Adhyaya 6

Verse 1

श्रीनारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ—ਫਾਲਗੁਨ—ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 2

अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः । युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः

ਅਹੋ! ਧੰਨ ਹੈ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਇੰਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 3

मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् । तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮਸਤ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 4

तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् । यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः

ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ; ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ।

Verse 5

ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः

ਤਦ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਆਦਰ-ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 6

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः

ਅਤੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਜਣ-ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹੋ।”

Verse 7

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम

“ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ।”

Verse 8

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः

ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦਵਿਜਸੱਤਮੋ।”

Verse 9

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे

“ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਲਈ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਧਰਤੀ (ਨਦੀ/ਭੂਮੀ) ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ—ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 10

परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः । अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः

ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਆਏ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪ ਹੀ ਪਰਖੇ ਗਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਾਂਗਾ—ਇਸ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ।

Verse 11

एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् । देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਤ੍ਯਤਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੱਚ ਹੈ।”

Verse 12

किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः । यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते

ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸੇ ਮਹੀ–ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਕ ਹੋਵੇਗੀ! ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः । तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ: ਉਸ ਥਾਂ ਬਹੁਤੇ ‘ਚੋਰ’ ਹਨ—ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ।

Verse 14

स्वर्शेषु षोडशं चैकविंशंगृह्णंति नो धनम् । धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्

ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਧਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ—ਅਥਵਾ ਇਕੀ—ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਜਨਮ ਬਚੇਗਾ?

Verse 15

वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् । अर्जुन उवाच । अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः

ਭੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਵੱਸਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਰਾਂ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ?

Verse 16

किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः । नारद उवाच । कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा

ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ? ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਹੀ ਚੋਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਉਹ ਚੁਰਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 17

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः । तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः

ਉਸ (ਆਤਮਿਕ ਧਨ) ਦੇ ਲੁੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਵੋ।

Verse 18

जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः । भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः

ਜਾਗਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਚੋਰ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਅਤੇ ਜੋ ਡਰਪੋਕ, ਆਲਸੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਧੀਰਜ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਪਾ ਸਕੇਗਾ?

Verse 19

तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्

ਫਿਰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਕੇ ਕੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

शातातप उवाच । वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् । कर्तुं तदा कथं शक्यमंगजागरणं तथा

ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਵੱਡਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਅੰਗਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਵਰਤ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?”

Verse 21

खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽगता वयम् । तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने

“ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਚੋਰ ਕਿਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ (ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ) ਮੁੜ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 22

प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा । एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्

“ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਇਉਂ ਕਹਿ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਾਰੀਤ ਨਾਮਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् । त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा

ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੌਣ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇਗਾ—ਜਿੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਮਾਨੋ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹਨ?

Verse 24

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः । यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते

ਕਲਾਪਾ ਆਦਿ ਆਮ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵਿਵੇਕੀ ਵੱਸੇਗਾ, ਜੇ ਸਤੰਭਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਪਲ ਦਾ ਵੀ ਵਾਸ ਮਿਲ ਸਕੇ?

Verse 25

भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न । कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्

ਉੱਥੇ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹਰ ਡਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰਨਾਥ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते । तस्मान्नारद तत्राहमा यास्ये तव वाक्यतः

ਸਾਹਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੂਤੀ (ਸਫਲਤਾ) ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 27

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे । षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः

ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਛੱਬੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ—ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਲੋਭ ਤੇ ਦੰਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 28

तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् । इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਿਰਣੈ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਧਰ ਲਿਆ।

Verse 29

निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः । शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ, ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਲੰਘ ਕੇ…

Verse 30

केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः । आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः

ਉਹ ਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸੁਗਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਫਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।

Verse 31

अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः

ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਕੇਵਲ ਸਕੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ।

Verse 32

अर्जुन उवाच । क्व कलापं च द्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च । कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਕਲਾਪ ਪਿੰਡ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨਾਰਦ।”

Verse 33

नारद उवाच । केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् । तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਲਾਪਕ ਹੈ।”

Verse 34

तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते । शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਕੀ-ਅਰਨਵ’—ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਭੂਮਿ-ਸਵਰਗ’—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ—ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 35

बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् । निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्

ਗੁਫਾ ਰਾਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਹਾ ਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 36

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा । तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत

ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਮੰਨੇ, ਤਦ ਗੁਹਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਜਾ, ਹੇ ਭਾਰਤ!”

Verse 37

ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् । तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्

ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਸੌ ਕਦਮਾਂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् । तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला

ਉੱਥੇ ਮਰਕਤ ਵਰਣ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਮਿੱਟੀ ਪਈ ਹੈ।

Verse 39

नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् । आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्

ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਸਤੰਭਤੀਰਥ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੁਮਾਰਕ (ਸਕੰਦ) ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 40

कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् । तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਲਾਬ ਜਾਂ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਜਲ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 41

उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे । नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्

ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ—ਸੱਠਵੇਂ ਕਦਮ ਉੱਤੇ—ਉਸ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬਿਲ-ਮੁਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः । कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਦੇਹ-ਉਦਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਕਾਰੀਸ਼’ ਨਾਮ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 43

बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् । यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्

ਬਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਕਲਾਪ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 44

तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् । फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्

ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਪੁੰਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 45

इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् । तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्

ਇਉਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਸੁਣ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्

ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 47

तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये । ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 48

निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे । पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः

ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ—ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ-ਭੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 49

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् । भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि

ਸੰਗਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਸੀਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਮ ਜਪਣਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 50

तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਇਕ ਜੁੱਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 51

देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः । महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे

ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਸਨ; ਉਸ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।

Verse 52

पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् । तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्

ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ; ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ।

Verse 53

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् । अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्

ਉਹ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੀਜੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ; ਮਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਰਮਣੀਕ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 54

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः । किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਦੱਸ—ਤੂੰ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਹਿ।”

Verse 55

विप्र उवाच । मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् । आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्

ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 56

धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने । नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्

“ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ, ਹੇ ਕਪਿਲ ਮਹਾਮੁਨੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਦਾਨ ਅਦੇਯ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਤ੍ਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”

Verse 57

कपिला उवाच । ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् । अष्टौ विप्रसहस्रामि मम देहीति नारद

ਕਪਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਹ।”

Verse 58

भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् । ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो

“ਮੈਂ ਕਲਾਪ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 59

ततो मया प्रतिज्ञातमेव मस्तु महामुने । त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्

“ਤਦ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਕਪਿਲੋਤਮ, ‘ਕਾਪਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।”

Verse 60

श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् । यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्

ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਅਤਿਥੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬਿਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

स गच्छेद्रौरवांल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् । अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते

ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः । ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा

ਫਿਰ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਹਾਮੁਨੀ ਹਾਰੀਤ ਨੂੰ ਤਦ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 63

पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे । हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः

ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਹਾਰੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਤਦ ਉਹ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 64

ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् । विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः

ਫਿਰ ਸੁਪರ್ವਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹਾਸਾ ਉਠਿਆ। ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ!”

Verse 65

ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् । सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्

ਤਦ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੂਰਵ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 66

सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः । कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्

ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਹੇਤੀ’—ਕਠੋਰ, ਹਥਿਆਰ-ਸਮ ਬੋਲ—ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਅਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 67

ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ । धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः

ਤਦ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਤੁਸੀਂ ਮੂਰਖ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ; ਧਨ ਤੇ ਅੰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਰਹੋਗੇ।’

Verse 68

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् । तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਰੀਤ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: ‘ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਹਾਨੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਪ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।’

Verse 69

कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते । ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज

‘ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਦਵਿਜ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ?’

Verse 70

तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः

ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਮੰਗਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਦਾ ਦਾਨ/ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ…

Verse 71

हारीत उवाच । श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्

ਹਾਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧੀਮਾਨ! ਸੁਣੋ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਕਿਉਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ।

Verse 72

इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः । प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राहयं तेजो हि शाम्यति

ਜਦ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—‘ਹਾਏ, ਇਹ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ!’—ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੰਦ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् । ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्

ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਾਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹੀ ਦੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਆਪਣੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् । मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते

ਦਾਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹੀਤਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ‘ਹੇਠਲਾ’ ਸਮਝੇ, ਉਹ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੰਨਾਪਨ ਛਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਵੇ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਵੇ—

Verse 76

हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च । तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया

ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਹੋਰ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Verse 77

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने । ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः

“ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ, ਹੇ ਮੁਨੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹਾਨੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।”

Verse 78

धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् । कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्

ਧਿਕ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਇਸ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਅਪਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

Verse 79

सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् । विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः

ਅਚਾਨਕ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ—ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਮਹਾਂ ਵਿਪਤਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ। ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਉਸ ਧੀਰਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः । पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले

‘ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ,’ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨਾਮਕ ਪੁਰਖ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਰਸਾ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ।

Verse 81

चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते

ਚਿਰਕਾਰੀ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਗੌਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ—ਉਹ ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਵਿਚਾਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਕਰਣ ਲਈ ਹੱਥ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते । अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ‘ਦੁਰਮੇਧਾ’—ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 83

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना । व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिकम्या परान्सुतान्

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵਿਅਭਿਚਾਰ-ਰੂਪ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਭਟਕ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਾਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 84

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति । स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਇਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ!’ ਉਹ ‘ਠੀਕ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉੱਤਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਚਿਰਕਾਰੀ—ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੌਲੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 85

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

ਉਹ ਸੁਭਾਵੋਂ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: ‘ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ? ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ?’

Verse 86

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਛਲ ਹੇਠ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਅਸਾਧੂ ਵਾਂਗ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਜਾਵਾਂ? ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ‘ਅਧਰਮ’ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 87

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ—ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤੜਪਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕੌਣ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 88

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰ ਕੇ ਕੌਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਾਦਰ ਨਾ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 89

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ—ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ, ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च । सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः

ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਅਵਿਚ্ছਿੰਨਤਾ ਲਈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 91

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया

ਜਾਤਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਆਦਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉਹੀ ਪੱਕਾ ਆਦੇਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।

Verse 92

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति । तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन

ਦੇਹ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ-ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਹੀ ਇਕਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਚਨ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਕਰਕੇ।

Verse 93

पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः । पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः

ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 94

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः । आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता

ਜਦ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਜੋ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 95

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति । मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते

ਜਦ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति । एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्

ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ—ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਗੌਰਵ ਮੰਨਣ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 97

पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् । यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः

ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੇਹ-ਸੰਘਾਤ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 98

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः

ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੇਹ ਦੀ ਅਰਣੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 99

मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति

ਮਾਤਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਡਿਗਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 100

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते । पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः

ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਤੋਂ ਹੀਣਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਬੇ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 101

अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् । समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा

ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੀ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਡੌਲ—ਮਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 102

रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः । तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮਾਂ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪਾਲਣ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਵੱਡਾ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 103

तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः

ਜਦ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਲਈ ਜਗਤ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ, ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 104

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा । कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा

ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਉਹ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਪਾਲਣਹਾਰ) ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਦੇਵੇ ਉਹ ਜਨਨੀ (ਮਾਤਾ) ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 105

अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः । शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा

ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਬਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀਰਸੂ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੱਸ ਵੀ ‘ਮਾਂ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰੀ ਦਾ ਮਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 106

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः । मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਕਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਖੇਤ੍ਰ—ਸਰੋਤ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਭੀ ਸਮੂਹ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ।

Verse 107

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन । गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी

ਜੇ ਗੁਰੂ ਪਤਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤਿਆਗੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਰੂਤਵ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 108

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् । स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 109

विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत । एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः

ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਮਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 110

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। (ਉਸ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ:) ‘ਸੂਤਰਕਾਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।’

Verse 111

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੋਸ਼-ਖੋਜੀ ਨਾ ਬਣੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 112

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ। ‘ਹਾਏ! ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।’

Verse 113

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

‘ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ—ਉਪਰੋਂ ਸਾਧਵੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ—ਮਾਰ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤਾਰੇਗਾ? ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬੈਠਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ।’

Verse 114

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

‘ਜੇ ਇਹ ਚਿਰਕਾਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵੇਗਾ। ਹੇ ਚਿਰਕਾਰਿਕ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਚਿਰਕਾਰਿਕ!’

Verse 115

यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः । त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया

ਜੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿਰਕਾਰੀ ਬਣਿਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚਿਰਕਾਰਿਕ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵੀ—ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਇਆ ਤਪ ਵੀ ਅਖੰਡ ਰਹੇ।

Verse 116

आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक । एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा

ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਚਿਰਕਾਰਿਕ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਗੌਤਮ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 117

चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके । चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਿਰਕਾਰਿਕ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 118

शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे । मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि

ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਖ਼ਿਮਾ) ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ। ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 119

पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् । हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते

ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਸੀ ਕਿ (ਉਸ ਨੇ) ‘ਮੈਂ ਮਾਰਾਂਗਾ’ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 120

बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਬੁੱਧਿ ਜਾਗੀ—‘ਡਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਚਪਲਤਾ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।’

Verse 121

ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः

ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਚਿਰ ਤੱਕ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿਰ ਤੱਕ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਆ—“ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋਵੇਂ!”

Verse 122

चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् । चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्

ਫਿਰ ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਚਿਰ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਚਿਰਕਾਰਿਕਾ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਚਿਰ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹੀਂ।”

Verse 123

चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः । गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः

“ਹੇ ਸੋਮ੍ਯ, ਜੋ ਕੰਮ ਚਿਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਦੁਖੀ ਰਿਹਾ।” ਇਉਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੌਤਮ ਨੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵੀ ਉਚਾਰੀਆਂ।

Verse 124

चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् । चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮ ਚਿਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਚਿਰ ਦੇ ਸਾਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਿਰ ਤੱਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 125

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਾਨ-ਭੰਗ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰੋਹ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

ਬੰਧੂਆਂ, ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ, ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਜਨ ਨਾਲ—ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਧ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ—ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਰੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च

ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 128

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਨੀਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਚਿਰਕਾਲੀ ਅਵਗਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ—ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ—ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਨਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 129

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੁੱਛਣਾ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ—ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 130

भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते । एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्

ਭੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 131

ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः । वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ—ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 132

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति । केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः

ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੇਰਾ ਸ਼ਾਪ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 133

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः । समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्

ਚਰਨ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਧਰਮਵਰਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 134

कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः । भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः

ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 135

ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे । हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता

ਤਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੱਥ ਉਚਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਗਿਰਿਰਾਜ-ਸੁਤਾ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਮ ਅਰਧ ਨੂੰ ਹਰ ਦੇ ਅੰਗ ਨੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 136

गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् । तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः

ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਇਹ ਨਿਵਾਸ—ਨਾਰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ—ਹੇ ਦੇਵੋ, ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 137

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च । द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ-ਵਿਲੁੰਪਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਪਏ।

Verse 138

ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् । एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः । स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म

ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੇਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਦੋਹਾਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।