਣਯੋਗ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਗਲਾ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਪ-ਪਾਠ ਕਿਉਂ? ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਅਰਥ ਲਈ ਹੈ?”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬਾਲਕ, ਤੂੰ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਹੈ? ਬੋਲ—ਫਿਰ ਬੋਲ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਤੱਥਾਪਿ ਅਨੇਕ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਸੀ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

“ਇਹ ਇਹ ਤੇ ਇਹ”—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਧਰਮ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਟਕਾਵਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

ਤੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੱਤਵਤಃ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਵਲ ਰਟਨ-ਪਾਠ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਹੀ ਹਨ।

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਅਦਭੁਤ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਉ’ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮ’ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

ਅਤੇ ਜੋ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਮਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ—ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਓੰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ਓੰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ।

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

ਹੁਣ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਰ-ਸਰਵਸੁ ਸੁਣੋ। ‘ਅ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ‘ਅಃ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਇਹ ਹਨ।

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

ਸਵਾਯੰਭੁਵ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਰੈਵਤ; ਫਿਰ ਤਾਮਸ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼; ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਮਨੂ) ਹੈ।

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

ਸਾਵਰ੍ਣੀ, ਬ੍ਰਹ੍ਮ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕ੍ਸ਼-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਅਤੇ ਧਰ੍ਮ-ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਭੀ।

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

ਰੌਚ੍ਯ ਅਤੇ ਭੌਤ੍ਯਾ ਭੀ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ। (ਉਹ) ਸ਼੍ਵੇਤ, ਪਾਂਡੁ, ਰਕ੍ਤ, ਤਾਂਬ੍ਰ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਕਾਪਿਲ ਹਨ।

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

(ਫਿਰ) ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ, ਸ਼੍ਯਾਮ, ਧੂਮ੍ਰ, ਸੁਪਿਸ਼ੰਗ, ਪਿਸ਼ੰਗ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਲ—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਕੰਧੁਰ।

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘ਵੈਵਸ੍ਵਤ’ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ, ਪ੍ਰਿਯ, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ’ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਕ’ ਤੋਂ ‘ਹ’ ਤੱਕ ਤੈਂਤੀ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

‘ਕ’ ਤੋਂ ‘ਠ’ ਤੱਕ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਧਾਤਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁ ਭੀ।

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

ਭਗ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਵਿਤਾ ਦਸਵਾਂ; ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਗਿਆਰਵਾਂ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਡ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਬ ਤੱਕ—ਇਹੀ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ।

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

ਕਪਾਲੀ, ਪਿੰਗਲ, ਭੀਮ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਵਿਲੋਹਿਤ, ਅਜਕ, ਸ਼ਾਸਨ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਸ਼ੰਭੂ, ਚੰਡ ਅਤੇ ਭਵ—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ।

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

ਭ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਷ ਤੱਕ—ਅੱਠ ਵਸੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ਧ੍ਰੁਵ, ਘੋਰ, ਸੋਮ, ਆਪ, ਨਲ ਅਤੇ ਅਨਿਲ।

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਵਸੂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਸੌ’ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੇਤੀ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

ਅਨੁਸ੍ਵਾਰ, ਵਿਸਰਗ, ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੀਯ ਅਤੇ ਉਪਧ੍ਮਾਨੀਯ—ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਗਰਭਜ ਤੇ ਅੰਡਜ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

ਅਤੇ ਸ੍ਵੇਦਜ ਤੇ ਉਦ੍ਭਿਜ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਭਾਵਾਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਤੱਤ੍ਵਾਰਥ ਸੁਣੋ।

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੱਤ ‘ਅਰਧ-ਮਾਤ੍ਰਾ’ ਸਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੀਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਤਦੋਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪੇਣ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ।

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਮਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾ ਮੰਨਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਹੇ।

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੌਤ (ਵੈਦਿਕ) ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਪਾਖੰਡ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਿਧ ਤੇ ਤਿਆਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਕੇ ਤਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮਰੁਤ-ਪਥ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰੀਤ, ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਹੈ।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

ਅਹੋ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖੋ: ਪਾਪੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

ਸੁਤਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ—ਪੰਜ ਅਤੇ ਪੰਜ ਨਾਲ ਬਣੇ ਅਦਭੁਤ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ (ਘਰ) ਬਾਰੇ।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭੀ ਹਨ।

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਅਤੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ‘ਘਰ’ (ਦੇਹ-ਰਚਨਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

ਜੋ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ‘ਸਤ੍ਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਤ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ।

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਕੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

ਜੋ ਇਸ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਾ ਮੰਨੇ।

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗੀਲੀ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਾਕ ਵੀ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

ਲੋਭ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਾਹ ਹੈ। ਲੋਭ ਤੋਂ ਪਾਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਲੋਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਭ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

ਲੋਭ ਤੋਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਹਠੀਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਜ੍ਞਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੋਭ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ/ਦੁਰਾਚਾਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਅਕਰਮ—ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

ਉਹ ਲੋਭ ਮੋਹ ਸਮੇਤ, ਜਿਤਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਦੰਭ, ਦ੍ਰੋਹ, ਨਿੰਦਾ, ਚੁਗ਼ਲੀ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਭੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਅਸੰਯਮੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਅਸੁਧ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਜਦ ਲੋਭ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਛੁਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਬੋਲ ਮਿੱਠੇ; ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕੂਆਂ ਵਰਗੇ। ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰੀ ਤਰਕ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

ਲੋਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਬਣਾਕੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖ, ਝੰਡਿਆਂ ਹੇਠ ਪਰੈਡ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

ਇਹ ਅਤਿਪਾਪੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਸਦਾ ਲੋਭ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ: ਜਨਕ, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦਰਭੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ।

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

ਲੋਭ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਲੋਭ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨਾਮਕ ਮਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

ਉਹ ਹਨ: ਮਾਤ੍ਰ (ਕੇਵਲ-ਜਨਮ), ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਫਿਰ ਅਨੂਚਾਨ; ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਣ, ਋ਸ਼ਿਕਲਪ, ਋ਸ਼ਿ ਅਤੇ ਮੁਨੀ।

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

ਇਹ ਅੱਠੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਜਾਤਿ-ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇ—ਉਪਨਯਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਖਾਲੀ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਾਠ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ—ਉਹੀ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਇਕ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਕਲਪ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ (ਵੇਦਾਂਗਾਂ) ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ—ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ’, ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉੱਤਮ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ—ਉਹ ‘ਅਨੂਚਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

ਅਨੂਚਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ, ਹਵਨ-ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ—ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭ੍ਰੂਣ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ—ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਨਿੱਤ ਸੰਯਮੀ ਰਹੇ—ਉਹ ‘਋ਸ਼ਿਕਲਪ’ (਋ਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

ਜੋ ਉਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਕਰੇ, ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵਾਲਾ, ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਕਰਮ-ਰਹਿਤ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ—ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਮੌਨੀ ਮੁਨੀ ਹੈ।

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੁਕਲ ਵਰਗ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵਨ ਆਦਿ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਯੁਗਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

ਨਭੱਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੁਗਾਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਤਿਥੀਆਂ ਯੁਗਾਦਿ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਹਵਨ ਤੁਰੰਤ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਯੁਗਾਦਿ ਦੇ ਇਕੋ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਉਹੀ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

ਇਹ ਯੁਗਾਦਿ ਤਿਥੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਹੁਣ ਮਨਵਾਦੀਆਂ ਸੁਣੋ। ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ।

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵੀ (ਤ੍ਰਿਤੀਆ); ਫਾਲਗੁਨ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵੀ।

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਸ਼ਮੀ ਵੀ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਪਤਮੀ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੀ (ਧਰਮ-ਪੁਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਲਈ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ)।

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

ਕਾਰਤਿਕੀ, ਫਾਲਗੁਨੀ ਅਤੇ ਚੈਤਰੀ ਪੂਰਨਿਮਾ; ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ (ਪੂਰਨਿਮਾ); ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਆਦਿ ਦਿਨ—ਇਹ ਸਭ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

ਜਿਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਤਿਥੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਰਥ-ਸਪਤਮੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਅਖਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਨਿੱਤ ਉਦਵੇਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਯਾਚਕ ਬਣ ਕੇ ਮੰਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਭਾਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਾਪਾਤਮਾ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਉਦਵੇਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“ਇਹ ਹਾਲਤ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ?”—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਉਪਚਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਚਾ ਸਮਰੱਥ ਦਵਿਜ, ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕੁਸ਼ਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ—ਮਹੀਨਿਆਂ, ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਵੀ—ਸਾਧ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਦੋ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਰਚਿ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਧੂਮ (ਧੂੰਏਂ) ਦਾ ਮਾਰਗ। ਅਰਚਿ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਧੂਮ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੇਵਲ ‘ਧੂਮ’ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨਾਲ ‘ਅਰਚਿ’—ਜ੍ਵਾਲਾ—ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਪਾਖੰਡ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦਾ—ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਇਹੀ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੱਤਮ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ—ਇਹ ਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਅਯੋਗ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ।