Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਦ੍ਵਿਜ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

ਤਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ! ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ।”

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

ਹੇ ਵੀਰ! ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਅਥਵਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਘਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਗਾਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਦੱਸ, ਹੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ—ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਿਆ ਦੇਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਪਦ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਮਲ, ਅਮਰ ਯਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਣਾ—ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ—ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਵਪਚ ਤੱਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦੇਵੇ।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ—ਯਾਦਵ ਵੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀ।

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

ਹੁਣੇ ਹੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰਵਰਮਾ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜੇਯ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਬਲੀ ਮਹਾਬਲੀ; ਪਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਟੇ ਨੂੰ ਕਾਂਟੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਾ: “ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

“ਜੋ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ…”

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਧੰਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

ਇਸ ਲਈ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

ਇਹੀ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਤਾਂ ਗੁਣਵਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਧਰਮ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਨਿਰਰਥਕ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਗਾਵਾਂਗਾ।

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਯੁਕਤਿ-ਸਹਿਤ ਹੈ; ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਿਆ।

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੇ ਅਦੇਹੀ ਸਤਾਂ ਨਾਲ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਵਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਪਾਲੂ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਭਟਕੇ? ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੇਖਿਆ—ਜਾਂ ਕੀ ਸੁਣਿਆ?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।” ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

ਸੁਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਮਕ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਮੇਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਦੀਵੇ ਵਰਗੀ ਹੈ।”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

“ਤੱਥਾਪਿ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ…”

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

ਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਸੁਣ।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

“ਪੁੰਨ੍ਯ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰਸਵਤ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰ ਦੱਸੇਗਾ—ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸਾਧਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ।”

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਾਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

ਕੁਝ ਲੋਕ ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਰਜਵ—ਸਿੱਧਾਪਣ—ਦੀ ਵੀ। ਕੁਝ ਮੌਨ ਨੂੰ ਸਰਾਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ।

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ। ਹੋਰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਰਣਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਵੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘ਕੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੇਵਲ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਪਰਮ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਵਸ਼੍ਯ ਅਨੁਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

ਸਾਰਸ੍ਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਸਾਰਸਵਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਛਾਇਆ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੇ ਤਿਰਛੇ ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਛਿਨਭੰਗੁਰ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ।

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

ਧਨ, ਆਯੁ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਭੋਗ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨੀ ਪੁਰਖ ਪਾਪ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਭਗਤ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਦੋ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ। ‘ਧਰਮ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ…’

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ, ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ (ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ), ਉਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ, ਮਦ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਵਿਚਕਾਰ, ਲੋਭ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੀ ਖਤਰਨਾਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਾਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਤਵ ਦੇ ‘ਵਾਹਨ’ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਰ ਹੀ ਪਾਰ ਲੰਘਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ, ਸਦਾਚਾਰ, ਵਰਤ, ਸੰਯਮਿਤ ਬਾਣੀ, ਸੁਕੀਰਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਯੁ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਸਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰ ਇਹ ਕੱਢੋ—ਪਰਉਪਕਾਰ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨਨ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਲਗਨ—ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਜਨਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਰਤ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਧ੍ਰੁਵ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਮਿਲ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰੋ ਕਿ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

ਜੇ ਹੋਰ ਲਾਭ ਲਈ ਤੂੰ ਯਤਨ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੂਲ ਧਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ‘ਦੇਹ-ਨੌਕਾ’ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੇ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਹੈ।

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਧਨ (ਦੇਹ) ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਤਰ ਲੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ-ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਘਾਤਕ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯਤੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਜਵਾਨ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਕਿਹੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਾਰਸਵਤ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।”

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਖਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ।”

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾ-ਲੋਭ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾ-ਭਯ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਅਟਵੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੇਵਾ-ਚਾਕਰੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਕੁੱਤੇ ਵਰਗੀ ਜੀਵਿਕਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਿੰਸਾ-ਭਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

ਧਨੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਧਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਧਨ ਤੇ ਘਰ-ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਨੂੰ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਮਾਂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਲਟ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂਆਂ ਜੇ ਨਿੱਤ ਭਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

ਇੱਕ ਜਨਮ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ (ਜਨਮਾਂ) ਦੀ ਕਮਾਈ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਵੇ।

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

ਮੂਰਖ ਇੱਥੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਧਨ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਧਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

ਭੰਗੁਰ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ? ਜਿਸ ਦੇਹ ਲਈ ਉਹ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਨਿੱਤ ਹੈ।

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

ਜੋ ਦੋ ਅੱਖਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਸਨ—‘ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਹੈ’—ਉਹੀ ਅੱਜ ਉਲਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਦੇਹਿ, ਦੇਹਿ’ (ਦੇ, ਦੇ) ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਨੂੰ 'ਦਾਨ ਕਰੋ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ 'ਮੈਨੂੰ ਦਿਓ' ਕਹਿ ਕੇ ਦਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

ਗਰੀਬੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

ਉਹ ਅਮੀਰ ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ - ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੂਰਮਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ। ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਬੁਲਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਦਾਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

ਧਰਤੀ ਸੱਤ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੈ—ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸਤੀਆਂ, ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਲੋਭ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕ।

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

ਉਸ਼ੀਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬਿ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

ਕਾਸ਼ੀਪਤੀ ਪ੍ਰਤਾਰੱਦਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

ਵੈਦੇਹ ਨਿਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਗਯ ਨੇ ਵੀ ਆਮਦਨ-ਸਹਿਤ ਭੂਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

ਜਦੋਂ ਪర్జਨ੍ਯ ਨੇ ਵਰਖਾ ਰੋਕ ਲਈ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ।

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ‘ਸ਼ੰਖ’ ਨਾਮਕ ਨਿਧਿ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾ ਤੱਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ।

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤਕ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਪਰਮ ਸਾਰ ਦੇ ਅਰਥੀ, ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ।

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣਿਆ।

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼੍ਰਵਸ ਦੇ ਕਹੇ ਇਸ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਦਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

“ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ! ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।”

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

“ਦਾਨ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਹੈ; ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵ ਦਾਤਾ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦਾਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਥੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੱਧਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਸਾਏ ਗਏ।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

ਦੋ ਪੂਜਨੀਯ ਹਰਿ-ਸਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੌਰੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਨਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ਕਤਿਪੁਰ-ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ।

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਲ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ—ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵੋਤਮਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਅਗ੍ਰਹਾਰ (ਦਾਨ-ਵਸਤੀਾਂ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਭੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਸਾਡਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਨਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ।

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

ਦਾਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: (੧) ਦਾਨ—ਸਿੱਧਾ ਅਰਪਣ, (੨) ਉਤਸਰਗ—ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਨਿਯੋਗ, (੩) ਕਲਪਿਤ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਤੇ (੪) ਸੰਸ਼੍ਰੁਤ—ਵਚਨਬੱਧ ਦਾਨ; ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

ਵਾਪੀ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਿਵਾਸਾਂ ਦਾ ਦਾਨ; ਅਤੇ ਮਠ, ਪਿਆਉ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾ ਅਰਪਣ—ਇਹੀ ‘ਉਤਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕੁਝ ਪੁੰਨ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਦਾਤਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ—ਉਹ ਦਾਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤੱਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ) ਵੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਓਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਘਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਦਾਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

ਇਹ ਵਪਾਰ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਤਨ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੁੰਨ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ—‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿੰਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

ਫਿਰ, ਸਭਾ ਵਿਸਰਜਿਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੁੰਦਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

‘ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸੱਚ ਕਿਹਾ; ਪਰ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਅਰਥ ਲਈ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਾਨ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ?’

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

‘ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੌਪੀਨ ਅਤੇ ਦੰਡ ਹੀ ਆਪਣੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ।’

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

ਜੋ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਯੋਗ ਤੇ ਅਯੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਔਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਦਾਨ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ-ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਉਸ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦੰਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ, ਜੇ ਲੌਕਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪਤਨ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਠੀਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਾਤਰ ਨੂੰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਛਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

ਪਰ ਧਨ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ?—ਲੋਕ ਇਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਰਮਲ ਮੁਨੀ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

ਧਨ-ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤੱਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਾਪਿਤ ਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੌਣ ਕਰੇ? ਪਤਿਤ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤਰਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਰਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

ਜਿਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਧਨ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਨੌਕਰ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਸੇਵਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ‘ਸੱਚਾ ਕ੍ਰਿਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸਰੀਰੋਂ ਪਤਲਾ ਹੋਣਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੀਚ ਕੁਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਨਿਰਧਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ, ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਧਨਵਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੰਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਸੇ ਦਾਤਾ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ (ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

ਅਥਵਾ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੋਵੇ।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

ਇਉਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਸਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਭਟਕਿਆ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਥਾਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾ ਸਕਾਂ।