Adhyaya 72: The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकसप्ततितमोऽध्यायः । द्विसप्ततितमोऽध्यायः- ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 2

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थोऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञेह भवता भार्यामानयता मम ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ—ਧਰਮਜਾਣੂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ।

Verse 3

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेष्मनि ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈਂ। ਪਰ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 4

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिताऽऽ श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਜੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 5

राजोवाच न भक्षिताऽऽ मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम् ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ ਗਈ; ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ (ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲਵਾਂ)?

Verse 6

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नी कताजन्म किं पापं क्रियते त्वया ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮਾਨੋ ਪਤਨੀ-ਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ?

Verse 7

राजोवाच आनीताऽपि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुःखाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਐਸਾ ਉਪਾਅ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 8

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्याः वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम् ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੀ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ‘ਵਰ-ਇਸ਼ਟੀ’ (ਵਰਦਾਇਨੀ ਆਹੁਤੀ/ਯੱਗ-ਕ੍ਰਿਆ) ਹੈ। ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ‘ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ’—ਮੈਤ੍ਰੀ-ਅਨੁਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਬਣਾ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 9

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम् ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ (ਵਿਧੀ/ਸ਼ਕਤੀ) ਸਨੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਤੀ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸੌਹਾਰਦ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਜਨਨੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ‘ਤਾਂਤਵ-ਇਸ਼ਟੀ’ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 10

यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते । तस्मादानयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਲਿਆਓ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਮ ਸਨੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ।

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनिपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਹ ਇਸ਼ਟੀ (ਯੱਗ-ਵਿਧੀ) ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 12

सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः । तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਲਈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ/ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਟੀ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 13

यदारोपितमैत्रीन्ताममন্যत महामुनिः । स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम् ॥

ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 14

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनोऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञान्स्तथादृतः ॥

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਭੋਗ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਦਰਪੂਰਵਕ ਯੱਗ ਵੀ ਕਰ।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम् ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਬਲੀ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 16

स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् । किं करोमीति सोऽप्याह प्रणिपत्य महामुने ॥

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 17

ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते । गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ ॥

ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸੀ; ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ।

Verse 18

आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् । उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता ॥

ਵੱਡੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲੀ—“ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।”

Verse 19

ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् । प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयोऽप्येवं ब्रवीषि किम् ॥

ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਗਰਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਪਿਆਰੀਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਫਿਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ?”

Verse 20

पत्नीउवाच यदि प्रसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत् कुरुष्व ममार्हणम् ॥

ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਤਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੋ।”

Verse 21

राजोवाच निःशङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलब्ध्यं न ते भीरु ! तवायत्तोऽस्मि नान्यथा ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਕਹਿ। ਹੇ ਡਰਪੋਕੀਏ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਨਹੀਂ।”

Verse 22

पत्नीउवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागताः ॥

ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਉਸ ਸਖੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਗ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—‘ਤੂੰ ਗੂੰਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ’; ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੂੰਗਾਪਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ।”

Verse 23

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰ ਸਕੇਂ, ਤਾਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਉਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनॊदाय स च तं प्राह पार्थिवम् ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਸ ਗੂੰਗਾਪਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ?” ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ-ਇਸ਼ਟੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਰਾਣੀ ਰਿਣ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 26

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः ॥

ਉਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਇਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 27

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखिभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਚਲ ਪਈ, ਤਾਂ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਗਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਉਪਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।”

Verse 28

इत्तं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਨੰਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਗਈ। ਤਦ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।

Verse 29

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥

ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੰਗਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਾਗ-ਇਸਤਰੀ ਆਸਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੀ।

Verse 30

उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना । तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत् ॥

ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਦਇਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 31

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਚੱਕਰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਚਲੇਗਾ।

Verse 32

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरॊ धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः ॥

ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣੇਗਾ; ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇਗਾ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਉਹੀ ਮਨੂ ਬਣੇਗਾ।

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः । सखीṃ तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 34

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा ॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦੀ ਰਹੀ; ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 35

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਚੰਦਰ ਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ।

Verse 36

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ॥

ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਦਿਵ੍ਯ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।

Verse 37

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः ॥

ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਔੱਤਮ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 38

जातोऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति ॥

ਉਹ ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸੇ ਉੱਤਮ ਸਮੇਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਰਚਨਾ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਔੱਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 39

मार्कण्डेय उवाच । उत्तमस्य सुतः सोऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਉੱਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ‘ਔੱਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਨੁ ਬਣਿਆ; ਹੇ ਭਾਗੁਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 40

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति ॥

ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਔੱਤਮ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 41

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा ॥

ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੱਜਣ-ਸਬੰਧੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 42

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਇੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ—ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ ਲਵੋ।