Adhyaya 48

Verse 1

नारद उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि सोमनाथमहिं स्फुटम् । शृण्वन्यां कीर्त यिष्यामि पापमोक्षमवाप्नुयात्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

पुरा त्रेतायुगे पार्थ चौडदेशसमुद्भवौ । ऊर्जयंतश्च प्रालेयो विप्रावास्तां महाद्युती

ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਚੌਡ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ—ਊਰਜਯੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਲੇਯ।

Verse 3

तावेकदा पुराणार्थे श्लोकमेकमपश्यताम् । तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञावास्तां कंटकितत्वचौ

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 4

प्रभासाद्यानि तीर्थानि पुलस्त्यायाह पद्मभूः । न यैस्तत्राप्लुतं चैव किं तैस्तीर्थमुपासितम्

ਪਦਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ ਪਾਇਆ?”

Verse 5

इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुतम् । तर्ह्येव च प्रभासाय निःसृतौ स्नातुमुत्तमौ

ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 6

तौ वनानि नदीश्चैव व्यतिक्रम्य शनैःशनैः । महर्षिगणसंकीर्णामुत्तीणौ नर्मदां शिवाम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁਭ ਨਰਮਦਾ—ਸ਼ਿਵਾ—ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।

Verse 7

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमम् । तत्र स्नात्वा प्रभासाय तन्मध्येन प्रतस्थतुः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 8

ततो मार्गस्य शून्यत्वात्तृट्क्षुधापीडितौ भृशम् । आस्तां विचेतनौ विप्रौ सिद्धलिंगसमीपतः

ਫਿਰ ਰਾਹ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿੱਧਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਏ ਰਹੇ।

Verse 9

सिद्धनाथं नमस्कृत्य संप्रयातौ सुधैर्यतः । क्षुधावेगेन तीव्रेण तृषा मध्यार्कतापितौ

ਸਿੱਧਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਪਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੇ, ਤੇਜ਼ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 10

सहसा पतितौ भूमौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ । ततो मुहूर्तात्प्रालेय ऊर्जयंतमभाषत

ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਪੈਰ ਥੰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਜੜ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਲੇਯ ਨੇ ਊਰਜਯੰਤ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 11

किंचिद्विश्वस्य धैर्याच्च सखे किं न श्रुतं त्वया । यथा यथा विवर्णांगो जायते तीर्थयात्रया

ਮਿੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਧੀਰਜ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਫਿੱਕੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 12

तथातथा भवेद्दानैर्दीनः सोमेश्वरो हरः । तथाऽस्तां लुंठमानौ तावेवमुक्ते श्रुतेऽपि च

‘ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਹਰ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਤੇ ਸੁਣੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 13

लुंठमानो जगामैव प्रालेयः किंचिदंतरे । उत्थितं सहसा लिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्दृशम्

ਲੁੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਾਲੇਯ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ, ਭਕਤੀ-ਭੈ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Verse 14

खे वाणी चाभवत्तत्र पुष्पवर्षपुरःसरा । प्रालेय तव हेतोस्तु सोमनाथसमं फलम् । उत्थितं सागरतटे लिंगं तिष्ठात्र सुव्रत

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਾਲੇਯ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦਾ ਫਲ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੀ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।’

Verse 15

प्रालेय उवाच । यद्येवं सत्यमेतच्च तथाप्यात्मा प्रकल्पितः

ਪ੍ਰਾਲੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।’

Verse 16

प्रभासाय प्रयातव्यं यदाऽमृत्योर्मया स्फुटम् । ततश्चैवोर्ज्जयंतोऽपि मूर्छाभावाल्लुठन्पुरः

‘ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਊਰਜਯੰਤ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ—ਕਦੇ ਰੇਂਗਦਾ, ਕਦੇ ਲੁੜਕਦਾ।

Verse 17

अपश्यदुत्थितं लिंगं स चैवं प्रत्यपद्यत । ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तो भवश्चक्रे तयोर्दृढे

ਉਸ ਨੇ ਉੱਠਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਤਦ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 18

दृष्ट्या तनू ततो यातौ प्रभासं शिवसद्म च । तावेतौ सोमनाथौ द्वौ सिद्धेश्वरसमीपतः

ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਦੋ ਸੋਮਨਾਥ—ਜੁੜਵੇਂ ਸੋਮਨਾਥ—ਬਣ ਗਏ।

Verse 19

ऊर्जयंतः प्रतीच्यां च प्रालेयस्येश्वरोऽपरः । सोमकुडांभसि शनैः स्नात्वार्णवमहीजले

ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਲੇਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 20

सोमनाथद्वयं पश्येज्जन्मपापात्प्रमुच्यते । ब्रह्मात्र स्थापयित्वा तु हाटकेश्वर संज्ञितम्

ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਮਨਾਥਾਂ ਦੇ ਉਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 21

महीनगरके लिंगं पातालात्सुमनोहरम् । तुष्टाव देवं प्रयतः स्तुतिं तां शृणु पांडव

ਮਹੀ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਹ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣ।

Verse 22

नमस्ते भगवन्रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय रुद्राय रसायांबुमयाय ते

ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਭਵ-ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਜਲ-ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।

Verse 23

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः

ਖਿਤੀ-ਰੂਪ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਈਸ਼, ਜੋ ਵਾਯੁ-ਰੂਪ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ੍ਵ ਹੀ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 24

पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਤਿ-ਤੇਜਸਵੀ ਪਾਵਕ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਭੀਮ, ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 25

महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

ਮਹਾਦੇਵ, ਸੋਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਉਗ੍ਰ, ਯਜਮਾਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 26

इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਵੀ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ—

Verse 27

हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 28

हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय

ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਕਰ ਲਏ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਦਾਨਦਾਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਜਯ, ਇਹ (ਲਿੰਗ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 29

एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसंगमे । बहूनि संति पुण्यानि संक्षेपाद्वर्णितानि मे

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਪੁੰਨ-ਦਾਤਾ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तांतवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰਖੰਡ ਦੇ ਕੌਮਾਰਿਕਾਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸਤੰਭਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਸੋਮਨਾਥ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।