Adhyaya 14

Verse 1

अर्जुन उवाच । कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਮਾਰਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

नारद उवाच । तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः । गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ! ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਹ ਨੇ ਇਹੀ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 3

दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः । सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 4

अर्जुन उवाच । अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਥਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਘਟਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः । कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः

ਉਹ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਕੌਣ ਸੀ? ਤਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਬਲ ਸੀ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਹ (ਕੁਮਾਰ) ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ?

Verse 6

कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम

ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 7

नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੁਮਾਰ—ਦੇਵ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ।

Verse 8

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ। ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਉਸ ਨੇ ਵੀਰਿਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ।

Verse 9

ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने

ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 10

भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः । नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਭੂਤ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ-ਦੋ (ਪਤਨੀਆਂ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸੌਤਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 11

यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः । भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਭਰ ਗਏ—ਉਹ ਹਨ: ਭਾਨੁ, ਲੰਬਾ, ਕਕੁਦਭੂਮੀ, ਵਿਸ਼ਵਾ, ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਮਰੁਤਵਤੀ।

Verse 12

वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु । भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्

ਵਸੁ, ਸੁਹੂਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਭਾਨੁ ਤੋਂ ਦੇਵ਋ਸ਼ਭ (ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ-ਸਮਾਨ) ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 13

विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः । ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः

ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਵਿਦ੍ਯੋਤ ਜਨਮਿਆ; ਫਿਰ ਸਤਨਯਿਤਨਵ (ਗਰਜ-ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕਕੁਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਟ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀਕਟ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 14

भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् । विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते

ਭੂ ਤੋਂ ਦੁਰਗ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨੰਦ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ-ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः । मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः

ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਥਸਿੱਧਿ ਸੀ। ਮਰੁਤਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਜਯੰਤ ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।

Verse 16

नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः । वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः

ਜੋ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਸੁ ਤੋਂ ਅੱਠ ਵਸੁ ਜਨਮੇ; ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 17

ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् । संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਕਾਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 18

सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

ਸੁਰੂਪਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲੀ, ਪਿੰਗਲ, ਭੀਮ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੋਹਿਤ ਆਦਿ ਹਨ।

Verse 19

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः

ਅਜਕ, ਸ਼ਾਸਨ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਸ਼ੰਭੁ, ਅੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਭਵ—ਇਹ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪਾਰਸ਼ਦ ਵਿਰੂਪਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ । जज्ञे सनी तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਵਧਾ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਨੀ ਨੂੰ ਜਣੀ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा । अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਅਰਚਿਸ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸਤ੍ਰਗਾਮ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਸੰਹਾਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 22

पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः । पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ

ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ (ਪਤਨੀਆਂ) ਪਤੰਗੀ, ਯਾਮਿਨੀ, ਤਾਮ੍ਰਾ ਅਤੇ ਤਿਮੀ ਸਨ। ਪਤੰਗੀ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਜਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਾਮਿਨੀ ਨੇ ਟਿੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा । अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्

ਤਾਮ੍ਰਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਯੇਨ, ਗਿਧ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਤਿਮੀ ਤੋਂ ਤਿਮਿਰ੍ਯ ਆਦਿ ਜਲਚਰ-ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਜਗਤ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा

ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਗਲਮਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸੁਣੋ: ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ, ਸਿੰਹੀ, ਦਨਾਯੁ ਅਤੇ ਤਥਾ ਸੁਰਭੀ।

Verse 25

अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः

ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਵਿਨਤਾ, ਗ੍ਰਾਵਾ, ਦਇਆ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਰਾ; ਅਤੇ ਕਦ੍ਰੂ ਤੇ ਮੁਨੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ—ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 26

आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः

ਆਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ। ਦਨੂ ਤੋਂ ਦਾਨਵ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਰਾਹੁ ਸਿੰਹੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

Verse 27

दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः

ਦਨਾਯੁ ਤੋਂ ਵੀ ਦਨਾਯੁਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਗਣ ਹੈ। ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਯੁਗੰਧਰ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा

ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਾਵਾ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜੰਤੂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭੀ ਇਕ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 29

जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः

ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਇਰਾ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਤੇ ਵ੍ਰਿਖ੍ਸ਼ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦ੍ਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਜਨਮੇ।

Verse 30

तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ । हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः

ਉੱਥੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਵੀਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼।

Verse 31

ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् । अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्

ਫਿਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ।

Verse 32

समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः । नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀਂ।”

Verse 33

इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता । वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः

ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਤਤਪਰ ਰਿਹਾ।

Verse 34

उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत । दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः

ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਤਦ ਦਿਤੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 35

उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता । दितिरुवाच । अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੀ। ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।”

Verse 36

भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्

“ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਜਨਮੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਭੋਗੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਣ।”

Verse 37

इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦਿਤੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ; ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ।

Verse 38

तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा

ਉਹ ਛਿਦਰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ, ਯੋਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः

ਫਿਰ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕੀਤਾ—ਸੱਤ ਵਾਰ, ਫਿਰ ਸੱਤ ਵਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ। ਤਦੋਂ ਦਿਤੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਗ ਉੱਠੀ।

Verse 40

न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਨਾ ਮਾਰੋ—ਨਾ ਮਾਰੋ!” ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਗਈ।

Verse 41

ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः

ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਕਿਹਾ, “ਰੋਵੋ ਨਾ।” ਉਸ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 42

उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा

ਫਿਰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਨੂੰ, ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਮਾਤਾ, ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਨਾ ਸੁੱਤਾ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਕੇਸ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।”

Verse 43

सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः

“ਜਦ ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ, ਹੇ ਦਿਤੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਗਰਭ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨੰਜਾ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 44

सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते

“ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਭੋਗਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਦਿਤੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।”

Verse 45

मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति । इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा

“ਰੋਵੋ ਨਾ”—ਇਹ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਮਰੁਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਤੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਨਿਰੁੱਤਰ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 46

सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः । ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता

ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।

Verse 47

पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् । यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਬਲਵਾਨ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਣ।

Verse 48

न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते । इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्

“ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸਮਾਨ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਦ ਕਿਹਾ।

Verse 49

दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे । वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः

ਤੂੰ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇਂਗੀ; ਤਦ (ਪੁੱਤਰ) ਦੇਹ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਨਾ ਕੱਟੇ ਜਾਣਯੋਗ, ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ।

Verse 50

वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः । सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्

ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਜ੍ਰਾਂਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 51

दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् । तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्

ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜੈਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् । स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः

ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਜੈਯ ਹੈ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕੱਟਣੋਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 53

उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् । तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्

ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਤਦ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 54

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक । तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्

ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤ੍ਰਕਾ, ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 55

बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली । ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्

“ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਲੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਬਾਹਵਾਯੁਧ ਹੀ ਵਿਜੇਤਾ ਹੋਇਆ।

Verse 56

पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्

ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੇਵਿੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਘਸੀਟੇ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ; ਇੰਦਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 57

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 58

मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् । अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च

“ਛੱਡ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਪੁੱਤਰ; ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਵੀਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 59

अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः । शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः

“ਸਾਡੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਜੋ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰਿਆ ਸਮਾਨ ਹੈ (ਮਾਨ ਵਿੱਚ)। ਜੋ ਐਸੇ ਬਚਾਏ ਗਏ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀਰ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ।”

Verse 60

कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते । यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्

ਜੋ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਘਾਅ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਤੂੰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 61

तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् । एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਚਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 62

न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः

ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ; ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਹੋ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਰ-ਪਰਦਾਦਾ ਵੀ ਹੋ।”

Verse 63

करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्

ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਭੋਗ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 64

परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् । यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्

ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗੀ ਨਾਰੀ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਮਾਲਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜਤਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ।

Verse 65

ब्रह्मोवाच । तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् । तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਤਪ ਹੀ ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਧਨ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤਪ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 66

वज्रांग उवाच । तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः

ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 67

ब्रह्मोवाच । क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत । अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਤਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰੂਰ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਇਸ ਸੱਚੀ ਚਿੱਤ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् । तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਦਮਜ (ਕਮਲ-ਜਨਮ) ਨੇ ਨੀਵੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਰਚੀ। ਕਮਲ-ਸੰਭਵ ਉਸ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 69

वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः । जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਰਾਂਗੀ’ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 70

वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्

ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 71

कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः

ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਲਟਾ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 72

निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्

ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਤਪ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ।

Verse 73

जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ—ਮਹਾਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਉਸੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ, ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।

Verse 74

निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता । तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्

ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਲਈ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

Verse 75

भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः

ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ; ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ।

Verse 76

तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्

ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਚਿਹਰਾ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਲ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 77

ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः

ਫਿਰ ਇੱਕ ਭੇਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।

Verse 78

अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਘਸੀਟਿਆ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 79

क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्

ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗਿੱਦੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 80

अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् । चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् । एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः

ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਹ, ਭੇੜੀਏ ਆਦਿ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਭ੍ਰਮ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦਾ ਧੀਰਜ ਡੋਲਾਉਣ ਲੱਗਾ।

Verse 81

विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत

ਜਦੋਂ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਸ਼ੈਲ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 82

तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः । उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्

ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੈਲ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਸੁਲੋਚਨਾ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੁਰੰਤ ਕਰ (ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਲ)।”

Verse 83

शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा

ਸ਼ੈਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਨਯੋਗ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ (ਇੰਦਰ) ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ (ਇੰਦਰ) ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

Verse 84

एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः

ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਮਲ-ਸੰਭਵ ਭਗਵਾਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 85

तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਲ-ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਥੇ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 86

ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਉੱਠ, ਹੇ ਦਿਤੀ-ਨੰਦਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ, ਤਪ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 87

वज्रांग उवाच । आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः । तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह

ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੋਵੇ—ਇਹੀ ਮੈਂ ਵਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।”

Verse 88

एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः । उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅਚੰਭਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਉਪੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਭਾਵੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 89

ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि । भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः

ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ—ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਵੀ—ਭਾਵੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਤਟ-ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।

Verse 90

इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत । वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 91

आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः

ਆਹਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ‘ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਨਿਸਫਲ ਹਾਂ’—ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 92

विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् । विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्

ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਨਿੱਤਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ—ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹਚਰੀ ਨੂੰ।

Verse 93

रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् । तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਨਾਲ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੈਤ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਿਆ।

Verse 94

वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके । कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि । कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि

ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਡਰਪੋਕੀਏ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਨੇ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਬਾਲੇ, ਮੇਰੇ—ਤੇਰੇ ਪਤੀ—ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 95

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹੇਸ਼ਵਰੀ—ਸ਼ੁਭ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਨਾ ਸਾਂਭੇ, ਜੋ ਪੰਗੂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਵਰਗੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਪਤੀ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ‘ਪੁਰਖ’ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੀ ਨਹੀਂ।