Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi
योगसिद्धिः (Yogasiddhi)
Secondary Creation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਸਿੱਧੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 41
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच— भगवन्! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥
ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਬ੍ਰਹਮ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਯੋਗੀ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸਾਦ ਜਾਂ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ?
Verse 2
दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ ॥
ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਲਟ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानोऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम् ॥
ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਹੈ।
Verse 4
चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥
ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਪੈਰ ਰੱਖੇ ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ; ਸੱਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲ ਬੋਲੇ; ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 5
आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यार्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित् ॥
ਮਿਹਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਦੇ ਭੋਜ, ਸ਼ਰਾਧ, ਯੱਗ, ਦੇਵ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਹੋਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਜਾਵੇ।
Verse 6
व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः ॥
ਜਦੋਂ ਰਸੋਈ ਸਮੇਟ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਧੂੰਆ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅੰਗਾਰੇ ਬੁੱਝ ਗਏ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮੰਗੇ।
Verse 7
यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् ॥
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ।
Verse 8
भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते ॥
ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਯਾਯਾਵਰਾਂ (ਭਟਕਦੇ ਭਿਖਾਰੀਆਂ) ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ—ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਤੋਂ—ਉਸ ਲਈ ਉੱਤਮ ਜੀਵਿਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनैषु चरेद्यतिः । श्रद्धधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेṣu महात्मसु ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਲੀਨ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵੇਤਾ (ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ) ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अत ऊर्ध्वं पश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ (ਵਿਵਰਣ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਜੀਵਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥
ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ, ਜੌ ਦਾ ਮਾਂਡ, ਛਾਛ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜੌ; ਫਲ, ਮੂਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਅਨਾਜ; ਅਤੇ ਅਨਾਜ, ਤੇਲਖਲੀ ਤੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ—ਇਹ ਸਾਦੇ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।
Verse 12
इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਆਹਾਰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ-ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਇਹੀ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी ॥
ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ ਅਪਾਨ ਨੂੰ; ਅਗਲੀ ਸਮਾਨ ਨੂੰ। ਚੌਥੀ ਉਦਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਮਨਚਾਹਾ ਖਾਏ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।
Verse 16
अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो 'लोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै ॥
ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵ੍ਰਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
Verse 17
अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥
ਅਕ੍ਰੋਧ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ੌਚ, ਲਘੁ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਨਿਯਮ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥
ਜੋ ਗਿਆਨ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰੇ, ਉਸ ਸਾਰ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਲਤਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।
Verse 19
इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥
ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ‘ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਹੈ’ ਸੋਚਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਜ੍ਞੇਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 20
त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥
ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਲਘੁ ਆਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ—ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ‘ਦੁਆਰ’ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥
ਇਕਾਂਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਥਾਵਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਯੋਗੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਧਿਆਨ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 22
वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिḥ ॥
ਬੋਲ ਦਾ ਡੰਡ, ਕਰਮ ਦਾ ਡੰਡ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਡੰਡ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡੰਡ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੈ।
Verse 23
सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਗੁਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਲਈ ਕੌਣ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਅਪ੍ਰਿਯ?
Verse 24
विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेṣu च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੱਤ ਵੱਲ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਕੇ—ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 25
वेदाच्छ्रेṣ्ठाḥ सर्वयज्ञक्रियाś्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ॥
ਵੇਦ ਪਾਠ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਸਾਰੇ ਯਜ್ಞਕਰਮ ਹਨ; ਯਜ्ञ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਜਪ ਹੈ; ਜਪ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेंद्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः ॥
ਸਮਾਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਸਾਵਧਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ, ਇਕਾਂਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਐਸਾ ਮਹਾਤਮਾ ਇਹ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It investigates how a yogin can follow the brahma-vartman (path toward Brahman) without “sinking” into social-reactive emotions, teaching that honor and dishonor must be metabolized as spiritual disciplines, with inner steadiness valued over public esteem.
The chapter emphasizes graded bhaikṣā-caryā (regulated begging), simple sattvic foods, ritualized prāṇa-offerings aligned with the five vāyus, and the paired ethical frameworks of five vratas (including ahiṃsā, asteya, brahmacarya, tyāga, alobha) and five niyamas (including akrodha, guru-śuśrūṣā, śauca, āhāra-lāghava, svādhyāya), culminating in secluded dhyāna and tri-daṇḍa control of speech, action, and mind.
This Adhyaya is not part of the Devi Mahatmyam (81–93) and does not advance Manvantara chronology; its prominence lies in the Alarka–Dattātreya instructional frame, focusing on ascetic lineages of practice (yati/bhikṣu discipline) rather than dynastic or Manu-based genealogy.