Adhyaya 64: Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha
कलावती-विभावरी-स्वरोचिषोपाख्यानम् (Kalāvatī–Vibhāvarī–Svarociṣopākhyānam)
Creation Narrative
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਤੀ, ਜੋ ਵਿਭਾਵਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਵਰੋਚਿਸ਼ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਿਨੀ-ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਗੁਪਤ ਇਸਤਰੀ-ਵਿਦਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੂਪ, ਲਾਵਣਯ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲਾਜ, ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਸ ਹੈ; ਸਵਰੋਚਿਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 64
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे त्रिषष्टितमोऽध्यायः । चतुःषष्टितमोऽध्यायः- ६४ । मार्कण्डेय उवाच एवं विमुक्तरोगा तु कन्यका तं मुदान्विता । स्वरोचिषमुवाचेदं शृणुष्व वचनं प्रभो ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿਰਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੌਂਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
Verse 2
मन्दारविद्याधरजा नाम्ना ख्याता विभावरी । उपकारिन् स्वमात्मानं प्रयच्छामि प्रतीच्छ माम् ॥
ਮੈਂ ‘ਵਿਭਾਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ, ਮੰਦਾਰ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਉਪਕਾਰੀ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰਬਸਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 3
विद्याञ्च तुभ्यं दास्यामि सर्वभूतरुतानि ते । ययाभिव्यक्तिमेष्यन्ति प्रसादपुरगो भव ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਦਿਆਂਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਆਉਣਗੇ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तेनोक्ते धर्मज्ञेन स्वरोचिषा । द्वितीया तु तदा कन्या इदं वचनमब्रवीत् ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਸਵਰੋਚਿਸ ਨੇ ਜਦੋਂ “ਏਵਮਸਤੁ” ਕਿਹਾ, ਤਦ ਦੂਜੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 5
कुमारब्रह्मचार्यासीत् पारो नाम पिता मम । ब्रह्मर्षिः सुमहाभागो वेदवेदाङ्गपारगः ॥
ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਆਜੀਵਨ ਕੁਮਾਰ-ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
Verse 6
तस्य पुंस्कोकिलालापरमणीयॆ मधौ पुरा । आजगामाप्सराभ्यासं प्रख्याता पुंजिकास्तना ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਰਮਣੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਾਸਤਨਾ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਈ।
Verse 7
कामवक्तव्यतां नीतः स तदा मुनिपुङ्गवः । तत्संयोगेऽहमुत्पन्ना तस्यामत्र महाचले ॥
ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਕਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਨਮੀ—ਇੱਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ।
Verse 8
विहाय मां गता सा च मातास्मिन्निर्जने वने । बालामेकां महीपृष्ठे व्यालश्वापदसंकुले ॥
ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇਸ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ—ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲੀ ਨਿੱਕੀ ਕੁੜੀ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 9
ततः कलाभिः सोमस्य वर्धन्तीभिरहः क्षये । आप्याय्यमानाहरहो वृद्धिं यातास्मि सत्तम ॥
ਤਦ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਲੀ-ਪੋਸੀ ਜਾ ਕੇ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਹੇ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 10
ततः कलावतीत्येतन्मम नाम महात्मना । गृहीतायाः कृतं पित्रा गन्धर्वेण शुभानना ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਕਲਾਵਤੀ’ ਰੱਖਿਆ।
Verse 11
न दत्ताहं तदा तेन याचितेन महात्मना । देवारिणालिना सुप्तस्ततो मे घातितः पिता ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਕੁਲੀਨ ਕੋਲੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਦੇਵਾਰੀਣਾਲੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ततोऽहमतिनिर्वेदादात्मव्यापादनodyatā । निवारिता शम्भुपत्न्या सत्या सत्यप्रतिश्रवा ॥
ਤਦ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਈ; ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 13
मा शुचः सुभ्रु ! भर्ता ते महाभागो भविष्यति । स्वरोचिर्नाम पुत्रश्च मनुस्तस्य भविष्यति ॥
“ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਹੁਤ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ‘ਸਵਰੋਚਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਨੂ ਬਣੇਗਾ।”
Verse 14
आज्ञाञ्च निधयः सर्वे करिष्यन्ति तवादृताः । यथाभिलषितं वित्तं प्रदास्यन्ति च ते शुभे ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ! ਸਾਰੇ ਨਿਧੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਉਹੀ ਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 15
यस्या वत्स प्रभावेण विद्यायास्तां गृहाण मे । पद्मिनी नाम विद्येयं महापद्माभिपूजिता ॥
ਹੇ ਵਤਸੇ, ਜਿਸ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਇਹ ‘ਪਦ્મਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਦਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।
Verse 16
इत्याह मां दक्षसुता सती सत्यपरायणाः । स्वरोचिस्त्वं ध्रुवं देवी नान्यथा सा वदिष्यति ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ— ‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਉਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗੀ।’
Verse 17
साहं प्राणप्रदायाद्य तां विद्यां स्वं तथा वपुः । प्रयच्छामि प्रतीच्छ त्वं प्रसादसुमुखो मम ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ/ਦੇਹ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ— ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।
Verse 18
मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तामाह स तु कन्यां कलावतीम् । विभावर्याः कलावत्याः स्निग्धदृष्ट्यानुमोदितः ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਏਵਮਸਤੁ’ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਵਿਭਾਵਰੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ, ਸਨੇਹ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਕੁੜੀ ਕਲਾਵਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
जग्राह च ततः पाणी स तयोऽमरद्युतिः । नदत्सु देवतूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरः सु च ॥
ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੇ ਵਿਵਾਹ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ; ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames dharma as restorative and legitimizing: suffering and social rupture (abandonment, violence, despair) are resolved through divine intervention (Satī’s assurance) and a sanctioned union, while vidyā functions as a moral-spiritual power that aligns the recipient with prasāda (divine favor) and right order.
It directly supports the Svārociṣa Manvantara genealogy by presenting Satī’s prophecy that Kalāvatī will wed Svarociṣa and that their son Svarocis will become Manu, thereby anchoring cosmic chronology in a narrated, divinely authenticated lineage event.
A dual transmission is emphasized: (1) biological lineage—Brahmarṣi Pāra and apsaras Puñjikāstanā producing Kalāvatī, culminating in the birth-prophecy of Manu Svarocis; and (2) knowledge lineage—Satī’s bestowal of the Padminī Vidyā (linked with Mahāpadmā worship), presenting śakti-mediated vidyā as an instrument for establishing auspicious destiny within the Manvantara framework.