Adhyaya 90: The Slaying of Shumbha and the Reabsorption of the Goddesses into Ambika

Verse 1

ऋषिर्उवाच। निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम्। हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ੁੰਭ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 2

बलावलेपाद्दुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह । अन्यासां बलमाश्रित्य युध्यसे यातिमानिनी ॥

ਹੇ ਦੁਸ਼ਟੇ! ਹੇ ਦੁਰਗਾ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਲੜਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਅਤਿ ਅਭਿਮਾਨਣੀ!

Verse 3

श्रीदेव्युवाच । एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा । पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः ॥

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਵੇਖ, ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

Verse 4

ऋषिरुवाच । ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् । तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकावासीत्तदाम्बिका ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਅੰਬਿਕਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹੀ।

Verse 5

श्रीदेव्युवाच । अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता । तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ॥

ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੀ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਖੜੀ ਹਾਂ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਧਾਰੋ!’

Verse 6

ऋषिह्रुवाच । ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः । पश्यतां सर्वदेवानां असुराणां च दारुणम् ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 7

शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथा चास्त्रैः सुदारुणैः । तयोर्युद्धमभूद् भूयः सर्वलोकभयङ्करम् ॥

ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ।

Verse 8

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका । बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः ॥

ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਯੋਗ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेś्वरि । बभञ्ज लीलयैवोग्रहुंकारोच्चारणादिभिः ॥

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਕਾਰ ਆਦਿ ਘੋਰ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਹੀ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः । सा च तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेṣुभिः ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 11

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे । चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ॥

ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ।

Verse 12

ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् । अभ्यधावत्तदा देवीṃ दैत्यानामधिपेś्वरः ॥

ਫਿਰ ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸੌ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਚਮਕਦੀ ਢਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਝਪਟਿਆ।

Verse 13

तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका । धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम् ॥

ਉਹ ਜਦੋਂ ਝਪਟਿਆ ਤਾਂ ਚੰਡਿਕਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਉਸ ਦੀ ਢਾਲ ਵੀ ਬੇਧ ਦਿੱਤੀ।

Verse 14

अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह । हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधान्वा विसारथिः । जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनodyataḥ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ। ਤਦ ਉਹ ਦੈਤ, ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਅੰਬਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾ ਫੜ ਲਿਆ।

Verse 15

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः । तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुṣ्टिमुद्यम्य वेगवान् ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਦਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੱਠੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।

Verse 16

स मुṣ्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुṅ्गवः । देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥

ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 17

तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले । स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः ॥

ਉਸ ਦੇ ਕਰਤਲ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 18

उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः । तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ॥

ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਚੰਡਿਕਾ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 19

नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् । चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੈਤ ਅਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਿੜੇ; ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 20

ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह । उत्पाट्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले ॥

ਫਿਰ ਅੰਬਿਕਾ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः । अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੱਗੀ; ਤਦ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਮੁੱਕਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 22

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् । जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि ॥

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੈਤ-ਦਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः । चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां स पर्वताम् ॥

ਦੇਵੀ ਦੇ ਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 24

ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि । जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः ॥

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਗਤ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 25

उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः । सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲ ਜੋ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਰਿਆ ਅਸਧਾਰਣ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਓਥੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਪੱਥਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ।

Verse 26

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भमानसाः । बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः ॥

ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 27

अवादयंस् तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥

ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਏ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਭ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।