Adhyaya 11

Verse 1

कूर्म उवाच । शांडिल्य इति विख्यातः पुराहमभवं द्विजः । बालभावे मया भूप क्रीडमानेन निर्मितम्

ਕੂರ್ಮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ।

Verse 2

पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनमुच्छ्रितम् । जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵ-ਆਲਯ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ; ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 3

पंचायतनविन्यासमनोहरतरं नृप । विनायकशिवासूर्यमधुसूदनमूर्तिमत्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਪੰਚਾਯਤਨ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ, ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਯ ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ।

Verse 4

पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम् । काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्

ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੀਲੀ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਸੀ, ਧਵਜਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਕਾਠ ਦਾ ਤੋਰਨ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਝੂਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 5

दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम् । सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे

ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਛੋਟਾ ਮੰਦਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੰਭਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 6

तत्र जागेश्वरं लिंगं गृत्वाथ विनिवेशितम् । बाल्यादुपलरूपं तद्वर्षावारिविशुद्विमत्

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਉਹ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਜਲ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 7

बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः । कोमलैरपरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः

ਬਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਰ ਕੇਦਾਰ-ਜਨਿਤ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕੋਮਲ ਹੋਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 8

कूष्मांडैश्चैव वर्णाद्यैरुन्मत्तकुसुमायुतैः । मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वाद्यैश्च नवांकुरैः

ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ, ਉਨਮੱਤਕ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ; ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ, ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਆਦਿ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 9

पूजा विरचिता रम्या शंभोरिति मया नृप । ततस्तांडवमारब्धमनपेक्षितसत्क्रियम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਇਕ ਮਨੋਹਰ ਪੂਜਾ ਰਚੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਵਿਧੀ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं च स्वस्वर्जितम् । अकार्षं सकृदेवाहं बाल्ये शिशुगणावृतः

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੀਤ ਇਕ ਵਾਰ ਗਾਇਆ। ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕੀਤਾ।

Verse 11

ततो मृतोऽहं जातश्च विप्रो जातिस्मरो नृप । वैदिशे नगरेऽकार्षं शिवपूजां विशेषतः

ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਹੀ। ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 12

शिवदीक्षामुपागम्यानुगृहीतः शिवागमैः । शिवप्रासाद आधाय लिंगं श्रद्धासमन्वितः

ਸ਼ਿਵ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।

Verse 13

कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गेयः करोति शिवालयम् । यावंति परमाणूनि शिवस्यायतने नृप

ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਯਤਨ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ।

Verse 14

भवंति तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि । इति पौराणवाक्यानि स्मरञ्छैलं शिवालयम्

ਇੰਨੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਬਣਾਇਆ।

Verse 15

अकारिषमहं रम्यं विश्वकर्मविधानतः । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टं शैलमेव वा

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ—ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਲੱਕੜ ਦਾ, ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੱਥਰ ਦਾ ਵੀ।

Verse 16

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाद्दशगुणं फलम् । भस्मशायी त्रिषवणो भिक्षान्नकृतभोजनः

ਜੋ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਦਰ-ਆਲਯ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ, ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਹੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾਵੇ।

Verse 17

जटाधरस्तपस्यंश्च शिवाराधनतत्परः । इत्थं मे कुर्वतो जातं पुनर्भूप प्रमापणम्

ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਊਂਦਿਆਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 18

जातो जाति स्मरस्तत्र कारिता तृतीयेहं भवांतरे । सार्वभौमो महीपालः प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜੇ ਅਗਲੇ ਭਵ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਮਕ ਉਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵਭੌਮ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

Verse 19

जयदत्त इति ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः । ततो मया बहुविधाः प्रासादाः कारिता नृप

ਮੈਂ ਜਯਦੱਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸਮਾਨ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਏ।

Verse 20

तस्मिन्भवांतरे शंभोराराधनपरेण च । ततो निरूपिता जाता बकपुष्पपुरस्सराः

ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਭਵ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਆ। ਤਦ ਬਕਾ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਏ।

Verse 21

सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैर्नृप । तथाविधेऽन्नदानादि करोमि नृपसत्तम

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 22

केवलं शिवलिंगानां पूजां पुष्पैः करोम्यहम् । ततो मे भगवाञ्छंभुः संतुष्टोऽथ वरं ददौ

ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ।

Verse 23

अजरामरतां राजंस्तेनैव वपुषावृतः । ततस्तथाविधं प्राप्यानन्यसाधारणं वरम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਐਸਾ ਅਨਨ੍ਯ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—

Verse 24

विचरामि महीमेतां मदांध इव वारणः । शिवभक्तिं विहायाथ नृपोऽहं मदनातुरः

ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੈਂ—ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 25

प्रधर्षयितुमारब्धः स्त्रियः परपरिग्रहाः । आयुषस्तपसः कीर्तेस्तेजसो यशसः श्रियः

ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਆਯੁ, ਤਪ, ਕੀਰਤੀ, ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ—

Verse 26

विनाशकारणं मुख्यं परदारप्रधर्षणम् । सकर्णः श्रुतिहीनोऽसौ पश्यन्नंधो वदञ्जडः

ਵਿਨਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬਹਿਰਾ ਜਿਹਾ, ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

अचेतनश्चेतनावान्मूर्खो विद्वानपि स्फुटम् । तदा भवति भूपाल पुरुषः क्षणमात्रतः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ—ਚੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

यदैव हरिणाक्षीणां गोचरं याति चक्षुषाम् । मृतस्य निरये वासो जीवतश्चेश्वराद्भयम्

ਜਿਸ ਪਲ ਹੀ ਹਰিণੀ-ਅੱਖੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਯ ਹੈ।

Verse 29

एवं लोकद्वयं हंत्री परदारप्रधर्षणा । जरामरणहीनोहमिति निश्चयमास्थितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ’—ਇਹ ਭਰਮ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 30

ऐहिकामुष्मिकभयं विहायांह ततः परम् । प्रधर्षयितुमारब्धस्तदा भूप परस्त्रियः

ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਭਯ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 31

अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादारहितं यमः । वरप्रदानादीशस्य तदंतिकसुपाययौ । व्यजिज्ञपन्मदीयं च शंभोर्धर्मव्यतिक्रमम्

ਤਦ ਯਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਅੱਗੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 32

यम उवाच । नाहं तवानुभावेन गुप्तस्यास्य विनिग्रहम्

ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਮਹਾਤਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਨਾਂ ਦੰਡ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 33

शक्रोमि पापिनो देव मन्नियोगेऽन्यमादिश । जगदाधारूपा हि त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः

“ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਪੀ ਨਾਲ ਨਿਭ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ।”

Verse 34

गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः । सत्यनिष्ठा इति स्वामिंस्तेषां मुख्यतमा सती

“ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਨਿਰਲੋਭ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ—ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਹੈ।”

Verse 35

तास्तेन धर्षिता लुप्तं मदीयं धर्मशासनम् । वरदानप्रमत्तेन तवैव परिभूय माम्

“ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ; ਮੇਰਾ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਹੈ।”

Verse 36

जयदत्तेन देवेश प्रतिष्ठानाधिवासिना । इमां धर्मस्य भगवान्गिरमाकर्ण्य कोपितः । शशाप मां समानीय वेपमानं कृतांजलिम्

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਜਯਦੱਤ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ—ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

ईश्वर उवाच । यस्माद्दुष्टसमाचार धर्षितास्ते पतिव्रताः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—”

Verse 38

कामार्तेन मया शप्तस्तस्मात्कूर्मः क्षणाद्भव । ततः प्रणम्य विज्ञप्तः शापतापहरो मया

“ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਛੂਆ ਬਣ ਜਾ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 39

प्राह षष्टितमे कल्पे विशापो भविता गणः । मदीय इति संप्रोच्य जगामादर्शनं शिवः

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੱਠਵੇਂ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਣ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ,” ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 40

अहं कूर्मस्तदा जातो दशयोजनविस्तृतः । समुद्रसलिले नीतस्त्वयाहं यज्ञसाधने

“ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਕੱਛੂਆ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ, ਦਸ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ। ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ।”

Verse 41

पुरस्ताद्यायजूकेन स्मरंस्तच्च बिभेमि ते । दग्धस्त्वयाहं पृष्ठेत्र व्रणान्येतानि पश्य मे

ਹੇ ਤੂੰ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਉਸ ਯਜੂਕ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਇਹ ਘਾਵ ਵੇਖ।

Verse 42

चयनानि बहून्यत्र कल्पसूत्रविधानतः । पृष्ठोपरि कृतान्यासन्निंद्रद्युम्न तदा त्वया

ਇੱਥੇ ਕਲਪ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਯਨ (ਵੇਦੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ) ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹੇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਉਹ ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਸਨ।

Verse 43

भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते । सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी

ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੇ, ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਤਪਾਈ ਗਈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੀਨਦੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ।

Verse 44

तस्यां च स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो नैमित्तिके कस्मिन्नपि प्रलय आगतः

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਿਆ।

Verse 45

प्लवमानमिदं राजन्मानसं शतयोजनम् । षट्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮਾਨਸ (ਸਰੋਵਰ/ਖੇਤਰ) ਤਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕਲਪ ਛੱਪੰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 46

व्यतीता इह चत्वारः शेषे मोक्षस्ततः परम् । एवमायुरिदं दीर्घमेवं शापाच्च कूर्मता

ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਅਵਧੀਆਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ; ਜੋ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਰਮ ਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਹੋਈ—ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੇਰੀ ਕੱਛੂਏ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣੀ।

Verse 47

ममाभूदीश्वरस्यैव सतीधर्मद्रुहो नृप । ब्रूहि किं क्रियतां शत्रोरपि ते गृहगामिनः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੱਸੋ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 48

मम पृष्ठिश्चिरं भूप त्वया दग्धाग्निनाऽपुरा । अहं ज्वलंतीमिव तां पश्याम्यद्यापि सत्रिणा

ਹੇ ਭੂਪ, ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਸਾੜੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਧਧਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 49

इदं विमानमायातं त्वया कस्मान्निराकृतम् । देवदूतसमायुक्तं भुंक्ष्व भोगान्निजार्जितान्

ਇਹ ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਠੁਕਰਾਇਆ? ਦੇਵਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ।

Verse 50

इंद्रद्युम्न उवाच । चतुर्मुखेन तेनाहं स्वर्गान्निर्वासितः स्वयम् । विलक्ष्योन प्रयास्यामि पाताधिक्यादिदूषिते

ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਤਨ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 51

तस्माद्विवेकवैराग्यमविद्यापापनाशनम् । आलिंग्याहं यतिष्यामि प्राप्य बोधं विमुक्तये

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 52

तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् । तदादिश यथाऽपारपारदः कोपि मे गुरुः

ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਅਪਾਰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇ।

Verse 53

कूर्म उवाच । लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः । मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप

ਕੂರ್ಮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲੋਮਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਮੁਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਰਘਾਯੂ ਹੈ—ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾਪ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

Verse 54

इंद्रद्युम्न उवाच । तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् । प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्संगतिं बुधाः

ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸੇ ਕੋਲ ਚੱਲੀਏ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਸੰਗ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 55

इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु । चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेंद्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਛੇਹੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ-ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।