Adhyaya 31: Naimittika and Related Śrāddha Rites: Sapiṇḍīkaraṇa, Eligibility, Timing, and Procedure

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पो नाम त्रिंशोऽध्यायः । एकत्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः । स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਲਰਕੋਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ’ ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ‘ਲੇਪਭੁਕ’—ਅਰਥਾਤ ਕੇਵਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਪ/ਸ਼ੇਸ਼ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ—ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुत्रलेपभुजान्नभुक् । सोऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते ॥

ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ (ਤਿੰਨਾਂ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਚੌਥਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਲੇਪ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਭੋਗ (ਕਸ਼ੀਣ ਫਲ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

तेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः ॥

ਹੋਰ ਲੋਕ ‘ਤੇਪ’ ਨਾਮਕ ਗੌਣ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦਾਦੇ ਦੇ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਐਸੇ ਤਿੰਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਸੱਤ-ਜਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਯਜਮਾਨ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ।

Verse 5

इत्येष मुनभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः । यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ-ਪੁਰਖ ਸੰਬੰਧ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ‘ਅਨੁਲੇਪ’ ਨਾਮਕ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

ततोऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ—ਜੋ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ ਦੇਹ) ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਤ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ (ਇਸ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 7

तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि । समाप्याययते वत्स ! येन येन शृणुष्व तत् ॥

ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 8

अन्नप्रकीरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਅੰਨ ਦਾ ਵਿਖੇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਸਾਚ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 9

यदम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥

ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਰੁੱਖ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

यास्तु गात्राम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः ॥

ਪਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਗਏ ਕੁਲਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्यकत्वं कुले गताः ॥

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਚੁੱਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅੰਨ ਦੇ ਕਣ/ਟੁਕੜੇ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਗਏ ਕੁਲਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ये वादग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्तेऽन्नविकिरसंमार्जनजलाशिनः ॥

ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਜੋ ਅਕਾਲ ਮਰ ਗਏ—ਸੰਸਕਾਰ-ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿ ਗਏ—ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਛਿੱਟੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

भुक्त्वा चाचामतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਮਨ ਦਾ ਜਲ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ—ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਛਿੜਕਾਅ ਜਾਂ ਸੁੱਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਵੀ ਹੋਵੇ…

Verse 15

तेनान्ये तत्कुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः । प्रयान्त्याप्यायनं वत्स सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् ॥

ਉਸੇ ਨਾਲ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਉਸੇ ਕੁਲ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ—ਜੋ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ते तेन चाण्डालपुक्कसाद्यासु योनिषु ॥

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਚਾਂਡਾਲ, ਪੁੱਕਸ ਆਦਿ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

एवमाप्यायनं वत्स बहूनामिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वदिभरन्नाम्बुबिन्दुक्षेपेण जायते ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਇੱਥੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 18

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुर्वोत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति ॥

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 19

तस्य कालानहं वक्ष्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान् । विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे ॥

ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ—ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਦੋਵੇਂ—ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 20

कार्यं श्राद्धममावास्यां मासि मास्युडुपक्षये । तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे ॥

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖੋ।

Verse 21

विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे 'यने । विषुवे रविसंक्रान्तौ व्यतिपाते च पुत्रक ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਜਦੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਦੋਂ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਅਯਨ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ, ਵਿਸ਼ੁਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)।

Verse 22

श्राद्धार्हद्रव्यसम्प्राप्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वोत चेच्छया ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ-ਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਜਾਂ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 23

विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविज्ज्येष्ठसामगः । त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਹ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਯੋਗੀ, ਵੇਦ-ਜਾਣੂ, ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਜੇਠਾ ਗਾਇਕ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਨਾਚਿਕੇਤ ਅਗਨੀ-ਕਰਮ, ‘ਤ੍ਰਿ-ਮਧੁ’ ਉਪਦੇਸ਼, ‘ਤ੍ਰਿ-ਸੁਪਰਣ’ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 24

दौहित्रृत्विग्जामातृस्वस्त्रीयाः श्वशुरस्तथा । पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठो 'थ मातुलः ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ—ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਦੌਹਿਤਰ), ਰਿਤਵਿਕ (ਯਾਜਕ), ਜਵਾਈ, ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੁਰਾ; ਪੰਚਾਗਨੀ ਵਰਤ-ਨਿਸ਼ਠ, ਤਪ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਾਮਾ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 25

मातापितृपराश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः । एते द्विजोत्तमाः श्राद्धे समस्ताः केतनक्षमाḥ ॥

ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਤਾ-ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣ (ਸੱਦਾ/ਆਤਿਥ੍ਯ) ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 26

अवकीर्णो तथा रोगी न्यूनॆ चाङ्गे तथाधिके । पौनर्भवस्तथा काणः कुण्डो गोलो 'थ पुत्रक ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਅਵਕੀਰਨ), ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਜੋ ਪੁਨਰਵਿਵਾਹਿਤ (ਪੌਨਰਭਵ) ਹੋਵੇ; ਇਕ-ਅੱਖ ਵਾਲਾ, ਗਲਗੰਡ/ਗੋਇਟਰ (ਕੁੰਡ) ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਵਿਕਾਰ (ਗੋਲ ਆਦਿ) ਵਾਲਾ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ।

Verse 27

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तो निराकृतिः । अभिशस्तस्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी ॥

ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਨਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਨਪੁੰਸਕ, ਦੰਦ ਕਾਲੇ/ਮੈਲੇ ਵਾਲਾ, ਕੁਰੂਪ; ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ/ਨਿੰਦਿਤ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ (ਯੋਗ) ਨਹੀਂ।

Verse 28

कन्यादूषयिता वैद्यो गुरुपित्रोस्तथोज्झकः । भृतकाध्यापकोऽमित्रः परपूर्वापतिस्तथा ॥

ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, (ਇੱਥੇ ਅਸ਼ੌਚਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ) ਵੈਦ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਧ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਯ ਹਨ।

Verse 29

वेदोज्झोऽथाग्निसन्त्यागी वृषलीपतिदूषितः । तथान्ये च विकर्मस्था वर्ज्याः पितृ्येषु वै द्विजाः ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਔਰਤ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਦਵਿਜ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ (ਸ਼ਰਾਧ) ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਯ ਹਨ।

Verse 30

निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् । दैवे नियोगे पितृ्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत् ॥

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼ਰਾਧ—ਦੋਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰੇ।

Verse 31

तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्धं करिष्यति । श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योऽनुगच्छति ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਦੋਵੇਂ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ। ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮੈਥੁਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ (ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ) ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

पितरस्तु तयोर् मासं तस्मिन् रेतसि शेरते । गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यश्च गच्छति ॥

ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਇਸਤਰੀ-ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ (ਫਿਰ) ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ (ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ) ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਅਗਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ)।

Verse 33

रेतोमूत्रकृताहारास्तन् मासं पितरस्तयोः । तस्मात्तु प्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम् ॥

ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਅਹਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀਰਯ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अप्राप्तौ तद्दिने चापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः । भिक्षार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन् ॥

ਜੇ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨਾ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 35

भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रासाद्य यतमांससः । यथैव शुक्लपक्षाद्वै पितॄणामसितः प्रियः ॥

ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

तथापराह्नः पूर्वाह्नात् पितॄणामतिरिच्यते । सम्पूज्य स्वागतेनैतानभ्युपेतान् गृहे द्विजान् ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵਾਹਨ ਨਾਲੋਂ ਅਪਰਾਹਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸਵਾਗਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 37

पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजः कामं युग्मान् दैवे द्विजोत्तमान् ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਆਚਮਨ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ। ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਮ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮ ਗਿਣਤੀ ਬਿਠਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 38

एकैकं वा पितॄणाञ्च देवानाञ्च स्वशक्तितः । तथा मातामहानाञ्च तुल्यं वा वैश्वदेविकम् ॥

ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੀ ਸਮਤੁਲ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਹਵਨ-ਭੇਟ ਕਰ ਲਵੇ।

Verse 39

पृथक् तयोस्तथा चान्ये केचिदिच्छन्ति मानवाः । प्राङ्मुखान्दैवसङ्कल्पान् पैत्र्यान् कुर्यादुदङ्मुखान् ॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦੈਵ-ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਕਲਪ।

Verse 40

तथैव मातामहानां विधिरुक्तो मनीषिभिः । विष्टारार्थे कुशान् दत्त्वा पूज्य चार्घ्यादिना बुधः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਟਰ (ਆਸਨ) ਦੇ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 41

पवित्रकादि वै दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां मन्त्रतो द्विजः ॥

ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਦਵਿਜ ਮੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 42

यवाम्भोभिस्तथा चार्घ्यं दत्त्वा वै वैश्वदेविकम् । गन्धमाल्याम्बुधूपञ्च दत्त्वा सम्यक् सदीपकम् ॥

ਜੌ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਰੀਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਜਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।

Verse 43

अपसव्यं पितॄणाञ्च सर्वमेवोपकल्पयेत् । दर्भांश्च द्विगुणान् दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च ॥

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 44

मन्त्रपूर्वं पितॄणाञ्च कुर्यादावाहनं बुधः । अपसव्यं तथा चार्घ्यं यवार्थञ्च तथा तिलैः ॥

ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਅਪਸਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਜੌ (ਯਵ) ਅਤੇ ਤਿਲ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 45

निष्पादयेनमहाभाग ! पितॄणां प्रीणने रतः । अग्नौ कार्यमनुज्ञातः कुरुष्वेति ततो द्विजैः ॥

ਹੇ ਭਲੇ ਪੁਰਖ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਹੇ— ‘ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ।’

Verse 46

जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्ज्यमन्नं यथाविधि । अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः ॥

ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੰਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ— ‘ਅਗ੍ਨਯੇ ਕਵ੍ਯਵਾਹਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ’।

Verse 47

सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् । यमाय प्रेतपतये स्वाहेति त्रितयाहुतिः ॥

ਅਗਲੀ ਆਹੁਤੀ— ‘ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ’। ਤੀਜੀ ਆਹੁਤੀ— ‘ਪ੍ਰੇਤਪਤੀ ਯਮ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ’।

Verse 48

हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेषु द्विजनmanām । भाजनालम्बनं कृत्वा दद्याच्चान्नं यथाविधि ॥

ਹਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਆਸਨ/ਆਧਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸੇ।

Verse 49

यथा सुखं जुषध्वं भो इति वाच्यमनिष्टुरम् । भुञ्जीरंश्च ततस्तेऽपि तच्चित्ता मौनिनः सुखम् ॥

ਉਹ ਨਰਮ ਬਚਨ ਨਾਲ ਕਹੇ—“ਮਹਾਸ਼ਯੋ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ।

Verse 50

यद्यदिष्टतमं तेषां तत्तदन्नमसत्वरम् । अक्रुध्यंśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅੰਨ ਉਹ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਭਵ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 51

रक्षोघ्रांश्च जपेन मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् । सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थं श्राद्धं हि प्रचुरच्छलम् ॥

ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਛਿੜਕੇ। ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿੱਧਾਰਥਕ (ਸਰੋਂ) ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਛਿੜਕੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਘਨ ਅਤੇ ਛਲ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 52

पृष्टैस्तृप्तैश्च तृप्ताः स्थ तृप्ताः स्म इति वादिभिः । अनुज्ञातो नरस्त्वन्नं प्रकिरेत् भुवि सर्वतः ॥

ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ ਛਿੜਕ ਦੇਵੇ।

Verse 53

तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सकृत् सकृत् । अनुज्ञां च ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਲਈ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਲ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 54

सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डान् सव्येन पुत्रक । पितानुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 55

पितृतīrthena तोयं च दद्यात्तेभ्यः समाहितः । पितॄniddiśya यद्भक्त्या यजमानो नृपात्मज ॥

ਸੰਯਤ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਾਤਮਜ, ਜੋ ਕੁਝ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਯੋਗ ਭਾਵ ਹੈ।

Verse 56

तद्वन् मातामहानां च दत्त्वा पिण्डान् यथाविधि । गन्धमाल्यादिसंयुक्तं दद्यादाचमनं ततः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦੇਵੇ।

Verse 57

दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या सुस्वधास्त्विति तान् वदेत् । तैश्च तुष्टैस्तथेtyuktvā वाचयेद्वैश्वदेविकान् ॥

ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੇ—‘ਸ੍ਵਧਾ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ!’ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿਣ, ਤਦੋਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ (ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕ ਭਾਗ ਪੂਰਾ ਕਰੇ)।

Verse 58

प्रीयन्तामिति भद्रं वो विश्वेदेवा इतीरयेत् । तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तदा आशिषः ॥

ਉਹ ਆਖੇ—“ਪ੍ਰਸੀਦਤ; ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਸ੍ਤੀ ਹੋਵੇ।” ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ “ਏਵਮਸਤੁ” ਕਹਿ ਦੇਣ, ਤਦ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗੇ।

Verse 59

विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः । आद्वारमनुगच्छेच्च आगच्छेच्चानुप्रमोदितः ॥

ਫਿਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਨਾਲ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।

Verse 60

ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् । नित्यक्रियां पितॄणाञ्च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿੱਤ ਕਰਮ (ਨਿੱਤ ਤਰਪਣ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् । पृथक् पाकेन नेत्यान्ये केचित् पूर्वञ्च पूर्ववत् ॥

ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ’; ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਪਟਾਓ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਵੱਖਰਾ ਪਕਾ ਕੇ ਨਹੀਂ।’ ਕੁਝ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਵ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 62

ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः । एवं कुर्वोति धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹੀ ਅੰਨ ਖਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

यथा वा द्विजमुख्यानां परितोषोऽभिजायते । त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतपस्तिलाः ॥

ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—ਦੌਹਿਤ੍ਰ (ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਕੁਤਪ (ਆਸਨ/ਕਪੜਾ) ਅਤੇ ਤਿਲ।

Verse 64

वर्ज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र ! कोपोऽध्वगमनं त्वरा । राजतञ्च तथा पात्रं शस्तं श्राद्धेषु पुत्रक ! ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰੋਧ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ। ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 65

रजतस्य तथा कार्यं दर्शनं दानमेव वा । राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रूयते मही । तस्मात् पितॄणां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम् ॥

ਇਸ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਰਜਤ-ਪ੍ਰਭਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚਾਂਦੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।