Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤਦ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ—ਇਹ ਥਾਂ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ-ਧਾਮ ਬਣੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ (ਦਾਨ) ਤਿੰਨ ਉੱਤਮ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ (ਪਵਿੱਤਰ), ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਲ (ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ); ਪਰ ਅਧਮ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ (ਕਾਲਾ, ਦੂਸ਼ਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਰਾਹੀਂ (ਵਿਧੀਸੰਮਤ ਦਾਨ/ਦਹੇਜ ਵਜੋਂ) ਮਿਲਿਆ—ਇਹ ‘ਸ਼ੁਕਲ’ (ਪਵਿੱਤਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਦ, ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਵੀ (ਇਥੇ) ਸ਼ੁਕਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਦਿਊਤ (ਜੂਆ), ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸਿਕ/ਹਿੰਸਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਲ’ (ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਧਨ ਝੂਠੇ ਬਹਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ (ਕਾਲਾ, ਅਪਵਿੱਤਰ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਧਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵ ਸਮੇਤ ਧਰਮ ਕਰੇ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਉਹ ਉਸ ਫਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ (ਦੂਸ਼ਿਤ) ਧਨ ਨਾਲ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਕਾਲੇ’ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਧਨ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਤਿਰਯਕ-ਜਨਮ, ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਵਜੋਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

ਪਰ ਜੋ ਧਨ ਮੈਂ ਮੰਗ ਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਜਸ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਦਾਨ ਮੰਗਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ’—ਦਾਨ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ—ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

ਤਾਂ ਵੀ, ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਭਿਆਨਕ ਹੈ—ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਸਮਾਨ।

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਪ—ਦਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇਸ ਰੀਤ—ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ—ਦੋ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ—ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਾਇਮ ਕਰਾਂ; ਇਸੀ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

ਜਿਵੇਂ ਕੁਭਾਰਿਆ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਥੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਨੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ?” ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ।”

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

ਧਰਮਵਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭੂਪਤਿ ਸੀ, ਦਾਨ ਦੇ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣੋ—ਦਾਨ ਦੇ ਦੋ ਹੇਤੂ, ਛੇ ਆਧਾਰ, ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।”

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

“ਦਾਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ, ਤਿੰਨ ਵਿਧ ਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹਿ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਾਣੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਧਰਮਵਰਮਾ ਨੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

“ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ—ਜੋ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਇਨਾਮ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਨਿਯੁਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੁਵਰਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਥਾਪ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਐਲਾਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਐਸੇ ਦੁਸ਼ਬੋਧ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਗੁੜ ਦਾ ਸੁਆਦ ਗੂੰਗੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਦੁਸ਼ਬੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਸ਼ਵਿਆਖ੍ਯੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ। ‘ਫਿਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?’—ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ! ਉਹ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—‘ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰਵਾਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।’

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

ਅਹੋ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਉਪਾਯ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਅਹੁਦਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੋਵੇਂ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਜੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਗ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ।

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਹ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੁਲਭ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਫਲਵੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

ਅਮੂਰਤ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਵృద్ధ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

ਇਹ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਤੇਰਾ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਤਤਪਰ ਕਰ।

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਫਿਰ ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਮਰਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

ਦਾਨ ਦੇ ਦੋ ਕਾਰਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਛੇ ਆਧਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਛੇ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਦੋ ‘ਪਾਕ/ਫਲ’ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਹਨ?

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਦਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ-ਵਿਧ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਦਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਹੜੇ ‘ਨਾਸ/ਹਾਨੀਆਂ’ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਕਹੋ।

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿਆਂਗਾ—ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੋਨਾ ਵੀ।

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

“ਮੈਂ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਵੀ ਦਿਆਂਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਂਗਾ।” ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ…

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ, ਧਰਮਵਰਮਣ—ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਮੈਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਫ਼ ਕਹਾਂਗਾ; ਦਾਨ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਕਾਰਣ ਵੀ ਸੁਣ।

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

ਦਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਉਤਥਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਫਲ-ਨਾਸ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

ਉਸੇ—ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਨਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਹਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ (ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤਪ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ।

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

ਜੇ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਦਾਤਾ ਬਣੇ।

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

ਧਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਧਨ-ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਧਨ ਮুনি ਵੀ, ਸ਼ਰਧਾ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ; ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਸਿਕ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦੀ; ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰੇਤ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਵਾਧੂ ਬਚੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਜੋ ਦਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਧੁਰ ਮਧੂ ਵਰਗਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਬਣੇ—ਉਹ ਦਾਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਉਲਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੀਊਣ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਧੂ ਪੀ ਕੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਨਕਲੀ ਰੂਪ।

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਅੌਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ‘ਦੁਖ-ਜਲ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਉਂਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਅਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

ਸਾਂਝੀ ਮਿਲਕियत, ਮੰਗ ਕੇ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ, ਅਮਾਨਤ, ਗਿਰਵੀ, ਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਨਿਧੀ—ਹਾਂ, ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ—ਇਹ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ।

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਜੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੋ ਕਾਰਣ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣ: ਮੈਂ ਦਾਨ ਦੇ ਛੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ (ਆਧਾਰ) ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈ।

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਅਤੇ ਲਾਜ, ਹರ್ಷ, ਭਯ—ਦਾਨ ਦੇ ਇਹ ਛੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

ਜੋ ਦਾਨ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤ ਨਿਰੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਬਿਨਾ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ—ਉਹੀ ‘ਧਰਮ-ਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਲੁਭਾ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਰਥ-ਦਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਲਾਭ-ਮੂਲ ਦਾਨ)। ਹੁਣ ‘ਕਾਮ-ਦਾਨ’ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

ਜੋ ਦਾਨ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ—ਅਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਕਾਮ-ਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਅਰਜ਼ੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਵੀ ਮਿਲੇ—ਉਹ ‘ਵ੍ਰੀੜਾ-ਦਾਨ’ (ਲੱਜਾ-ਦਾਨ) ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

ਪਿਆਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਦਾਨ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਧਰਮ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਰਸ਼-ਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

ਜੋ ਨਿੰਦਾ, ਅਨਰਥ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ‘ਭਯ-ਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

ਛੇ ਆਧਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਦਾਨ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਦਾਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੀਤਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦਾਨ-ਵਸਤੂ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਉਚਿਤ ਦਾਤਾ) ਨਿਰੋਗ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦਾਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਕਲੰਕ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਾਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੋ ਟੇਢਾ, ਅਸ਼ਰੱਧਾਲੂ, ਅਸ਼ਾਂਤ-ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਧਿੱਠ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਦੋਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

ਜੋ ਝੂਠ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ—ਐਸਾ ਦਾਤਾ ਅਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਦਿਸੇ ਭਾਵੇਂ, ਪਰ ਨੀਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ, ਨਿਰਦਈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਾਨ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਤਰ। ਸੁਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

ਜੋ ਧਨ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ—ਦਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

ਉਸ ਧਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੀ, ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜੋ ਧਨ ਔਖਾ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਜਦੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਦਾਨ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਛੇ ਅੰਗ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਹੁਣ ‘ਦੋ ਪਾਕ’ (ਫਲ-ਪਕਵਤਾ) ਸੁਣੋ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਦੋ ਫਲ ਪਕਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ।

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

ਜੋ ਕੁਝ ਭਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਅਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਿਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ‘ਪਕਾਵਾਂ’ (ਫਲ-ਪਕਣ) ਦੱਸੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੁਣੋ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਧ੍ਰੁਵ, ਤ੍ਰਿਕ, ਕਾਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ।

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਦਾਨ-ਮਾਰਗ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਉ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਆਦਿ ਬਣਵਾਉਣਾ—ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਇੱਛਿਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਿਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

ਜੋ ਦਾਨ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਕਾਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ, ਵਿਜੈ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

ਜੋ ਦਾਨ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਕਾਮ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਠੀਕ ਪਾਲਣਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਕਾਰਣ-ਨਿਮਿੱਤ) ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਦਾ ਹੋਮ ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰਯ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ‘ਉੱਤਮ’ ਹਨ, ਚਾਰ ‘ਮੱਧਮ’ ਹਨ; ਬਾਕੀ ‘ਕਨੀਯਸ’ (ਨਿਊਨ) ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਮਰਤਬੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

ਘਰ, ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਵਿਦਿਆ, ਭੂਮੀ, ਗਾਂ, ਕੂਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਤਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ।

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

ਅੰਨ, ਆਰਾਮ (ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ), ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ—ਇਹ ਦਾਨ ‘ਮੱਧਮ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੱਧਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਹਨ।

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ, ਛਤਰੀ, ਪਾਤ੍ਰ ਆਦਿ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਆਸਨ—ਇਹ ਵੀ (ਨਿਊਨ) ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

ਦੀਵੇ ਦੀ ਭੇਟ, ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਆਂ ਹਨ; ਬਹੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕਨੀਯਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ।

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

ਜੋ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਆਸੁਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰਾਕਸ਼ਸ’ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

ਅਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦਾਨ ‘ਪੈਸ਼ਾਚ’ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦਾਨ-ਨਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

ਇਉਂ ਸੱਤ ਪਦਾਂ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਦੱਸ: ਇਹ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ?

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

ਧਰਮਵਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਤਪ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੂਆਂ ਖੋਦਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਜਨਮ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ‘ਵਿਅਰਥ’ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਦਨ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਸਨ।

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

ਮੈਂ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਤਾਨ ਨਾਲ—ਹਵਿ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਡਾਲੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁਖ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤ੍ਰਿਪਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਇਆ ਇਕ ਛੋਟਾ ਨਿਵਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮ ਹੋਇਆ—ਚਾਹੇ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ—ਸਭ ਦੇ ਮੂਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਖਿਮਾ ਕਰਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ‘ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਦਿਓ,’ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤਦੋਂ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਹਾਂ; ਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਵੀ ਦਿਓ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵੀ ਦਿਓ।

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਐਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

ਰਾਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ—ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਦਾਨ-ਧਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ।

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਰਦ! ਜੇ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਤੇਰਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ; ਸਾਡਾ ਬਚਨ ਹੀ ਤੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਹੋਵੇ।

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

“ਜੋ ਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੇਹ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਮਾਪ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼।” ਉਹ ਵੀ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ, “ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਪਰ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।