Adhyaya 42
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਤੀਰਥ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੀਰਥ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੀ ਯੋਗ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸਰਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਇੱਕ ‘ਕਲਾ’ ਉਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ-ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ/ਪਾਠ/ਵਾਜੇ, ਕ੍ਰੋਧ-ਮਾਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਭਗਤੀ-ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਨਾਰਦ ਐਤਰੇਯ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਨ-ਵਤ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਤਰੇਯ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁੱਖ, ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਅਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀਅਤ ਸਮਝਾ ਕੇ ਨਿਰਵੇਦ→ਵੈਰਾਗ੍ਯ→ਗਿਆਨ→ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ→ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ‘ਅਘਾ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਸ਼ਕਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਤੇ ਹਰਿਮੇਧਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਐਤਰੇਯ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਅਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਿਆ—ਦੁਜਜਨਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 2
वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्
ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੈਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਰਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ।
Verse 3
यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्
ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ-ਸਵਾਮੀ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ—ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪਰਖੀ ਹੋਵੇ, ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 4
तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया
ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵਾਂਗਾ—ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 5
इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्
ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः
ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਮਯ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿਆ।
Verse 7
एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰਿ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 8
तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः
ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਣਾਮ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹੇ।
Verse 9
श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਨਾਤਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਹੈ।
Verse 10
तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਉਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦੇ; ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਆਪ ਕਰ ਦੇ।
Verse 11
एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि
ਇਉਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤਥਾਸਤੁ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਤੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਹੈ।’
Verse 12
तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो
‘ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 13
मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः
ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ-ਨਿਵਾਸੀ ਹਰਿ ਆਪ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा
ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Verse 15
स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया
ਝਰਨਿਆਂ ਆਦਿ ਜਲ-ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪੰਜ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ,
Verse 16
उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः
ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ—ਹਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭਜਨ ਗਾਵੇ ਤੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ-ਕਥਾ ਕਰੇ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।
Verse 17
दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि
ਯਥਾਸਕਤੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਰਹੇ ਤੇ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਮੂਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਭੀ (ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ)।
Verse 18
मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (ਵ੍ਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 20
अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਅਰਪਣ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 21
यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्
ਰਾਤ ਦੇ ਹਰ ਪਹਰ ਮਹਾਂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਮਰ ਝਲਣ ਦੀ ਆਨੰਦਮਈ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 22
पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਭਕਤੀ-ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਰਸ, ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੋਗ-ਇੱਛਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।
Verse 23
तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्
ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ; ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਰਚਨ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ।
Verse 24
पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਦੇਹਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ; ਸਤੁਤੀ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 25
सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि
ਜੋ ਜਾਗਰਣ ਸਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਤਿ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਹੈ—ਪੱਚੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 26
अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः
ਇਥੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਤੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਐਤਰੇਯ ਨਾਮ ਦਾ ਦਵਿਜ, ਮਹਾ-ਭਾਗੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਐਤਰੇਯ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ?”
Verse 28
नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਥੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਾਰੀਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।”
Verse 29
मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः
ਮਾਂਡੂਕੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਗ੍ਰਗਣ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸੀ।
Verse 30
तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः
ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਿਤਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਧਵੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਐਤਰੇਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 31
स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्
ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ, ਨਿਰੰਤਰ ‘ਦੁਆਦਸ਼ਾਖਰੀ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 32
न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉਹ ਬਾਲਕ ਐਸੇ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 33
ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्
ਤਦ ‘ਇਹ ਤਾਂ ਗੂੰਗਾ ਹੈ’ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵੱਲ ਮਨ ਵੀ ਨਾ ਮੋੜੇ—
Verse 34
ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे
ਤਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ‘ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤਾਂ ਜੜ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ,’ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः
ਉਸ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿੰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 36
यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे
ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਐਤਰੇਯ ਵੀ ਨਿੱਤ, ਤਿੰਨੋ ਵੇਲਿਆਂ, ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 37
जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा
ਉਹ ਪਰਮ ਜਾਪਯ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਮਾਤਾ ਨੇ, ਸੌਤੇਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਪਾਇਆ।
Verse 38
दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्
ਦੁਖ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕਲੇਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ। ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ!”
Verse 39
नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਮਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ?
Verse 40
पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः
ਇਹ ਪਿੰਗਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ।
Verse 41
तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮਹੀਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜੀਉਣ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੌਨੀ, ਹੇ ਨੰਦ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਰੀ ਦਾ ਭਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
Verse 42
नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਤਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਐਤਰੇਯਕ ਹੱਸ ਪਿਆ।
Verse 43
ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈਂ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ।"
Verse 44
अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि
ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਜੋ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਤੂੰ ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈਂ?
Verse 45
मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः
ਇਹ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ 'ਸਾਰ' ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ।
Verse 46
प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्
ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਜੁਗਨੂੰ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਤੂੰ ‘ਸਾਰ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ—ਹੁਣ ਸੁਣ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਸਾਰਤਾ ਹੈ।
Verse 47
एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते
ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ—ਗਰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ—ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਖਤੀਆਂ ਤੇ ਸਤੰਭਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਾਂਗ, ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੱਝੀ ਹੋਈ।
Verse 48
रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके
ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ; ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਢੱਕਿਆ, ਪਰ ‘ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮੜੀ’ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਛੁਪਾਇਆ ਹੋਇਆ।
Verse 49
वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते
ਮੂੰਹ ਇਕੋ ਮਹਾਂ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਛੇ ‘ਖਿੜਕੀਆਂ’ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਦੋ ਹੋਠ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪੱਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੰਦ ਕੁੰਡੀ-ਸਲਾਖਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ ਹਨ।
Verse 50
नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने
ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਐਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 51
गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च
ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਪਤਨੀ’ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕਾਮਨਾ, ਤਥਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 52
अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः
ਹਾਏ—ਜੋ ‘ਸੰਤਾਨ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨਹੀਂ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 53
स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति
ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਸਦਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਫ਼, ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव
ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਵੀ ਥਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਣ੍ਹ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ।
Verse 55
स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः
ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਧੋਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅਸ਼ੁਚਿ ਭਾਂਡੇ (ਸਰੀਰ) ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?
Verse 56
कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्
ਭਾਵੇਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੰਸਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਦਬਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 57
स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੀ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੀ ਬਦਬੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਣ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 58
गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति
ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਉਹ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਗੰਧ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਟ ਜਾਣ, ਤਦ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति
ਭਾਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸ਼ੌਚ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 60
तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति
ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨਾਂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਪਸੀਨਾ ਬਹਾ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ?
Verse 61
अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਭਾਵ ਮਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਮੋਖ—ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਦਹਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा
ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੌਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਮਾਪਦੰਡ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਾਵ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਾਂਗ।
Verse 63
अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः
ਪੁੱਤਰ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਤੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਵ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ; ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 64
भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः
ਭਾਵ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਮੈਲ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਵੈਰਾਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 65
अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः
ਇਹ ਦੇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਗ ਦੀ ਗੰਦਗੀ—ਮਲ, ਮੂਤਰ, ਲੇਪ ਅਤੇ ਬਦਬੂ—ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ।
Verse 66
त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ-ਮਾਤ੍ਰ ਦਾ ਖੋਖਲਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀ ਗੁੱਦੀ ਵਰਗੀ; ਐਸੇ ਦੋਸ਼-ਭਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्
ਜੋ ਗ੍ਰਹਣ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚੰਬੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾ ਕਲੇਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਜਨਮ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।
Verse 68
पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति
ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਆ ਰਹੇ।
Verse 69
यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः
ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਰਾਯੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ—ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना
ਗਰਭ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮਾਨੋ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्
ਕੁੰਭ ਵਰਗੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਜਿਹੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਛਿਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 72
यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्
ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ‘ਗਰਭ-ਦੁੱਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 73
चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्
ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਰਭ-ਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 74
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा
ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਵੀ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਜੰਮਿਆ ਵੀ; ਜੰਮ ਕੇ ਫਿਰ ਮਰਿਆ ਵੀ ਹਾਂ। ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਨਾ ਯੋਨੀਆਂ ਤੇ ਜਨਮ ਵੇਖੇ ਹਨ।
Verse 75
अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 76
अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्
ਮੈਂ ਹਰਿ ਦਾ ਉਹ ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਉਪਾਯ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ।
Verse 77
गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति
ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਗਰਭ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪੀੜਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਰਭਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 78
स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः
ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਦੇ ਛੂਹ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਹ-ਮੂੜਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਾ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 79
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि
ਫਿਰ ਯਾਦ ਦੇ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰੰਤ ਰਤੀ—ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 80
रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्
ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਅਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਮ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਦੈਵ ਨੂੰ।
Verse 81
न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे
ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸਮਤਲ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः
ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਗ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ।
Verse 83
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्
ਗਰਭ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 84
ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਾਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
Verse 85
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੱਚਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 86
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि
ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਲਗ੍ਰਹਾਂ (ਬੱਚਾ-ਪਕੜ ਆਤਮਾਵਾਂ) ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 87
तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਾਲਕ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚੀਖਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਰਗੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 88
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्
ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਛੇਦਣ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਾਡਨਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 89
प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने
ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਚਾਲ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਰਾਗ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ?
Verse 90
ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्
ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਨ ਮੋਹ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੱਤੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਲਈ ਰਾਗ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 91
न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਲੱਭੇ?
Verse 92
नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੁਖ ਵਿਣ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਦੀ ਰਾਹਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 93
सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्
ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਪਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਛੋੜਾ। ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਜਰਾ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?
Verse 94
वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः
ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ, ਜਰਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 95
स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्
ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਜਦ ਜਰਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 96
जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते
ਜਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਬੰਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਤੇ ਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 97
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਸਾਧ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 98
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः
ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਧਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਹ ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 99
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः
ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਮਯ ਜਾਣੋ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Verse 100
तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्
ਉਹ (ਅੰਦਰਲੇ ਕਲੇਸ਼) ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਹੋਰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ‘ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਸੌ ਮੌਤਾਂ’ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
Verse 101
तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः
ਉਥੇ ਇਕ ਰੋਗ ਕਾਲ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਬਾਕੀ ‘ਆਗੰਤੁਕ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਗੰਤੁਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 102
जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा
ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਨੇਕ ਰੋਗ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਆਦਿ ਜੀਵ ਵੀ (ਮੌਤ ਦੇ) ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 103
विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्
ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ (ਟੋਣਾ-ਟੋਟਕਾ) ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 104
स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः
ਜਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦਾ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਨਾ ਔਖਧੀ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵ।
Verse 105
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः
ਕੇਵਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ—ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਦੁਆਰਾ—ਕਾਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 106
कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्
ਸਮੇਂ-ਮੌਤ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀ, ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਭੈ ਨਹੀਂ।
Verse 107
नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च
ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਤ੍ਰਾਸ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਸਤਧਰਮੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਸੁਖ ਵੀ ਹੋਣ।
Verse 108
आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः
ਸਨੇਹ ਦੇ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਭ ਨੂੰ ਮੌਤ ਕੱਟ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ?
Verse 109
जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹੋਰ ਵੀ, ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ। ਕੁਝ ਅੱਸੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ।
Verse 110
परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः
ਪਰਮ ਆਯੁ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 111
तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा
ਉਸ ਆਯੁ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਤਾਂ ਰਾਤ ਹੀ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਪਕੁਵਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਰਧਕ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬੇ ਨਾਲ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 112
वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा
ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ—ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕਾਂ ਨਾਲ—ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਖਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 113
ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्
ਉਥੇ ਵੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਜੀਵਨ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾ-ਘੋਰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 114
जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया
ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਲੱਖਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਨਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ‘ਮੌਤ’ ਨਾਮਕ ਵਿਛੋੜਾ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 115
मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु
ਇਹੀ ‘ਮਰਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂ-ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਕੱਟੇ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 116
यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः
ਜੀਵ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਘੋਰ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ—“ਹਾਇ ਪਿਤਾ! ਹਾਇ ਮਾਤਾ! ਹਾਇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤਾ!”
Verse 117
मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः
ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਮੇਂਡਕ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਾਂਧਵ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 118
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः
ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਪਤ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਟਿਆ ਦੇ ਚਾਰ ਕੋਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਵਟਾਂ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 119
संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਝਟਕਦਾ ਹੈ। ਖਟਿਆ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਖਟਿਆ ਦੀ—ਫਿਰ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਦੀ।
Verse 120
विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
ਨੰਗਾ, ਲਾਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ; ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਗਲਾ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕੇ ਪਏ ਹਨ।
Verse 121
चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः
ਆਪਣੇ ਧਨ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹੋਣਗੇ?’—ਲੁਕੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 122
म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦਾ। ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਣ-ਜਲੂਕੇ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 123
संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः
ਅਗਲੇ ਅੰਸ਼—ਅਗਲੀ ਦੇਹ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਮਿੰਨਤ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 124
क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः
ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ; ਪਰ ਮੰਗਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਪਿਆ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 125
न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्
ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 126
निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ‘ਰੋਗ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 127
स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी
ਉਹ ਭੁੱਖ ਵੀ ਅੰਨ, ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਲੇਪ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ-ਰੋਗ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੀਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 128
तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे
ਉਸ (ਭੁੱਖ) ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਮਾਣ ਦਾ ਖਾਲੀ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 129
सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्
ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਭਾਰ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਲੇਪ-ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹਰ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਗੀਤ ਬਕਬਕ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ।
Verse 130
इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਿਅਾਕੁਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 131
प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्
ਅਕਸਰ ਨਹੁਸ਼ਾ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੇਵਲ ਭਾਗ੍ਯ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਕੌਣ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ ਹੈ?
Verse 132
उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਭੋਗ ਮੂਲ—ਪੁੰਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਕੱਟ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 133
न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ
ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ—ਇਹੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟਿਆ ਰੁੱਖ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 134
पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁੰਨ-ਮੂਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦਿਵ-ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
Verse 135
तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਕੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਫਿਰ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ? ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹਨ: ਦਾਵਾਗਨੀ, ਹਿਮ ਦੀ ਠੰਢ, ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਕੇ ਮੁਰਝਾਉਣਾ।
Verse 136
कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना
ਉੱਥੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਕਟਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛਾਲ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਡ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 137
अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्
ਉੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਕੁਚਲਣਾ ਤੇ ਰੌਂਦਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਪਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤਪਤ ਪੀੜਾਂ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਦਾਰੁਣ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 138
दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ ਜੀਵ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 139
अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्
ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਅਚਾਨਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਹੈ—ਵਰਖਾ, ਸੀਤ ਅਤੇ ਤਪਤ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਤੜਪਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 140
क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च
ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਗ ਸਦਾ ਸੰਤ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 141
क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्
ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ, ਠੰਢ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣਾ; ਵਧ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ; ਨੱਕ ਛੇਦਣਾ, ਸਦਾ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਤੋਦ ਦੇ ਘਾਵ।
Verse 142
वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्
ਬਾਂਸ, ਭਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬੇੜੇ; ਮੁੱਗਰ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰ; ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋਣ ਦੀ ਕਲੇਸ਼ਤਾ; ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਦੀ ਪੀੜ।
Verse 143
आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता
ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ। ਅਕਾਲ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 144
अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः
ਇਥੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਉ-ਉਤਰਾਉ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਤੋਂ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਚੰਚਲ ਹੋੜ ਤੋਂ ਵੀ।
Verse 145
अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਨਿੱਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਉੱਚਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਪਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੇ ਦੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 146
निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਰਕਾਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਭੁੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 147
तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਹਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧਣ ਨੂੰ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 148
दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः
ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਨਿਰਵੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਨਿਰਵੇਦ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤਿਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 149
ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्
ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਹੇ ਮਾਤਾ, ਐਸੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਰਮਣ ਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।’
Verse 150
राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਹੰਸ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ: ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਵੱਸ ਸਕਾਂ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਪਾਵਾਂਗਾ।
Verse 151
अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्
ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਾਹਨ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਕਰਮ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਡੰਸੂ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ-ਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਹਰਖ ਇਸ ਦੀ ਠੰਢ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਹਨ।
Verse 152
मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्
ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਘੋਰ ਤਿਮਿਰ ਇਸ ਦੀ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਇਸ ਦੇ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਹ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਂਦਾ—ਸਦਾ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 153
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः
ਉਸ ਮਹਾ-ਦੁਰਗ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ—ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮਲਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 154
न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਸ (ਵਨ/ਧਾਮ) ਤੋਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।
Verse 155
तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्
ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਹਾ-ਦ੍ਰੁਮ ਹਨ, ਸੱਤ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਸੱਤ ਸਮਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਹਨ—ਇਹੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣ੍ਯ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 156
पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਫਲ ਹਨ; ਕਈ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।
Verse 157
सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्
ਉੱਥੇ ਦੇ ਪੇੜ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੈਲ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਵਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 158
सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे
ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਸਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਰਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਤ-ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 159
सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा
ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਧਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰਿਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 160
तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः
ਤੇਜ, ਅਭਯ-ਦਾਨ, ਅਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ; ਅਚਾਪਲਤਾ, ਅਕ੍ਰੋਧ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ—ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਮਧੁਰ ਬਚਨ।
Verse 161
इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਦਿਆਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ‘ਪਹਾੜ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ: ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਮਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਗੁਣ।
Verse 162
निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी
ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਮਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਹਨ; ਸੰਤੋਖ ਸੱਤਵਾਂ ਹ੍ਰਦ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 163
पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा
ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੂਜੀ (ਧਾਰਾ) ਹੈ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੀਜੀ। ਚੌਥੀ ਸਤੁਤੀ-ਵਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਪੰਜਵੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 164
षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना
ਛੇਵੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ—ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 165
ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਧਰਮ, ਯਮ ਅਤੇ ਅਗਨੀ; ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 166
धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे
ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵੀ—ਧ੍ਰੁਵ ਆਦਿਕ ਸੱਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਨੇੜੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ।
Verse 167
आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਦਮਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ (ਮਾਨੋ) ਵ੍ਰਿੱਖ ਹਨ, ਕੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਹਨ।
Verse 168
सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च
ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 169
ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम
ਉੱਥੇ ਸਮਿਧਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸੰਸਤਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ/ਕੁਸ਼) ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੈ।
Verse 170
एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਿਆ।
Verse 171
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि
ਇੱਕੋ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਉਦਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 172
एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव
ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਦੀ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਗੁਰੂ ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਏ।
Verse 173
एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति
ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੱਚਾ ਬੰਧੂ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਬੰਧੂ ਹੈ ਉਹ ਬੰਧੂ—ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 174
ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਸੇਵਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮੇਰਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 175
मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਗਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਾਧਦੀ ਹੈ। (ਤੱਥਾਪਿ) ਘ੍ਰਾਣ, ਜਿਹਵਾ, ਚੱਖੁ, ਤ੍ਵਚਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ—ਇਹੀ (ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 176
मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्
ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸੱਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਗਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਪੰਜਵਾਂ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।
Verse 177
मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्
ਇਹ ਮਨਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ: ਇਹ ਸੱਤ ਮੇਰੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ (ਇੰਧਨ-ਲੱਕੜੀਆਂ) ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 178
एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਦ੍ਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 179
न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्
ਮੇਰੇ ਸ੍ਵਭਾਵ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਲੇਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ। ਮੈਂ ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਨਿਤ੍ਯ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਦਲਦੇ ਅਵਸਥਾ-ਰੂਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 180
न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्
ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਜਾਲ (ਕਿਸੇ ਨੂੰ) ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ।
Verse 181
एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 182
इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ: “ਜੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ…”
Verse 183
लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः
“ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ ਪਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਯਸ਼ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋਵੇਗਾ”—ਇਹ ਆਦਿ ਸੋਚਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 184
प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਆਪ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 185
जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः
ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਏ—ਰੋਮਾਂਚਿਤ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ, ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰਿਆ।
Verse 186
मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे
ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਐਤਰੇਯ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਗਾਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 187
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 188
नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये
ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 189
आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये
ਉਸ ਨੂੰ ਨਮੋ ਜੋ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਹੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 190
वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः
ਜਦ ਵਾਣੀ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ; ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ। ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 191
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਹਨ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 192
यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਾ ਛੂਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 193
देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते
ਇਹ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਦ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਤਦ ਹੀ ਸਾੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 194
चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्
ਚੌਗੁਣੇ, ਤਿਗੁਣੇ, ਦੁਗੁਣੇ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਪਰਮਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ, ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਅਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ।
Verse 195
हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे
ਹੋਰ ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਜਨ ਤੈਨੂੰ—ਦਸ-ਰੂਪੀ ਨੂੰ—ਭਜਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਦੇ ਹਾਂ।
Verse 196
ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते
ਓਂ—ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼, ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਸਭ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਕਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਕੁਡਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇਰੇ ਦੋ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਪਰਮੋਂ ਦੇ ਪਰਮ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਤੇ।
Verse 197
तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते
ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਅੱਗ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੈਰ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਹਨ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 198
जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे
ਹੇ ਦੇਵ, ਜਿੰਨੇ ਜਨਮ ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਹੇ ਹਨ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਜਨਮ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਮੈਂ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ‘ਪੀ’ ਕੇ ਸਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਜੀਵ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 199
संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश
ਹਿਮਵਾਨ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਕੈਲਾਸ, ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੀ ਇਸ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦੇਹਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਪੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 200
न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः
ਹੇ ਦੇਵ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜਨਮ ਨਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਅਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਜੀ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਨਾ ਖਾਧਾ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ।