Adhyaya 21: Kuvalayashva’s Descent to Patala and the Rescue of Madalasa
कुवलयाश्व-पातालगमनम् तथा मदालसाहरण-निवारणम् (Kuvalayāśva-pātālagamanam tathā Madālasā-haraṇa-nivāraṇam)
Householder's Dharma
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਦਾਲਸਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਸ਼ੋਕ‑ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੈਤ‑ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਪਹਰਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਜੇਈ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 21
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादेऽथ कुवलयाश्वीयो नाम विंशोऽध्यायः । एकविंशोऽध्यायः । पितोवाच गालवेन समं गत्वा नृपपुत्रेण तेन यत् । कृतं तत् कथ्यतां पुत्रौ विचित्रा युवयोः कथा ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵੀਯ’ ਨਾਮਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਗਾਲਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।
Verse 2
पुत्रावूचतुः स गालवाश्रमे रम्ये तिष्ठन् भूपालनन्दनः । सर्वविघ्रोपशमनं चकार ब्रह्मवादिनाम् ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਾਲਵ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
वीरं कुवलयाश्वं तं वसन्तं गालवाश्रमे । मदावलोपोपहतो नाजानाद्दानवाधमः ॥
ਉਹ ਨੀਚ ਦੈਤ ਮਦ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਧਾ ਹੋ ਕੇ ਗਾਲਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੀਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 4
ततस्तं गालवं विप्रं सन्ध्योपासनतत्परम् । शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागतम् ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 5
मुनिशिष्यैरथोत्क्रुष्टे शीघ्रमारुह्य तं हयम् । अन्वधावद्वराहं तं नृपपुत्रः शरासनी ॥
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਵਰਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 6
आजघान च बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । आकृष्य बलवच्चापं चारुचित्रोपशोभितम् ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਬਲਵਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
नाराचाभिहतः शीघ्रमात्मत्राणपरो मृगः । गिरिपादपसम्बाधां सोऽन्वक्रामन्महाटवीम् ॥
ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਉਹ ਹਿਰਣ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਤੁਰੰਤ ਪਹਾੜੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 8
तमन्वधावद्वेगेन तुरगोऽसौ मनोजवः । चोदितो राजपुत्रेण पितुरादेशकारिणा ॥
ਫਿਰ ਮਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਉਹ ਘੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ।
Verse 9
अतिक्रम्याथ वेगेन योजनानि सहस्रशः । धरण्यां विवृते गर्ते निपपात लघुक्रमः ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਹਲਕੇ ਕਦਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 10
तस्यानन्तरमेवाशु सोऽप्यश्वी नृपतेः सुतः । निपपात महागर्ते तिमिरौघसमावृते ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ—ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ—ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 11
ततो नादृश्यत मृगः स तस्मिन् राजसूनुना । प्रकाशञ्च स पातालमपश्यत तत्र नापि नम् ॥
ਤਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉਹ ਹਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਤਾਲ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
Verse 12
ततोऽपश्यत स सौवर्ण-प्रासादशतसङ्कुलम् । पुरन्दरपुरप्रख्यं पुरं प्राकारशोभितम् ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ—ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਪੁਰੀ ਵਰਗੀ—ਜੋ ਪਰਕੋਟਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 13
तत् प्रविश्य स नापश्यत तत्र कञ्चिन्नरं पुरे । भ्रमता च ततो दृष्टा तत्र योषित् त्वरान्विता ॥
ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 14
सा पृष्टा तेन तन्वङ्गी प्रस्थिताऽ केन कस्य वा । नोवाच किञ्चित् प्रासादमारुरोह च भामिनी ॥
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਤੂੰ ਨਿਕਲੀ ਹੈਂ?’—ਪਰ ਉਹ ਸੁਕਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੀ; ਉਹ ਗੌਰ ਵਰਣ ਸੁੰਦਰੀ ਇੱਕ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।
Verse 15
सोऽप्यश्वमेकतो बद्ध्वा तामेवानुससार वै । विस्मयोत्फुल्लनयनो निःशङ्को नृपतेः सुतः ॥
ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨਿਡਰ ਸੀ।
Verse 16
ततोऽपश्यत् सुविस्तीर्णे पर्यङ्के सर्वकाञ्चने । निषण्णां कन्याकामेकां कामयुक्तां रतीमिव ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਬਥਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਕਾਮ-ਸੰਯੁਕਤ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 17
विस्पष्टेन्दुमुखीं सुभ्रूं पीनश्रोणिपयोधराम् । बिम्बाधरोष्ठीं नन्वङ्गीं नीलोत्पलविलोचनाम् ॥
ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਾਫ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਸੁੰਦਰ; ਨਿਤੰਬ ਤੇ ਸਤਨ ਭਰਪੂਰ; ਹੋਠ ਬਿੰਬ ਫਲ ਵਰਗੇ; ਦੇਹ ਪਤਲਾ; ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।
Verse 18
रक्ततुङ्गनखीṃ श्यामां मृद्वीṃ ताम्रकराङ्घ्रिकाम् । करभोरुṃ सुदशनां नीलसूक्ष्मस्थिरालकाम् ॥
ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਲਾਲ ਅਤੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਸੀ; ਹੱਥ ਪੈਰ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ; ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ; ਦੰਦ ਸੁੰਦਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਲੇ ਬਰੀਕ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕੇਸ ਥਿਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 19
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीमनङ्गाङ्गलतामिव । सोऽमन्यत् पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवताम् ॥
ਉਸ ਸਰਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਗ (ਕਾਮ) ਦੇ ਦੇਹ ਦੀ ਬਣੀ ਬੇਲ—ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਮਝਿਆ।
Verse 20
सा च दृष्ट्वैव तं बाला नीलकुञ्चितमूर्धजम् । पीनोरुस्कन्धबाहुं तममंस्त मदनं शुभा ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ—ਕਾਲੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੰਘਾਂ-ਮੋਢਿਆਂ-ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਨ (ਕਾਮ) ਸਮਝ ਬੈਠੀ।
Verse 21
उत्तस्थौ च महाभागा चित्तक्षोभमवाप्य सा । लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता ॥
ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਕਮਲ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਮਨੋਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲਾਜ, ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
Verse 22
कोऽयं देवो नु यक्षो वा गन्धर्वो वोरगोऽपि वा । विद्याधरो वा सम्प्राप्तः कृतपुण्यरतिर्नरः ॥
“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ—ਦੇਵ, ਜਾਂ ਯਕਸ਼, ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਜਾਂ ਨਾਗ? ਕੀ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਧਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ?”
Verse 23
एवं विचिन्त्य बहुधा निश्वस्य च महीतले । उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छां मदिरक्षणा ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ ਅਤੇ ਹੌਂਕ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ; ਫਿਰ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ।
Verse 24
सोऽपि कामशराघातमवाप्य नृपतेः सुतः । तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ—“ਡਰੋ ਨਾ।”
Verse 25
सा च स्त्री या तदा दृष्टा पूर्वं तेन महात्मना । तालवृन्तमुपादाय पर्यवीजयदाकुला ॥
ਅਤੇ ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਾੜ-ਪੱਤੇ ਦਾ ਪੱਖਾ ਲੈ ਕੇ, ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 26
समाश्वास्य तदा पृष्टा तेन संमोहकारणम् । किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्याः सख्युर् न्यवेदयत् ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮੋਹ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਬ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 27
सा चास्मै कथयामास नृपपुत्राय विस्तरात् । मोहस्य कारणं सर्वं तद्दर्शनसमुद्भवम् । यथा तया समाख्यातं तद्वृत्तान्तञ्च भामिनी ॥
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ—ਉਸ ਨੂੰ/ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਠੇ ਮੋਹ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
स्त्र्युवाच— विश्वावसुरिति ख्यातो दिवि गन्धर्वराट् प्रभो । तस्येयमात्मजा सुभ्रूर् नाम्नरा ख्याता मदालसा ॥
ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸੁਭ੍ਰੂ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਦਾਲਸਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 29
वज्रकेतुः सुतश्चोग्रो दानवोऽरिविदारणः । पातालकेतुर् विख्यातः पातालान्तरसंश्रयः ॥
ਉਹ ਵਜ੍ਰਕੇਤੁ ਨਾਮਕ ਦਾਨਵ ਦਾ ਕਠੋਰ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਪਾਤਾਲਕੇਤੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 30
तेनेयम् उद्यानगता कृत्वा मायां तमोमयीम् । अपहृत्य मयां हीना बाला नीता दुरात्मना ॥
ਉਸ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਾਇਆ ਵਰਤ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਈ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਹੇਲੀਆਂ/ਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਬਾਲਿਕਾ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕ ਲਈ ਗਈ।
Verse 31
आगामिन्यां त्रयोदश्याम् उद्वक्ष्यति किलासुरः । स तु नार्हति चार्वङ्गीं शूद्रो वेदश्रुतीमिव ॥
ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸੁਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 32
अतीते च दिने बालाम् आत्मव्यापदनोद्यताम् । सुरभिः प्राह नायं त्वां प्राप्स्यते दानवाधमः ॥
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਕੁੜੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ, ਤਦ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਇਹ ਘਿਨੌਣਾ ਦਾਨਵ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।’
Verse 33
मर्त्यलोकमनुप्राप्तं य एनं छेत्स्यते शरैः । स ते भर्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति ॥
ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਏਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨੀ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਗਾ।
Verse 34
अहं चास्याः सखी नाम्नरा कुण्डलेति मनस्विनी । सुता विन्ध्यवतः पत्नी वीरपुष्करमालिनः ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸਖੀ ਹਾਂ—ਕੁੰਡਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੀ—ਵਿੰਧ੍ਯਵਤ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪੁਸ਼ਕਰਮਾਲਿਨ ਦੀ ਪਤਨੀ।
Verse 35
हते भर्तरि शुम्भेन तीर्थात् तीर्थम् अनुव्रता । चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थम् उद्यता ॥
ਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਰਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥੋਂ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਭਟਕਦੀ ਹਾਂ, ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ।
Verse 36
पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः । केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात् ॥
ਪਾਤਾਲਕੇਤੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਾਪਾਤਮਾ ਸੂਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬਚ ਗਏ।
Verse 37
तञ्चाहं तत्त्वतोऽन्विष्य त्वरिता समुपागता । सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः ॥
ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਨੀਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 38
इयञ्च मूर्च्छामगमत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद ॥
ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ: ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 39
देवपुत्रोपमे चारु-वाक्यादिगुणशालिनि । भर्ता चान्यस्य विहिता येन विद्धः स दानवः ॥
ਉਹ ਦੇਵ-ਕੰਨਿਆ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਭਾਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ।
Verse 40
एतस्मात् कारणान्मोहं महान्तमियमागतā । यावज्जीवं च तन्वङ्गी दुःखमेवोपभोक्ष्यते ॥
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਡੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਕਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਸਹੇਗੀ।
Verse 41
त्वय्यस्या हृदयं रागि भर्ता चान्यो भविष्यति । यावज्जीवमतो दुःखं सुरभ्या नान्यथा वचः ॥
ਹੇ ਰਾਗੀ! ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ—ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 42
अहं त्वस्याḥ प्रभि प्रीत्या दुःखितात्र समागता । यतो विशेषो नैवास्ति स्वसखी-निजदेहयोः ॥
ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ—ਮਾਨੋ—ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।
Verse 43
यद्येषाभिमतं वीरं पतिमाप्नोति शोभना । ततस्तपस्त्वहं कुर्यां निर्व्यलीकेन चेतसा ॥
ਜੇ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 44
त्वन्तु को वा किमर्थं वा सम्प्राप्तोऽत्र महामते । देवो दैत्यो नु गन्धर्वः पन्नगः किन्नरोऽपि वा ॥
ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵ ਹੈਂ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਜਾਂ ਕਿੰਨਰ?
Verse 45
न ह्यत्र मानुषगतिर्न चेदृङ्मानुषं वपुः । तत्त्वमाख्याहि कथितं यथैवावितथं मया ॥
ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਝੂਠ ਦੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 46
कुवलयाश्व उवाच यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञे कस्त्वं किं वा समागतः । तच्छृणुष्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव ॥
ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਮ-ਵੇਤਾ! ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 47
राज्ञः शत्रुजितः पुत्रः पित्रा सम्प्रेषितः शुभे । मुनिरक्षणमुद्दिश्य गालवाश्रममागतः ॥
ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਗਾਲਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 48
कुर्वतो मम रक्षाञ्च मुनीनां धर्मचारिणाम् । विघ्नार्थमागतः कोऽपि शौकरं रूपमास्थितः ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 49
मया स विद्धो बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । अपक्रान्तोऽतिवेगेन तमस्म्यनुगतो हयी ॥
ਮੈਂ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ।
Verse 50
पपात सहसा गर्ते सक्रीडोऽश्वश्च मामकः । सोऽहमश्वं समारूढस्तमस्येकः परिभ्रमन् ॥
ਅਚਾਨਕ ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 51
प्रकाशमासादितवान्दृष्टा च भवती मया । पृष्टया च न मे किञ्चिद्भवत्या दत्तमुत्तरम् ॥
ਮੈਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
Verse 52
त्वाञ्चैवानुप्रविष्टोऽहमिमं प्रासादमुत्तमम् । इत्येतत्कथितं सत्यं न देवोऽहं न दानवः ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਮੈਂ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਦਾਨਵ।
Verse 53
न पन्नगो न गन्धर्वः किन्नरो वा शुचिस्मिते । समस्ता पूज्यपक्षो वै देवाद्या मम कुण्डले । मनुष्योऽस्मि विशङ्का ते न कर्तव्यात्र कर्हिचित् ॥
ਹੇ ਸੁਹਾਸਣੀ, ਮੈਂ ਨਾ ਨਾਗ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਕਿੰਨਰ। ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਸਭ ਚਿੱਤਰਿਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰੀਂ।
Verse 54
पुत्रावूचतुः ततः प्रहृष्टा सा कन्या सखीवदनमुत्तमम् । लज्जाजडं वीक्षमाणा किञ्चिन्नोवाच भामिनी ॥
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀ; ਲਾਜ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਹੋਈ ਉਹ ਸੁੰਦਰੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੀ।
Verse 55
सा सखी पुनरप्येनां प्रहृष्टा प्रत्युवाच ह । यथावत् कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे ॥
ਤਦ ਉਹ ਸਹੇਲੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਿਰ ਉਸਦੀ (ਤਰਫੋਂ) ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 56
कुण्डलोवाच वीर सत्यमसन्दिग्धं भवताभिहितं वचः । नान्यत्र हृदयन्त्वस्या दृष्ट्वा स्थैर्यं प्रयास्यति ॥
ਕੁੰਡਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੰਦੇਹ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇਗਾ।
Verse 57
चन्द्रमेवाधिका कान्तिः समुपैति रविं प्रभा । भूतिर्धन्यं धृतिर्धोरं क्षान्तिरभ्येति चोत्तमम् ॥
ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
Verse 58
त्वयैव विद्धोऽसन्दिग्धं स पापो दानवाधमः । सुरभिः सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति ॥
ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੁਰਭੀ, ਗੋਮਾਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਝੂਠ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 59
तद्धन्येयं सभाग्या च त्वत्सम्बन्धं समेत्य वै । कुरुष्व वीर यत् कार्यं विधिनैव समाहितम् ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧੰਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਕਰਤਵ ਹੈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰ।
Verse 60
पुत्रावूचतुः परवाऽनहमित्याह राजपुत्रः सतां पितुः । सा च तं चिन्तयामास तुम्बुरुं तत्कुले गुरुम् ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਉਦਾਸੀਨ ਨਹੀਂ (ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ)।” ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੁਲ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 61
स चापि तत्क्षणात् प्राप्तः प्रगृहीतसमित्कुशः । मदालसायाः समप्रीत्या कुण्डलागौरवेण च ॥
ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂਕੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਮਦਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਵੀ।
Verse 62
प्रज्वाल्य पावकं हुत्वा मन्त्रवित् कृतमङ्गलाम् । वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतम् ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਨੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 63
जगाम तपसे धीमान् स्वाश्रमपदं तदा । सा चाह तां सखीṃ बालाṃ कृतार्थास्मि वरानने ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।”
Verse 64
संयुक्ताममुनाऽऽदृष्ट्वा त्वामहं रूपशालिनीम् । तमस्तप्स्येऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥
ਤੈਨੂੰ—ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਉਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛਲ-ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੁਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 65
तीर्थाम्बुधूतपापा च भवित्री नेदृशी यथा । तञ्चाह राजपुत्रं सा प्रश्रयावनता तदा । गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी ॥
ਉਹ ਐਸੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਬੋਲ ਹਿੱਕਚਾਹਟ ਨਾਲ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 66
कुण्डलोवाच पुंभिरप्यमितप्रज्ञ नोपदेशो भवद्विधे । दातव्यः किमुत स्त्रीभिरतो नोपदिशामि ते ॥
ਕੁੰਡਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਨੰਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 67
किं त्वस्यास्तनुमध्यायाः स्नेहाकृष्टेन चेतसा । त्वया विश्रम्भिता चास्मि स्मारयाम्यरिसूदन ॥
ਪਰ ਇਸ ਸੁਕਮਲ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਹੰਤਾ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 68
भर्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा । धर्मार्थकामसंसिद्ध्यै भार्या भर्तृसहायिनी ॥
ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨੇ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕਾ ਹੈ।
Verse 69
यदा भार्या च भर्ता च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गतम् ॥
ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਤੀ ਪਰਸਪਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 70
कथं भार्यामृते धर्ममर्थं वा पुरुषः प्रभो । प्राप्नोति काममथवा तस्यां त्रितयमाहितम् ॥
ਹੇ ਨਾਥ, ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਰਥ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਾਮ ਵੀ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 71
तथैव भर्तारमृते भार्या धर्मादिसाधने । न समर्था त्रिवर्गोऽयं दाम्पत्यं समुपाश्रितः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਤਨੀ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 72
देवातापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च पूजनम् । न पुंभिः शक्यते कर्तुमृते भार्यां नृपात्मज ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁਰਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 73
प्राप्तोऽपि चार्थो मनुजैरानीतोऽपी निजं गृहम् । क्षयमेति विना भार्यां कुभार्यासंश्रयेऽपि वा ॥
ਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆ ਕੇ ਵੀ, ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
कामस्तु तस्य नैवास्ति प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । दम्पत्योः सहधर्मेण त्रयीधर्ममवाप्नुयात् ॥
ਕਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ) ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ‘ਤ੍ਰਿਧਰਮ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 75
पितॄन् पुत्रैस्तथैवान्नसाधनैरतिथीन् नरः । पूजाभिरमरांस्तद्वत् साध्वीं भार्यां नरोऽवति ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਗੁਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 76
स्त्रियाश्चापि विना भर्त्रा धर्मकामार्थसन्ततिः । नैव तस्मात् त्रिवर्गोऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति ॥
ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿਆਹ—ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 77
एतन्मयोक्तं युवयोर्गच्छामि च यथेप्सितम् । वर्ध त्वमनया सार्धं धनपुत्रसुखायुषा ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਫਲੋ-ਫੂਲੋ।
Verse 78
पुत्रावूचतुरित्युक्त्वा सा परिष्वज्य स्वसखीम् तं नमस्य च । जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमात्मनः ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇ, “ਏਵਮਸਤੁ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 79
सोऽपि शत्रुजितः पुत्रस्तामारोप्य तुरङ्गमम् । निर्गन्तुकामः पातालाद्विज्ञातो दनुसम्भवैः ॥
ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਦਾਨਵ-ਜਾਤ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 80
ततस्तैः सहसोत्कृष्टं ह्रियते ह्रियतेऽति वै । कन्यारत्नं यदानितं दिवः पातालकेतुना ॥
ਤਦ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਏ—“ਉਹ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ! ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ!”—ਜਦੋਂ ਪਾਤਾਲਕੇਤੂ ਵੱਲੋਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਾਰੀ ਗਈ ਰਤਨ-ਸਮ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 81
ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलशरायुधम् । दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकेतुना ॥
ਤਦ ਗਦਾ, ਖੜਗ, ਮੁਸਲ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਪਾਤਾਲਕੇਤੂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 82
तिष्ठ तिष्ठेति जल्पन्तस्ते तदा दानवोत्तमाः । शरवर्षैस्तथा शूलैर्ववर्षुर्नृपनन्दनम् ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ‘ਠਹਿਰੋ! ਠਹਿਰੋ!’ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ।
Verse 83
स च शत्रुजितः पुत्रस्तदस्त्राण्यतिवीर्यवान् । चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਯ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਦਾ ਗਿਆ।
Verse 84
क्षणेन पातालतलमसिखक्त्यृष्टिशायकैः । छिन्नैः सञ्छन्नमभवदृतध्वजशरोत्करैः ॥
ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕੱਟੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸ਼ੂਲਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ।
Verse 85
ततोऽस्त्रं त्वाष्ट्रमादाय चिक्षेप प्रति दानवान् । तेन ते दानवाः सर्वे सह पातालकेतुना ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲਕੇਤੂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 86
ज्वालामालातितीव्रेण स्फुटदस्थिचयाः कृताः । निर्दग्धाः कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः ॥
ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਗਏ; ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਐਸੇ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਅਗਨਿ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਣ।
Verse 87
ततः स राजपुत्रोऽश्वी निहत्यासुरसत्तमान् । स्त्रीरत्नेन समं तेन समागच्छत् पितुः पुरम् ॥
ਤਦ ਉਹ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰਤਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 88
प्रणिपत्य च तत् सर्वं स तु पित्रे न्यवेदयत् । पातालगमनञ्चैव कुण्डलायाश्च दर्शनम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ—ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਵੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਮਿਲਾਪ ਵੀ।
Verse 89
तद्वन्मदालसाप्राप्तिं दानवैश्चापि सङ्गरम् । वधञ्च तेषामस्त्रेण पुनरागमनं तथा ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਦਾਲਸਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ, ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸੀ।
Verse 90
इति श्रुत्वा पिता तस्य चरितं चारुचेतसः । प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वज्याह चात्मजम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 91
सत्पात्रेण त्वया पुत्र तारितोऽहं महात्मना । भयेभ्यो मुनयस्त्राता येन सद्धर्मचारिणः ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪੁੰਨ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ।
Verse 92
मत्पूर्वैः ख्यातिमानीतं मया विस्तारितं पुनः । पराक्रमवता वीर त्वया तद्वहुलीकृतम् ॥
ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਸੀ, ਹੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 93
यदुपात्तं यशः पित्रा धनं वीर्यमथापि वा । तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः स्मृतः ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਰਤੀ, ਧਨ ਜਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਘਟਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
तद्वीर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत् स्वशक्तितः । निष्पादयति तं प्राज्ञाः प्रवादन्ति नरोत्तमम् ॥
ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਦਿਖਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 95
यः पिता समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥
ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਨੀਚ ਪੁਰਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 96
तन्मया ब्राह्मणत्राणं कृतमासीद्यथा त्वया । पातालगमनं यच्च यच्चासुरविनाशनम् ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਫਲ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 97
एतदप्यधिकं वत्स तेन त्वं पुरुषोत्तमः । तद्धन्योऽस्म्य बाल त्वमहमेव गुणाधिकम् ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਹੇ ਬਾਲਕ, ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 98
त्वां पुत्रमीदृशं प्राप्य श्लाघ्यः पुण्यवतामपि । न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्नोति मानवः ॥
ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਲਾਹਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਿਤ ਸੁਖ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 99
पुत्रेण नातिशयितो यः प्रज्ञादानविक्रमैः । धिग्जन्म तस्य यः पित्रा लोके विज्ञायते नरः ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧੀ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 100
यः पुत्रात् ख्यातिमभ्येति तस्य जन्म सुजन्मनः । आत्मना ज्ञायते धन्यो मध्यः पितृपितामहैः ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੁਜਨਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਧੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 101
मातृपक्षेण मात्रा च ख्यातिमेति नराधमः । तत् पुत्र धनवीर्यैस्त्वं विवर्धस्व सुखेन च ॥
ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨੀਚ ਤੋਂ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਲੇ-ਫੂਲੇਂ।
Verse 102
गन्धर्वतनया चेयं मा त्वया वै वियुज्यताम् । इति पित्रा बहुविधं प्रियं उक्तः पुनः पुनः ॥
“ਇਹ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਧੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖ ਨਾ ਹੋਈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 103
परिष्वज्य स्वमावासं सभार्यः स विसर्जितः । स तया भार्यया सार्धं रेमे तत्र पितुः पुरे ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 104
अन्येषु च तथोद्यान-वन-पर्वतसानुषु । श्वश्रू-श्वसुरयोः पादौ प्रणिपत्य च सा शुभा । प्रातः प्रातस्ततस्तेन सह रेमे सुमध्यमā ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ—ਬਾਗਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ—ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਇਸਤਰੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸੱਸ-ਸੁਰੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames royal heroism as dharmic guardianship: protecting ascetic ritual order, restraining violence within a moral mandate, and demonstrating how a son’s duty includes preserving and augmenting ancestral yaśas through righteous action.
This Adhyāya is not structured as a Manvantara catalogue; instead it functions as a dynastic-ethical episode within a royal lineage context, emphasizing kṣatriya protection of sages and the transmission (and increase) of fame and virtue across generations.
The pitā–putra framework foregrounds King Śatrujit and his son Kuvalayāśva, using their dialogue to articulate standards of filial excellence and to integrate the gandharva lineage of Viśvāvasu through Madālasā’s marriage and legitimizing rite performed by Tumburu.