Adhyaya 43: Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगधर्मे ओङ्कारध्यायो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਯੋਗਧਰਮ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਓੰਕਾਰ-ਧਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੁਣੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਆਪਣੇ ਆਸন্ন ਮਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਮਿੱਤ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 2

देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत स नरः संवत्सरात् परम् ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਪਥ (ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ), ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਦੀ ਛਾਇਆ/ਹਾਲਾ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 3

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्निं चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासात् तु नरो नोर्धन्तु जीवति ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 4

वान्ते मूत्रपुरीषे च यः स्वर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षं कुरुते स्वप्ने जीवेत स दशमासिकम् ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਨਾ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵੇਖੇ, ਉਹ (ਕੇਵਲ) ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥

ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ (ਮਾਇਆਮਈ ਨਗਰ) ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ—ਉਹ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥

ਜੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਮੋਟਾ ਹੋ ਕੇ ਪਤਲਾ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਧਾਰਣ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ (ਕੇਵਲ) ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਹੈ।

Verse 7

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् । पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੈਰ—ਏਡੀ ਤੇ ਜਾਂ ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ—ਟੁੱਟਿਆ/ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਤੇ ਚਿਕੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

गृध्रः कपोतः काकालो वायसो वापि मूर्धनि । क्रव्यादो वा खगो नीलः षण्मासायुः प्रदर्शकः ॥

ਜੇ ਗਿਧ, ਕਬੂਤਰ, ਕਾਂ ਜਾਂ ਰੇਵਨ ਵਰਗਾ ਪੰਛੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ—ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਮਾਸਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਬੈਠੇ—ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 9

हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा नरः । स्वां छायामन्यथा दृष्ट्वा चतुः पञ्च स जीवति ॥

ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਜਾਂ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗੜੀ/ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਿਨ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् । रात्राविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वित्रिमासिकम् ॥

ਜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦਿੱਸੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਸੇ—ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

घृते तैले तथादर्शे तोये वा नात्मनस्तनुम् । यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्ध्वं न जीवति ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਘਿਉ, ਤੇਲ, ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਦਾ।

Verse 12

यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਸੀ/ਸੀਲਨ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵਰਗੀ ਬੂ, ਜਾਂ ਲਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਦੁਰਗੰਧ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਜਾਣੀਏ।

Verse 13

यस्य वै स्त्रमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यते । पिबतश्च जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥

ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰ ਸੁੱਕ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਿਆਂ ਵੀ ਸੁੱਕਾਪਣ ਰਹੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦਸ ਦਿਨ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति । हृष्यते नाऽम्बुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥

ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜਿਆ ਵਾਤ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੱਟ’ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ।

Verse 15

ऋक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् । स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमिच्छति ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਲੂ ਜਾਂ ਬਾਂਦਰ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् । दक्षिणाशान्नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਕੋਈ ਔਰਤ—ਗਾਉਂਦੀ ਤੇ ਹੱਸਦੀ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ; ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 17

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानाṃ महाबलम् । एकं संविक्ष्य वल्गन्तं विद्याद्मृत्युमुपस्थितम् ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੰਗਾ ਖ਼ਪਣਕ (ਨੰਗਾ ਤਪਸਵੀ) ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ—ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਇਕੱਲਾ—ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ (ਨੇੜੇ ਹੈ)।

Verse 18

आमस्तकतालाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे । स्वप्ने पश्यत्यथात्मानं स सद्यो म्रियते नरः ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਕੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्गान्निर्जलां नदीम् । दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहात्तु मृत्युरेकादशे दिने ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਅੰਗਾਰੇ, ਰਾਖ, ਸੱਪ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਣ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਦੀ ਦਿੱਸੇ—ਤਾਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः । पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਡਰਾਉਣੇ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਕਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ—ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुखम् । विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਜੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਸਿਆਲਣ) ਹੂਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਆਵੇ—ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदयं बाधते क्षुधा । जायते दन्तघर्षश्च स गतायुर्न संशयम् ॥

ਖਾਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੀਨੇ (ਹਿਰਦੇ) ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਦੰਦ ਪੀਸਣ/ਕਟਕਟਾਹਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕ ਗਈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 23

दीपगन्धं न यो वेत्ति त्रस्यत्यह्नि तथा निशि । नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥

ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੇ ਤੇਲ/ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਗੰਧ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਡਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 24

शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा ग्रहगणं तथा । दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवित् ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹਥਿਆਰ (ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼) ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਮਝੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 25

नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नमनॊन्नती । नेत्रञ्च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੱਕ ਟੇਢੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕੰਨ ਢਲਕ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਅੱਖੋਂ ਪਾਣੀ/ਸ੍ਰਾਵ ਆਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਛੁੜ ਗਈ ਹੈ।

Verse 26

आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वा श्यामतां यदा । तदा प्राज्ञो विजानीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः ॥

ਜਦੋਂ ਚਿਹਰਾ ਲਾਲੀ ਧਾਰ ਲਏ, ਜਾਂ ਜੀਭ ਕਾਲੀ/ਸਿਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 27

उष्ट्र-रासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् । प्रयाति तञ्च जानीयात् सद्योमृत्युं न संशयः ॥

ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਊਂਟ ਜਾਂ ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਜਾਣੋ।

Verse 28

पिधाय कर्णौ निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् । नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦੀ ਅੰਤਰਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ (ਸ਼ਕਤੀ) ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 29

पततो यस्य वै गर्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते । न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਖਾਈ ਤੋਂ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

Verse 30

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ताः पुनः सम्परिवर्तमाना । मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥

ਨਿਗਾਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਣੀ, ਠਹਿਰਾਵ ਦਾ ਨਾਸ; ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਣ; ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਉਤਰ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ‘ਹੋਰ ਦੇਹ’ (ਮੌਤ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः । जलप्रवेशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲੇ—ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 32

यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा । स मृत्युम् सप्तरा्त्र्यन्ते नरः प्राप्रोत्यसंशयम् ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੁਸ਼ਟ ਭੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथासितम् । यः पुमान् मृत्युमासन्नं तस्यापि हि विनिर्दिशेत् ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।

Verse 34

स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्ययः । कथयन्ति मनुष्याणां सदासन्नौ यमान्तकौ ॥

ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਉਲਟ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਯਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 35

येषां विनीतः सततं येऽस्य पूज्यतमा मताः । तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਆਦਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ—ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

Verse 36

देवान्नार्चयते वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति । मातापित्रोर्न सत्कारं जामातॄणां करोति च ॥

ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਭਿਆਨਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषां च महात्मनाम् । प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः ॥

ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਯੋਗੀਆਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते । संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशम् ॥

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਯੋਗੀ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਲੱਛਣ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ) ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणाः । विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ज्ञात्वा कालञ्च तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः । युञ्जीत योगी कालोऽसौ यथा नास्याफलो भवेत् ॥

ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਭੈ-ਪਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 41

दृष्ट्वारिष्टं तथा योगी त्यक्त्वा मरणजं भयम् । तत्स्वभावं तदालोक्य काले यावत्युपागतम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

तस्य भागे तथैवाह्नो योगं युञ्जीत योगवित् । पूर्वाह्ने चापराह्ने च मध्याह्ने चापि तद्दिने ॥

ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੇ ਉਸੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੂਰਵਾਹਨ ਹੋਵੇ, ਅਪਰਾਹਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੱਧਾਹਨ, ਉਸੇ ਦਿਨ।

Verse 43

यत्र वा रजनीभागे तदरिष्टं निरीक्षितम् । तत्रैव तावद्युञ्जीत यावत् प्राप्तं हि तद्दिनम् ॥

ਜੇ ਰਾਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਹਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਲੱਛਣ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਿਨ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ—ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 44

ततस्त्यक्त्वा भयं सर्वं जित्वा तं कालमात्मवान् । तत्रैवावसथे स्थित्वा यत्र वा स्थैर्यमात्मनः ॥

ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਡਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਉਸੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ—ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ।

Verse 45

युञ्जीत योगं निर्जित्य त्रीन् गुणान् परमात्मनि । तन्मयश्चात्मना भूत्वा चिद्वृत्तिमपि सन्त्यजेत् ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਏਕ ਕਰ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 46

ततः परमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् । यद्बुद्धेर्यन्न चाख्यातुं शक्यते तत् समश्नुते ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ।

Verse 47

एतत् सर्वं समाख्यातं तवालर्क ! यथार्थवत् । प्राप्स्यसे येन तद्ब्रह्म संक्षेपात्तन्निबोध मे ॥

ਹੇ ਅਲਰਕ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 48

शशाङ्करश्मिसंयोगाच्छन्द्रकान्तमणिः पयः । समुत्सृजति नायुक्तः सोपमा योगिनः स्मृता ॥

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਮਣੀ ਦ੍ਰਵ ਟਪਕਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਯੋਗ ਸੰਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਪਮਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

यच्चार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनम् । आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਕਕਾਂਤ ਮਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਬਹੁਤੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਪਮਾ ਹੈ।

Verse 50

पिपीलिकाखु-नकुल-गृहगोधा-कपिञ्जलाः । वसन्ति स्वामिवद् गेहे ध्वस्ते यान्ति ततोऽन्यतः ॥

ਚੀਟੀਆਂ, ਚੂਹੇ, ਨੇਵਲੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੱਤਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਤਿਵੇਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਘਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

दुःखन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्चन । वेश्मनो यत्र राजेन्द्र सोपमा योगसिद्धये ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਉਪਮਾ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ।

Verse 52

मृद्वाहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेणाप्यणीयसाः । करोति मृद्भारचयमुपदेशः स योगिनः ॥

ਮਿੱਟੀ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਟੀ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ ਮੂੰਹ-ਨੋਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 53

पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम् । वृक्षं विलुप्यमानन्तु दृष्ट्वा सिध्यन्ति योगिनः ॥

ਪੱਤਿਆਂ‑ਫੁੱਲਾਂ‑ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ‑ਪੰਛੀ‑ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

रुरुशावविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम् । सह तेन विवर्धन्तं योगी सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

ਨਵੇਂ ਰੁਰੂ‑ਹਿਰਣ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਤਿਲਕ‑ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਾਧੇ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

द्रवपूर्णमुपादाय पात्रमारोहतो भुवः । तुङ्गमार्गं विलोक्योच्चैर्विज्ञातं किं न योगिना ॥

ਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੜੇ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਖ ਕੇ—ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗਾ?

Verse 56

सर्वस्वे जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या । चेष्टा तां तत्त्वतो ज्ञात्वा योगिनः कृतकृत्यता ॥

ਜੀਊਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਦੱਬ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਜਤਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

तद्गृहं यत्र वसतिः तद्भोज्यं येन जीवति । येन सम्पद्यते चार्थस्तत्सुखं ममतात्र का ॥

ਇਹੀ ‘ਘਰ’ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਇਹੀ ‘ਅੰਨ’ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ‘ਧਨ’ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ‘ਸੁਖ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰਾਪਣ’ ਕੀ ਹੈ?

Verse 58

अभ्यार्थितोऽपि तैः कार्यं करोति करणैर्यथा । तथा बुद्ध्यादिभिर्योगी पारक्यैः साधयेत्परम् ॥

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ (ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 59

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः । प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਾਜਾ ਅਲਰਕ ਨੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 60

अलर्क उवाच दिष्ट्या देवैरिदं ब्रह्मन् ! पराभिभवसम्भवम् । उपपादितमत्युग्रं प्राणसन्देहदं भयम् ॥

ਅਲਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ, ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਉੱਠਿਆ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 61

दिष्ट्या काशिपतेर्भूरि-बलसम्पत्पराक्रमः । यदुच्छेदादिहासयातः स युष्मत्सङ्गदो मम ॥

ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਹਾਨ ਬਲ, ਸਾਧਨ‑ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਪਦ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 62

दिष्ट्या मन्दबलश्चाहं दिष्ट्या भृत्याश्च मे हताः । दिष्ट्या कोशः क्षयं यातो दिष्ट्याहं भीतिमागतः ॥

ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਗਈ; ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ; ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਡਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 63

दिष्ट्या त्वत्पादयुगलं मम स्मृतिपथं गतम् । दिष्ट्या त्वदुक्तयः सर्वा मम चेतसि संस्थिताः ॥

ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 64

दिष्ट्या ज्ञानं ममोत्पन्नं भवतश्च समागमात् । भवता चैव कारुण्यं दिष्ट्या ब्रह्मन् ! कृतं मम ॥

ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ।

Verse 65

अनर्थोऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदयॆ । यथेदमुपकाराय व्यसनं सङ्गमात्तव ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵਿਪਤਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਲਾਭ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਪਕਾਰਕ ਹੋ ਗਈ।

Verse 66

सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः प्रभो । ययोः कृतेऽहं संप्राप्तो योगीश ! भवतोऽन्तिकम् ॥

ਸੁਬਾਹੂ ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 67

सोऽहं तव प्रसादाग्नि-निर्दग्धाज्ञानकिल्बिषः । तथा यतिष्ये येनेदृङ् न भूयां दुःखभाजनम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ—ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਕੇ—ਐਸਾ ਉੱਦਮ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਨਾ ਬਣਾਂ।

Verse 68

परित्यजिष्ये गार्हस्थ्यमार्तिपादपकाननम् । त्वत्तोऽनुज्ञां समासाद्य ज्ञानदातुर्महात्मनः ॥

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਿਆਨਦਾਤਾ! ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਾਂਗਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕੇਵਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਿਖਾਵਟ ਅਤੇ ਦੁੱਖਮਯ ਹੈ।

Verse 69

दत्तात्रेय उवाच गच्छ राजेन्द्र ! भद्रं ते यथा ते कथितं मया । निर्ममो निरहङ्कारस्तथा चर विमुक्तये ॥

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਠ, ਜਾ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿ—ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 70

जड उवाच एवमुक्तः प्रणम्यैनमाजगाम त्वारान्वितः । यत्र काशिपतिर्भ्राता सुबाहुश्चास्य सोऽग्रजः ॥

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੁਬਾਹੂ ਸੀ।

Verse 71

समुत्पत्य महाबाहुं सोऽलर्कः काशिभूपतिम् । सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच प्रहसन्निव ॥

ਅਲਰਕ ਉੱਠ ਕੇ ਸੁਬਾਹੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਵੀਰ ਕਾਸ਼ੀ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 72

राज्यकामुक काशीश ! भुज्यतां राज्यमूर्जितम् । तथा च रोचते तद्वत् सुबाहोः संप्रयच्छ वा ॥

ਹੇ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ, ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ। ਜਾਂ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੁਬਾਹੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇ।

Verse 73

काशिराज उवाच किमलर्क ! परित्यक्तं राज्यं ते संयुगं विना । क्षत्रियस्य न धर्मोऽयं भवांश्च क्षत्रधर्मवित् ॥

ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਅਲਰਕਾ! ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ ਰਾਜ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਖ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰੀਏ-ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣੂ ਹੈਂ।”

Verse 74

निर्जितामात्यवर्गस्तु त्यक्त्वा मरणजं भयम् । सन्दधीत शरं राजा लक्ष्यं उद्दिश्य वैरिणम् ॥

ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਤੀਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तं जित्वा नृपतिर्भोगान् यथाभिलषितान् वरान् । भुञ्जीत परमं सिद्ध्यै यजेत च महामखैः ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨਚਾਹੇ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 76

अलर्क उवाच एवमीदृशकं वीर ! ममाप्यासीन् मनः पुरा । साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

ਅਲਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਵੀਰ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਲਟਾ ਨਿਸਚਾ ਸੁਣ—ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ।”

Verse 77

यथायं भौतिकः सङ्घस्तथान्तः करणं नृणाम् । गुणास्तु सकलास्तद्वदशेषेष्वेव जन्तुषु ॥

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

Verse 78

चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्योऽस्ति कश्चन । तदा का नृपते ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता ॥

ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਇਕ ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦਯ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ‘ਮਿੱਤਰ’ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁ’ ਜਾਂ ‘ਸਵਾਮੀ’ ‘ਦਾਸ’ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 79

तन्मया दुःखमासाद्य त्वद्भयोद्भवमुत्तमम् । दत्तात्रेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्तं नरेश्वर ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੇਰੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 80

निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः । मनो ब्रह्मणि सन्धाय तज्जये परमो जयः ॥

ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਜਿੱਤ ਹੈ।

Verse 81

संसाध्यमन्यत्तत्सिद्ध्यै यतः किञ्चिन्न विद्यते । इन्द्रियाणि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥

ਉਸ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 82

सोऽहं न तेऽरिर्न ममासि शत्रुः सुबाहुरेषो न ममापकारी । दृष्टं मया सर्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप ! रिपुस्त्वयान्यः ॥

ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਸੁਬਾਹੂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੋਜ ਕਰ—ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹੋਰ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ)।

Verse 83

इत्त्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्थाय ततः सुबाहुः । दिष्ट्येति तं भ्रातरमाभिनन्द्य काशीश्वरं वाक्यमिदं बभाषे ॥

ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੁਬਾਹੂ ਨੇ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।