Adhyaya 39

Verse 1

। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਾਤਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਤਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਹਨ—ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਨਿਤਲ ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ।

Verse 2

तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः

ਅਤੇ ਤਲਾਤਲ, ਸੁਤਲ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲੀਮਾਯੁਕ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕੰਕੜਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।

Verse 3

भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः

ਹੇ ਕੌਰਵ-ਵੰਸ਼ਜ, ਉੱਥੇ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਰਦਾਨ-ਸਮਾਨ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਨਾਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 4

स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः

ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਵਰਗਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਰਮਣੀਕ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਪੰਨਗ (ਸਰਪ) ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਆਨੰਦ ਤੇ ਅਦਭੁਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤਿ-ਸੁੰਦਰ ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ-ਵਿਰਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੀ ਹਿਰਦਾ ਕਿਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾ ਮਾਣੇ?

Verse 6

यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते

ਉੱਥੇ ਨਾ ਗਰਮੀ ਹੈ ਨਾ ਸਰਦੀ, ਨਾ ਵਰਖਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭੱਖਣ-ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਭੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 7

पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्

ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 8

हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः

ਉਸ ਹਾਟਕ-ਲਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 9

तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः

ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗੇੰਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਜਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਰਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਚਪੰਜ ਕਰੋੜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੀ ਮੁਖ ‘ਰਾਜਾ’ (ਵਿਭਾਗ) ਹਨ।

Verse 11

रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः

ਰੌਰਵ, ਸ਼ੂਕਰ, ਰੋਧ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਸਨ; ਮਹਾਜ੍ਵਾਲ, ਤਪਤਕੁੰਭ, ਲਵਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਮੋਹਕ—ਇਹ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः

ਰੁਧਿਰਾਂਧ, ਵੈਤਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਮਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਮਿਭੋਜਨ; ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਲਾਲਾਭਕ੍ਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਰੁਮ—ਇਹ ਵੀ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਯਵਹ, ਪਾਪ, ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲ ਅਤੇ ਅਧಃਸ਼ਿਰਾਃ; ਅਤੇ ਸੰਦੰਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸੂਤ੍ਰ, ਤਮਹ ਅਤੇ ਅਵੀਚੀ ਵੀ ਹਨ।

Verse 14

श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः

ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨ, ਵਿਸੂਚੀ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਵੀਚੀ ਹਨ। ਝੂਠਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੌਰਵ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ, ਉਹ ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा

ਜੋ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ ਉਹ ਤਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਤਪਤਕੁੰਭ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤ-ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ ਉਹ ਤਪਤਲੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके

ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ ਉਹ ਲਵਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ-ਹੀਨ, ਨਿਯਮ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਹ ਵਿਮੋਹਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 17

कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च

ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਮਿਭਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਕਰਮ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਮਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਂਲਾਭਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके

ਜੋ ਧਰਮੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਸਨੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਛਲ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਏ ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ। ਜੋ ਅਸੱਤ ਦਾ ਗ੍ਰਾਹੀ ਹੈ ਉਹ ਅਧੋਮੁਖੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੂਯਵਾਹਕੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः

ਜੋ ਬਿੱਲੀਆਂ, ਮੁਰਗੇ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਮੋਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਬਹਿਰਿਆਂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਏ—ਘਾਹ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਸਾੜੇ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 20

नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः

ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਧਨ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ (ਕਾਲੇ ਨਰਕ-ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते

ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਹ્નਿਜ੍ਵਾਲਾ ਦੀ ਅੱਗੀ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये

ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਲੋਭ ਨਾਲ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਦੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੌਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤ-ਵ੍ਰਤ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च

ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਹ ‘ਸ਼ਵਭੋਜਨ’ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਵੀਚੀ—ਅਥਾਹ ਨਰਕ—ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ—ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਨਰਕ-ਗਤੀਆਂ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ—ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰ—ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 26

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧੋ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਾਗਨੀ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਹੱਟਕ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ‘ਅਨੰਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते

ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੱਥੇ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 28

दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च

ਉੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਜ ਹਨ—ਪਦਮ, ਕੁਮੁਦ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਵਾਮਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਓਂਡਕਟਾਹ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਏਕਵੀਰ’ ਵੀ ਹੈ।

Verse 29

चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्

ਚਾਰ ਲੱਖ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਸੌ ਵੀ—ਇਸੇ ਹੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते

ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਗਨਿ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਤਮਸ’ (ਅੰਧਕਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च

ਚਾਲੀ ਕਰੋੜ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਚਾਰ; ਫਿਰ ਇਕੋਨ ਨੱਬੇ ਲੱਖ, ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ।

Verse 32

तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा

ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਓੰਢਕਟਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਰਤ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ—ਕਪਾਲੀਸ਼ਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਵੀ ਹੈ।

Verse 33

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः

ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਦਾਹਕ ਅਨਲ, ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 34

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਲਾਗਨਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਗਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇੱਥੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਧੋ-ਸੂਤਰ (ਹੇਠਲਾ ਆਧਾਰ) ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 35

मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ—ਮੱਧ-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਟਾਹ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਸੁਧਾਮਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਾਲ।

Verse 36

तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी

ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕੇਸ਼ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਸਿੱਧੀ, ਸੁਪਰਨਾਕਸ਼ੀ, ਭਾਸਕਰਾ ਅਤੇ ਯੋਗਨੰਦਿਨੀ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 37

कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः

ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾ-ਅਚਰਜ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 38

नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते

ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਇਸ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਘੇਰੇ) ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 39

तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः

ਉਸ ਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵ। ਉੱਥੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਟਾਹ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਪਿਤਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਦਾ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्

ਉਹ ਆਵਰਨ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੈ। ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ—ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ।

Verse 42

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ। ਇਹ ਸਭ ਆਵਰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਛੇ ਆਵਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ।

Verse 43

प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਚਰਨ (ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ।

Verse 44

ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਹੀ ਲੋਕ-ਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਐਸਾ ਮਹਿਮਾ-ਵੈਭਵ ਹੈ, ਉਸ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ, ਜੋ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੜ੍ਹ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 46

य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਤਾਰਨਹਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 47

काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ—ਦੋਵੇਂ—ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः

ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ—ਉਹ ਸੁਣ: ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ, ਫਿਰ ਸੰਗਵ, ਫਿਰ ਮੱਧਿਆਹਨ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ।

Verse 49

सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते

ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਲ ਸਾਯਾਹਨ (ਸੰਝ) ਹੈ; ਅਤੇ (ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ) ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਦਰਾਂ ਅਹੋਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ (ਪਖਵਾੜਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

ਮਾਸ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਾਸ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਿਤੁ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਰਿਤੂਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਯਨ (ਅੱਧਾ ਵਰ੍ਹਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਨੂੰ ਵਰ੍ਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

ਮਾਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ। ਪਹਿਲਾ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਹੈ, ਦੂਜਾ ‘ਪਰਿਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः

ਤੀਜਾ ‘ਇਦ੍ਵਤਸਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਅਨੁਵਤਸਰ’। ਪੰਜਵਾਂ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਗਣਨਾ ਲਈ ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ।

Verse 53

मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਸ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ।

Verse 54

मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਵਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 55

वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਹੀ ‘ਦਿਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ (ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः

ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਤਾਰਾਂ ਲੱਖ ਅਤੇ ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ, ਛਿਆਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਅੱਠ ਲੱਖ ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ (ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੈ।

Verse 58

चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते

ਕਲਿ ਯੁਗ ਚਾਰ ਲੱਖ ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ) ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ‘ਯੁਗ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्

ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਇਕਹੱਤਰ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਾਧੇ ਸਮੇਤ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ-ਪਰਮਾਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੂਹ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਭਵੋਦਭਵ, ਤਪੋਭਵ੍ਯ, ਰਿਤੁ, ਵਹਨੀ ਅਤੇ ਵਰਾਹਕ।

Verse 61

सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः

ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ: ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਆਸਿਕ, ਗਾਂਧਾਰ, ਕੁਸ਼ਿਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਭ, ਖਡਗ, ਗਾਂਧਾਰੀਯ ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਮ।

Verse 62

वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः

ਵੈਰਾਜ ਅਤੇ ਨਿਸਾਦ ਵੀ (ਇਸ ਵਿੱਚ) ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੇਘਵਾਹਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਚਿਤ੍ਰਕ, ਗਿਆਨ, ਆਕੂਤੀ, ਮੋਨੋ, ਦੰਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿੰਹਕ।

Verse 63

श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः

ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਸੱਤਾ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ, ਕਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ, ਕਦੇ ਲੋਹਿਤ-ਰਕਤ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ (ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ) ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने

ਪੂਰਵ ਅਰਧ ਅਤੇ ਅਪਰ ਅਰਧ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮਾਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਪ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵੀ (ਮਹਿਮਾ-ਮਾਪ) ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 65

क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੈਂ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ—ਹਰੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ—ਕਿੱਥੇ? ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 66

इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਫਿਰ ਸੁਣ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ—ਆਮ ਵਰਣਨ—ਹੈ।

Verse 67

इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः

ਇਹ ਹੈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ (ਵੈਧਾਤ੍ਰ) ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਿਧਾਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘਋ਸ਼ਭ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਅਨੇਕ ਘੜੇ ਹੋਏ ਪਾਖੰਡ-ਮਤ ਉੱਠਣਗੇ, ਜੋ ਮੋਹ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣਗੇ।

Verse 68

तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਧੀ ਵੀ।

Verse 69

इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका

ਇੰਦਰਦਵੀਪ, ਕਸੇਰੁ, ਤਾਮ੍ਰਦਵੀਪ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗ, ਸੌਮ੍ਯ, ਗਾਂਧਰ੍ਵ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ—ਅਤੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ) ਭੈਣ ਕੁਮਾਰਿਕਾ।

Verse 70

वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਵੀ ਬਰਕਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਸੁਣ—ਅਤਿ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 71

महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਜਾਲੀ ਬੂਟਿਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ—ਸਤੰਭ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ।

Verse 72

अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे

ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਕ ਇਕੱਲੀ ਬਰਕਰੀ ਨਿਕਲੀ; ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਉਥੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਚਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 73

इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा

ਉਹ ਜਾਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੀ।

Verse 74

विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः

ਜਾਲੀ ਦੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪੰਚਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 75

पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने

ਉਹ ਸ਼ਨਿਦਰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮਹੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ—ਉੱਥੇ ਉਹ ਧਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले

ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਮਤ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਾਲਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ।

Verse 77

शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਮਹੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਬਰਕਰੀਸਾ ਬਣ ਗਈ।

Verse 78

शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत

ਸਿੰਹਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਕਰੀ (ਬੱਕਰੀ) ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 79

दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा

ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਰੀਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ, ਸ਼ੁਭ-ਸਰੂਪ ਨਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਨੋ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 80

पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति

ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ, ਪ੍ਰਮੋਦ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਬੱਕਰੀਨੀ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 81

विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा

ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੁਰਖੇ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਅੰਤਹਪੁਰ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 82

खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः

ਐਸਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਖਿੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 83

ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया

ਫਿਰ ਉਹ ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵਕੰਨਿਆ ਸਮਾਨ। ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਭਵ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।

Verse 84

तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: “ਹੇ ਤਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸਾਦ ਨਾ ਕਰੋ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।”

Verse 85

मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका

ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਿਛਲਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 86

पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया

ਉਸ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਦੱਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਡਿੱਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 87

अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप

“ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰਨਾ।”

Verse 88

ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः

ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਬੇੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

Verse 89

स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्

ਫਿਰ ਉਹ ਬੇੜੀਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਤੰਭ-ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਕੀਤਾ—ਐਸਾ ਦਾਨ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 90

जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः

ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਚਮੜੀ ਵੇਖੀ; ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 91

दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्

ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਦ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉੱਠਿਆ।

Verse 92

न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्

ਅਜਿਹਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਨਾ ਦੇਵ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਨਾਗ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ; ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ।

Verse 93

सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति

ਦੇਵਤੇ, ਦੈਂਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 94

कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः

ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 95

प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्

ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 96

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर

“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਾਂਨਿਧਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।”

Verse 97

एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम

ਜਦ ਸ਼ਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ,” ਤਾਂ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਈ। ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਉਸ ਥਾਂ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਬਰਕਰੀ ਦਾ ਸਿਰ ਸੜਿਆ ਸੀ।

Verse 98

बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्

ਉੱਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਬਰਕਰੇਸ਼’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ—ਤਲਾਤਲ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।

Verse 99

स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्

ਸਵਸਤਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਗਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਸੀ, ਓਥੇ ਭੂਮੀ ਉੱਭਰ ਆਈ।

Verse 100

ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः

ਬਰਕਰੇਸ਼ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵੱਲ ‘ਸਵਸਤਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕੂਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते

ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿਤਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 102

क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 103

राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः

ਉਹ ਰਾਜੇ ਸਭ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬਰਕਰੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः

ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते

ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਜੋ ਭਗਤ ਬਰਕਰੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸਿੰਹਲ ਨੂੰ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 107

तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੀਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 108

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਸਿੰਹਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 109

अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु

ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ—ਹੇ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 110

इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा

ਇਸ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਅੱਠ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਭਾਗ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 111

तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਗ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵਰਸ਼-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਵੀ।

Verse 112

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

ਮਹੇੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹ੍ਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨ, ਋ਕ੍ਸ਼ਪਰਵਤ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ।

Verse 113

महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्

ਮਹੇੰਦਰ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੰਦਰਦ੍ਵੀਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੋ ਖੰਡ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਮਾਰਿਕ ਖੰਡ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 114

सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन

ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੰਡ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਵੀ।

Verse 115

वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः

ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮੁਖਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਤੇ ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 116

शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਰਿਕਸ਼ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ ਤੇ ਕੁਮਾਰੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 117

तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः

ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿਧਿਆ, ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਮਹੀ ਨਦੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਵੇਣੀ ਅਤੇ ਭੀਮਰਥੀ—ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 118

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ ਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯਕੁਲਿਆ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਮਹੇੰਦਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 119

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵੰਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 120

तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੇ ਨਗੋਤਮ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।

Verse 121

यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती

ਹੇ ਕੌਂਤੀਪੁੱਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਹਾਭਾਗਾ, ਸਤੀ ਕੁਮਾਰੀ ਸਤੰਭਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 122

खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च

ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਧਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪੁੰਨ-ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਠੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਦਾਨ) ਦਿੱਤਾ।

Verse 123

महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः

ਵੀਰਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਾਗਮ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 124

कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः

“ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਕੁਲਦੇਵੀ ਹੈਂ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਅੱਠ ਖੰਡ ਆਪ ਹੀ ਵੰਡ ਦੇ, ਅਤੇ ਐਸਾ ਦਾਨ ਕਰ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਹੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਫੁੱਟ ਨ ਪਵੇ।”

Verse 125

इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਹ—ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਬਹੱਤਰ ਭੇਦ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਗਈ।

Verse 126

तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः

ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਪੱਤਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 127

कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते

ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨੀਵ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਬਾਲਾਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਕੋਟੀਆਂ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ।

Verse 128

सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः

ਪੁਰਸਾਹਣਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਵਾ ਕੋਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 129

एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्

ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਛੱਤੀ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 130

द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके

ਗਾਜਣਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਲੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੌਡ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਲੱਖ ਕਥਿਤ ਹਨ।

Verse 131

कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्

ਕਾਮਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਲੱਖ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਡਾਹਲ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਭੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਭੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਲੱਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 132

नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः

ਕਾਂਤਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਨੌਂ ਲੱਖ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਾਚਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਲੱਖ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 133

ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः

ਓੱਡਿਆਣ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਲੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਲੱਖ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ।

Verse 134

लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्

ਲੋਹਪੂਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਲੱਖ ਕਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਾਂਬੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 135

ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्

ਰਟਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰੀਆਲ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਲੱਖ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 136

सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके

ਦ੍ਰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅੱਧੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਵੰਭਣਵਾਹਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅੱਧੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 137

एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्

ਨੀਲਪੂਰਕ ਵਿੱਚ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਲੱਖ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 138

नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः

ਨਰੇਂਦੁ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲੱਖ ਸਵਾ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਤਿਲਾਂਗਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਲੱਖ ਸਵਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 139

लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः

ਮਾਲਵ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲੱਖ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਨਵੇਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਯੰਭਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਲੱਖ ਸਵਾ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 140

मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः

ਮੇਵਾਡ ਵਿੱਚ ਭੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਲੱਖ ਅਤੇ ਪੌਣਾ ਚੌਥਾਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਗੁਰੀ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਗ੍ਰਾਮਾਂ/ਬਸਤੀਆਂ) ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 141

ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च

ਗੁర్జਰਾਤ੍ਰ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਰ ਵਿਸ਼ਯ ਵੀ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 142

जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्

ਜਹਾਹੁਤੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿਆਲੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਗ੍ਰਾਮ/ਬਸਤੀਆਂ) ਹਨ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਅਠਾਹਠ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 143

षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्

ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋੰਕਣ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਲਘੁਕੋਂਕਣ’ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ ਵੀਹ ਹਨ।

Verse 144

सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः

ਸਿੰਧੁ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 145

चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते

ਕੱਛਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਵੀਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 146

एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते

ਲਾਢਦੇਸ਼ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਤਿਸਿੰਧੁ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਸ਼੍ਵਮੁਖ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः

ਅਤੇ ਏਕਪਾਦ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 148

तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰ੍ਯਮੁਖ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ) ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਏਕਬਾਹੁ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 149

सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः

ਸੰਜਾਯੁ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਸ਼ਿਵਨਾਮਾ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲਹਯੰਜਯ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 150

लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਿੰਗੋਦਭਵ’ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਦ੍ਰ ਤੇ ਦੇਵਭਦ੍ਰ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ) ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 151

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता

ਚਟ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟਕ—ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ) ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਯਮਕੋਟੀ ਵੀ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 152

अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे

ਅਤੇ ਰਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਅਠਾਰਾਂ ਕੋਟੀਆਂ (ਦਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੋਮਰ, ਕਰਨਾਟ ਅਤੇ ਯੁਗਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀ (ਇੱਥੇ) ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।

Verse 153

सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਵਾ ਲੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਰੀਰਾਜ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਪੰਜ ਲੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 154

पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਵੀ ਦਸ ਲੱਖ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਂਬੋਜ ਤੇ ਕੋਸ਼ਲ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦਸ ਲੱਖ (ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 155

ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः

ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ੍ਹਿਕ ਦੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੰਕਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 156

चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः

ਕੁਰੂ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਵਿਜਯ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੇਢ ਲੱਖ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 157

पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਰਭਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਖ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਧਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 158

सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः

ਸਿੰਹਲ-ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਭੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਾਂਡੁ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 159

लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते

ਭਯਾਨਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਗਧ-ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛਿਆਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 160

षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਗੁ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਰੇਂਦੁਕ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 161

पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः

ਮੂਲਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ) ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਾਵਨ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 162

चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः

ਪਕ੍ਸ਼ਬਾਹੁ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਿੰਡਾਂ) ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਹੱਤਰ ਦੇਸ਼—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 163

एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਭਾਰਤਖੰਡ ਵਿੱਚ ਛਿਆਨਵੇਂ ਕਰੋੜ (ਪੁਨੀਤ ਵੰਡਾਂ/ਬਸਤੀਆਂ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੱਤਰ ਲੱਖ ਪੱਤਨ (ਸ਼ਹਿਰ) ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ—ਇਉਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 164

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव

ਅਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ-ਪੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਟੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਹਿੱਸੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 165

आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः

ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’

Verse 166

भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता

ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਹੋਣ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਤੰਭ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 167

तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੁਮਾਰੀਸ਼ਵਰ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 168

तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता

ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ‘ਗੁਪਤ ਖੇਤਰ’ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਗੁਪਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ ਲੋਕ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 169

तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते

ਉਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ, ਸੰਗਮਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ—ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਸਕੰਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ (ਵਾਸ ਕੀਤਾ)।

Verse 170

जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः

ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਦਰ ਜੀਰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਨਵਾਂ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਵਾਇਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ।

Verse 171

कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः

ਕੁਮਾਰ-ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।’

Verse 172

जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके

‘ਇਹ ਜੀਰਨ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਮੁੜ ਉੱਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਮਾਰਿਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ।’

Verse 173

कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः

ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਧਾਰਕ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ‘ਕੁਮਾਰੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਕੁਮਾਰੀਸ਼’ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿਣਗੇ।

Verse 174

बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि

ਅਤੇ ਬਰਕਰੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 175

अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे

ਜਿਸ ਨਾਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੋਖਸ਼—ਜਿਵੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਹਾਲ ਸੀ।

Verse 176

तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि

ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣ।

Verse 177

ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 178

तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਉਕੇਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 179

चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा

“ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ‘ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਖੀ ਬਣ।” ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਨਾਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਖੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 180

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪਤੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ; ਜੋ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ।

Verse 181

अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि

ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਬੂੰਦ ਹੀ ਪੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 182

एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्

ਐਸੀ ਹੀ ਉਹ ਕੁਮਾਰੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਉਸ ਨੇ ਇਹੀ ਲਿੰਗ—ਸ਼ਿਵ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਰਕਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 183

तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ—ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।